TAM TỔ TRÚC LÂM GIẢNG GIẢI

Sơ Tổ Phái Trúc Lâm Phật Hoàng Trần Nhân Tông



Tiểu Sử

Chánh văn:

Ngài tên húy là Khâm, con trưởng vua Trần Thánh Tông và Nguyên Thánh Thiên Cảm hoàng thái hậu, sanh ngày mười một tháng mười một năm Mậu Ngọ (1258). Ngài tuy ở địa vị sang cả mà tâm hâm mộ Thiền tông từ thuở nhỏ. Năm mười sáu tuổi được lập làm hoàng thái tử, ngài cố từ để nhường lại cho em mà vua cha không chịu. Vua hỏi cưới trưởng nữ của Nguyên Từ quốc mẫu cho ngài, tức là Khâm Từ Bảo Thánh hoàng thái hậu sau này. Sống trong cảnh vui hòa hạnh phúc ấy mà tâm ngài vẫn thích đi tu.

Một hôm vào lúc giữa đêm, ngài trèo thành trốn đi, định vào núi Yên Tử. Đến chùa Tháp ở núi Đông Cứu thì trời vừa sáng, trong người mệt nhọc quá, ngài bèn vào nằm nghỉ trong tháp. Vị sư trụ trì ở đây thấy ngài tướng mạo khác thường, liền làm cơm thết đãi. Vua cha hay tin, sai các quan đi tìm thấy, ngài bất đắc dĩ phải trở về.

Năm hai mươi mốt tuổi, ngài lên ngôi hoàng đế (1279). Tuy ở địa vị cửu trùng mà ngài vẫn giữ mình thanh tịnh để tu tập. Thường ngày, ngài đến chùa Tư Phước trong đại nội tu tập. Một hôm nghỉ trưa, ngài thấy trong rốn mọc len một hoa sen vàng lớn bằng bánh xe, trên hoa sen có đức Phật vàng. Có người đứng bên cạnh chỉ ngài nói: “Biết ông Phật này chăng? Là đức Phật Biến Chiếu.” Tỉnh giấc, ngài đem việc đó tâu lên vua cha. Vua Thánh Tông khen là việc kỳ đặc.

Ngài thường ăn chay lạt, thân thể gầy ốm. Thánh Tông thấy thế lấy làm lạ, nên hỏi nguyên do. Ngài trình thật với cha. Thánh Tông khóc bảo:

– Nay ta đã già, chỉ trông cậy một mình con, con lại làm như thế, làm sao gánh vác được sự nghiệp của tổ tiên?

Ngài nghe dạy cũng rơi nước mắt.

Tư chất ngài rất thông minh hiếu học, đọc hết các sách vở, suốt thông nội điển (Kinh) và ngoại điển (sách đời). Những khi nhàn rỗi, ngài mời các thiền khách bàn giải về Tâm tông (thiền), tham học thiền với Thượng Sĩ Tuệ Trung, thâm đắc đến chỗ thiền tủy. Đối với Thượng Sĩ, ngài kính lễ làm thầy.

Những khi giặc Nguyên sang quấy rối, ngài phải xếp việc kinh kệ để lo giữ gìn xã tắc. Nhờ tình đoàn kết quân dân, ngài đã hai lần đuổi được quân Nguyên (1285, 1288), giữ gìn trọn vẹn đất nước. Dưới triều đại ngài, hai cuộc hội nghị nổi tiếng được ghi vào sử sách là hội nghị các tướng lãnh ở Bình Than và hội nghị những bô lão trong cả nước ở Diên Hồng để bàn mưu kế, tỏ quyết tâm chống giặc.

Năm Quý Tỵ (1293), ngài nhường ngôi lại cho con là Trần Anh Tông. Ở ngôi thái thượng hoàng để chỉ dạy cho con được sáu năm, ngài sắp đặt việc xuất gia.

