Chánh văn:

Vì viên quán nên không như trước đã nói, chỉ quán nguồn tâm đầy đủ Lục diệu môn, quán các pháp khác không được vậy sao? Ở đây hành giả quán nhất tâm thấy tất cả tâm và tất cả pháp, quán nhất pháp thấy tất cả pháp và tất cả tâm; quán Bồ-đề thấy tất cả phiền não sanh tử, quán phiền não sanh tử thấy tất cả Bồ-đề Niết-bàn; quán một đức Phật thấy tất cả chúng sanh và chư Phật, quán một chúng sanh thấy tất cả Phật và tất cả chúng sanh. Tất cả đều như bóng hiện, không phải trong không phải ngoài, không phải một không phải khác, mười phương không thể nghĩ bàn, bản tánh tự như vậy, không phải ai làm ra. Chẳng những ở trong nhất tâm phân biệt tất cả mười phương pháp giới phàm thánh, sắc tâm các pháp số lượng, mà cũng hay ở trong một hạt bụi thông đạt tất cả mười phương thế giới chư Phật, phàm thánh, sắc tâm, pháp môn số lượng. Đó là lược nói Viên quán Sổ môn; Tùy, Chỉ, Quán, Hoàn, Tịnh mỗi mỗi đều như vậy. Sổ môn này vi diệu không thể nghĩ bàn, không phải miệng có thể nói được, không phải tâm có thể lượng được, còn không phải cảnh giới của các bậc Bồ-tát nhỏ và Nhị thừa, huống là chúng phàm phu. Nếu có bậc lợi căn đại sĩ nghe diệu pháp như thế, hay tin hiểu thọ trì, chánh niệm tư duy, chuyên cần tu tập, phải biết người ấy đi lối Phật đã đi, đứng chỗ Phật đã đứng, vào nhà Như Lai, mặc áo Như Lai, ngồi tòa Như Lai, tức nơi thân này quyết định được lục căn thanh tịnh, khai Phật tri kiến, khắp hiện sắc thân, thành bậc Đẳng chánh giác. Cho nên kinh Hoa Nghiêm nói: “Khi sơ phát tâm liền thành Chánh giác, liễu đạt tánh chân thật của các pháp, được tuệ thân không phải do đâu mà ngộ.”

Giảng:

Vì viên quán nên không như trước đã nói, chỉ quán nguồn tâm đầy đủ Lục diệu môn, quán các pháp khác không được vậy sao? Ở đây hành giả quán nhất tâm thấy tất cả tâm và tất cả pháp, quán nhất pháp thấy tất cả pháp và tất cả tâm; quán Bồ-đề thấy tất cả phiền não sanh tử, quán phiền não sanh tử thấy tất cả Bồ-đề Niết-bàn; quán một đức Phật thấy tất cả chúng sanh và chư Phật, quán một chúng sanh thấy tất cả Phật và tất cả chúng sanh. Tất cả đều như bóng hiện, không phải trong không phải ngoài, không phải một không phải khác, mười phương không thể nghĩ bàn, bản tánh tự như vậy, không phải ai làm ra.

Viên quán là quán trùm hết, tròn đầy không thiếu sót, khác những phần trước nói quán từng pháp. Nên nói, nếu chỉ quán nguồn tâm của mình thì đầy đủ hết tất cả, chứ không phải duyên cái gì.

Quán Bồ-đề thấy tất cả phiền não sanh tử. Tại sao? Quán Bồ-đề tức là quán tánh giác sẵn có của mình thanh tịnh sáng suốt, vừa có ý niệm buồn vui giận ghét dấy lên, liền biết đó là phiền não. Thấy được cái chân thật thì khi những thứ giả tạm tối tăm hiện ra, chúng ta đều biết rõ không nghi ngờ, nên nói quán Bồ-đề thấy tất cả phiền não sanh tử.

Quán một đức Phật thấy tất cả chúng sanh và chư Phật. Quán một đức Phật tức là quán lại tâm của mình. Tâm tức là Phật, cũng chính là tâm không sanh diệt nơi mỗi người. Thấy được tâm không sanh diệt của mình là biết tất cả mọi người đều có tâm đó, cho nên biết được một đức Phật thì tất cả chư Phật mình đều biết. Tất cả chúng sanh cùng có phiền não, cùng có tánh giác như nhau, nếu biết được tánh giác của mình thì biết được tánh giác của tất cả, biết được phiền não của mình thì cũng biết tất cả phiền não của người khác. Biết một là biết tất cả, trùm hết. Thấy rõ được mười phương không thể nghĩ bàn, bản tánh tự như vậy, không phải ai làm ra .