Đến tháng mười[1] năm Kỷ Hợi (1299), ngài xuất gia vào tu ở núi Yên Tử. Ở đây, ngài chuyên cần tu tập theo hạnh đầu-đà (khổ hạnh) lấy hiệu là Hương Vân Đại Đầu-đà. Sau đó ngài lập chùa, cất tinh xá, khai giảng để tiếp độ chúng tăng. Học chúng đua nhau đến rất đông. Sau, ngài đến chùa Phổ Minh ở phủ Thiên Trường lập giảng đường, giảng dạy mấy năm. Ngài lại vân du đến trại Bố Chính (thuộc tỉnh Quảng Bình ngày nay) lập am Tri Kiến rồi ở đó.

Đến năm Giáp Thìn (1304), ngài dạo đi khắp nơi khuyên dân dẹp bỏ những dâm từ (miếu thờ thần không chính đáng), và dạy họ tu hành thập thiện. Vào mùa đông năm ấy, vua Anh Tông dâng biểu thỉnh ngài về đại nội để truyền giới Bồ-tát tại gia.

Sau đó, ngài chống gậy đến chùa Sùng Nghiêm ở núi Linh Sơn để truyền bá Thiền tông.

Ngày mùng một tháng giêng năm Mậu Thân (1308), ngài sai Pháp Loa đến huyện Siêu Loại tại Báo Ân thiền tự khai giảng trụ trì. Tháng tư năm ấy, ngài đến chùa Vĩnh Nghiêm ở Lượng Giang kiết hạ và sai Pháp Loa khai giảng tru trì. Chính ngài giảng Truyền Đăng Lục, bảo quốc sư Đạo Nhất vì chúng giảng kinh Pháp Hoa.

Bãi hạ, ngài vào núi Yên Tử, cho về hết những người cư sĩ theo hầu hạ và những kẻ nô dịch trong chùa, không được chực hầu như trước, chỉ để lại mười vị thị giả thường theo ngài. Ngài lên ở am Tử Tiêu, vì Pháp Loa giảng Truyền Đăng Lục. Thị giả xuống núi gần hết, duy có đệ tử thượng túc là Pháp Loa còn ở thôi.

Từ đây, ngài leo khắp các núi, tìm kiếm các hang động, ở tại thạch thất. Pháp Loa thấy thế bạch:

– Tôn đức tuổi đã già yếu, mà xông pha trong sương tuyết, lỡ có bề gì thì mạng mạch Phật pháp trông cậy vào ai?

Ngài bảo:

– Ta thời tiết đã đến, muốn tạo cái kế lâu dài vậy.

Ngày mùng năm tháng mười năm ấy, người nhà của công chúa Thiên Thụy lên núi bạch ngài:

– Công chúa Thiên Thụy bệnh nặng mong được thấy Tôn đức rồi chết.

Ngài bùi ngùi bảo:

– Thời tiết đã đến vậy.

Ngài bèn chống gậy xuống núi, chỉ cho theo một người thị giả. Ngày mùng mười ngài về đến kinh, dặn dò xong, ngày rằm ngài trở về núi. Ngài dừng nghỉ ở chùa Siêu Loại. Hôm sau vừa rạng đông, ngài đi bộ đến chùa làng Cổ Châu, tự đề bài kệ rằng:

世數一息默

時情兩海銀

魔宮渾管甚

佛國不勝春

Âm:

Thế số nhất tức mặc,

Thời tình lưỡng hải ngân.

Ma cung hồn quản thậm,

Phật quốc bất thắng xuân.

Dịch:

Số đời một hơi thở,

Lòng người hai biển vàng.

Cung ma dồn quá lắm,

Cõi Phật vui nào hơn.

Đến ngày mười bảy, ngài dừng nghỉ ở chùa Sùng Nghiêm tại Linh Sơn, Tuyên Từ hoàng thái hậu thỉnh ngài vào am Bình Dương cúng trai. Ngài vui vẻ nói:

– Đây là bữa cúng dường rốt sau.

– Ngày mười tám, ngài lại đi bộ đến chùa Tú Lâm ở ngọn An Kỳ Sinh. Nghe nhức đầu, ngài gọi hai vị Tỳ-kheo trong chùa bảo:

– Ta muốn lên ngọn Ngọa Vân mà chân không thể leo nổi, phải làm sao?

Hai vị Tỳ-kheo bạch:

– Hai đệ tử có thể giúp được.

Đến am Ngọa Vân, ngài tạ hai vị Tỳ-kheo rằng:

– Xuống núi tu hành đi, chớ xem thường việc sanh tử.