Chẳng những ở trong nhất tâm phân biệt tất cả mười phương pháp giới phàm thánh, sắc tâm các pháp số lượng, mà cũng hay ở trong một hạt bụi thông đạt tất cả mười phương thế giới chư Phật, phàm thánh, sắc tâm, pháp môn số lượng. Đó là lược nói Viên quán Sổ môn; Tùy, Chỉ, Quán, Hoàn, Tịnh mỗi mỗi đều như vậy.

Sổ môn này vi diệu không thể nghĩ bàn, không phải miệng có thể nói được, không phải tâm có thể lượng được, còn không phải cảnh giới của các bậc Bồ-tát nhỏ và Nhị thừa, huống là chúng phàm phu. Nếu có bậc lợi căn đại sĩ nghe diệu pháp như thế, hay tin hiểu thọ trì, chánh niệm tư duy, chuyên cần tu tập, phải biết người ấy đi lối Phật đã đi, đứng chỗ Phật đã đứng, vào nhà Như Lai, mặc áo Như Lai, ngồi tòa Như Lai, tức nơi thân này quyết định được lục căn thanh tịnh, khai Phật tri kiến, khắp hiện sắc thân, thành bậc Đẳng chánh giác. Cho nên kinh Hoa Nghiêm nói: “Khi sơ phát tâm liền thành Chánh giác, liễu đạt tánh chân thật của các pháp, được tuệ thân không phải do đâu mà ngộ.”

Pháp này là pháp cao nhất trong Lục diệu môn, nói nghe đơn giản nhưng rất thâm trầm. Nếu tu quán một pháp thành công thì biết tất cả những pháp khác cũng giống như vậy.

Người tu có nhiều tầng bậc khác nhau. Có người thích tu từng bước chầm chậm, có người thích tu thẳng, như Thiền tông nói: “Trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật”, chỉ thẳng tâm người, nhận ra bản tánh thành Phật. Cái gì hư giả biết hư giả, cái gì chân thật biết chân thật, đó là chỉ thẳng vào tâm. Vì đoạn này nói thẳng chỗ tột cùng, nên tôi nhắc lại lối dạy của tổ Đạt-ma cho tất cả cùng hiểu.

Tổ Huệ Khả đến gặp tổ Đạt-ma thưa: “Bạch Hòa thượng, tâm con không an xin Hòa thượng dạy con pháp an tâm!” Tổ Đạt-ma bảo: “Đem tâm ra ta an cho.” Tâm hình tướng ra sao mà bảo đem ra? Ngài Huệ Khả sửng sốt tìm lại tâm lăng xăng bất an đó thì nó biến mất, không thấy nữa. Ngài thưa: “Bạch Hòa thượng, con tìm tâm không được!” Tổ bảo: “Ta an tâm cho ngươi rồi.” Tổ an bằng cách nào mà ngài Huệ Khả liền ngộ, biết được pháp tu?

Chúng ta lâu nay mê lầm cho rằng cái nghĩ suy tính toán hơn thua là tâm mình, ngồi lại nhớ đủ thứ chuyện năm trên năm dưới khiến tâm không an định. Tâm không an làm sao tu, vì vậy phải tìm xin một phương pháp tu để cho tâm an. Tổ không ban một pháp nào mà chỉ bảo đem cái tâm không an ra ta an cho. Khi xoay nhìn lại cái không an đó thì nó mất tăm mất dạng. Hóa ra tâm mà lâu nay chúng ta cho là thật, nó chỉ là bóng thôi, nên khi phản quan nhìn ngược lại thì nó tự mất, tự mất tức là an. Pháp môn an tâm là phương pháp mà không có phương pháp, chỉ tự mình xoay nhìn lại chứ không có câu thần chú hay một danh hiệu Phật nào để an. Đường lối dạy của Tổ rất rõ ràng, nhận được chỗ này là ngộ.

Trọng tâm tu của đạo Phật là thấy rõ phiền não không thật. Nhìn thẳng biết nó giả thì phủi bỏ dễ dàng, không để phiền não che lấp chân tánh nữa thì chân tánh hiện tiền. Tu là trở về tâm chân thật nơi mình chứ không phải tìm cái gì xa xôi ở đâu khác. Nhưng nói biết giả trở về cái thật, chỉ thẳng như vậy nghe không linh, phải cho câu thần chú để tụng, có thần thánh bảo hộ mới linh, vì vậy cứ mãi chạy tìm ở bên ngoài. Sự thật tâm niệm lăng xăng đó chỉ là vọng tưởng hư dối, lâu nay nó che đậy làm cho mình mờ tối, bây giờ biết rồi không theo nó nữa là trở về tâm chân thật thanh tịnh sẵn có của mình, trở về rồi thì mọi việc đều đầy đủ không thiếu thốn. Đó là cội gốc của sự tu hành. Ý nghĩa của viên quán là như vậy.