Ngày mười chín, ngài sai thị giả Pháp Không lên am Tử Tiêu ở núi Yên Tử gọi Bảo Sát đến đây gấp.

Ngày hai mươi, Bảo Sát quảy gói sang, đi đến Doanh Tuyền thấy một vầng mây đen từ ngọn Ngọa Vân bay qua Lỗi Sơn và hạ xuống Doanh Tuyền, nước đầy tràn lên cao mấy trượng, giây lát lại bình xuống. Lại thấy hai con rồng đầu bằng đầu ngựa ngóc cao hơn trượng, hai con mắt như sao, chốc lát lại lặn xuống. Đêm ấy Bảo Sát nghỉ trong quán trọ dưới núi, mộng thấy điềm chẳng lành.

Ngày hai mươi mốt, Bảo Sát đến am Ngọa Vân. Ngài trông thấy mỉm cười bảo:

– Ta sắp đi đây, nhà ngươi đến sao trễ vậy? Đối với Phật pháp, ngươi có chỗ nào chưa rõ hãy nói mau.

Bảo Sát hỏi:

– Như khi Mã Tổ bệnh, Viện chủ hỏi: “Những ngày gần đây Tôn đức thế nào?” Mã Tổ bảo: “Mặt trời Phật, mặt trăng Phật.” Nói thế ý chỉ làm sao?

Ngài lớn tiếng đáp:

– Ngũ đế Tam hoàng là vật gì?

Bảo Sát lại hỏi:

– Chỉ như “hoa sum suê chừ gấm sum suê, tre đất nam chừ cây đất bắc”, lại là sao?

Ngài đáp:

– Làm mù mắt ngươi.

Bảo Sát bèn thôi.

Suốt mấy hôm trời đất u ám, chim vượn kêu hót rất bi thảm.

Đến ngày mùng một tháng mười một, đêm nay trời trong sao sáng, ngài hỏi Bảo Sát:

– Hiện giờ là giờ gì?

Bảo Sát bạch:

– Giờ Tý.

Ngài lấy tay vén màn cửa sổ nhìn xem, nói:

– Đến giờ ta đi.

Bảo Sát hỏi:

– Tôn đức đi đến chỗ nào?

Ngài nói kệ đáp:

一切法不生

一切法不滅

若能如是解

諸佛常現前

Âm:

Nhất thiết pháp bất sanh

Nhất thiết pháp bất diệt

Nhược năng như thị giải

Chư Phật thường hiện tiền.

Dịch:

Tất cả pháp chẳng sanh

Tất cả pháp chẳng diệt

Nếu hay hiểu như thế

Chư Phật thường hiện tiền.

Nào có đến đi ấy vậy.

Bảo Sát hỏi:

– Chỉ như khi chẳng sanh chẳng diệt là thế nào?

Ngài liền nhằm miệng Bảo Sát tát cho một cái, nói:

– Chớ nói mớ.

Nói xong, ngài bèn nằm như sư tử lặng lẽ mà tịch, vào niên hiệu Hưng Long thứ mười sáu (1308), thọ năm mươi mốt tuổi.

Pháp Loa theo lời di chúc của ngài làm lễ hỏa táng, lượm ngọc cốt có năm màu để vào bình. Vua Anh Tông cùng đình thần đem long giá rước ngọc cốt về tôn thờ nơi Đức Lăng và xây tháp ở chùa Vân Yên trên núi Yên Tử, để hiệu là Huệ Quang Kim Tháp và dâng tôn hiệu là Đại Thánh Trần Triều Trúc Lâm Đầu-đà Tĩnh Tuệ Giác Hoàng Điều Ngự Tổ Phật.

Ngài còn lưu lại những tác phẩm:

1- Thiền Lâm Thiết Chủy Ngữ Lục.

2- Đại Hương Hải Ấn Thi Tập.

3- Tăng-già Toái Sự.

4- Thạch Thất Mỵ Ngữ, do Pháp Loa soạn lại lời của ngài.

Giảng:

Hôm nay chúng ta học về Sơ tổ phái Trúc Lâm, tức là Điều Ngự Giác Hoàng hay vua Trần Nhân Tông. Ngài là một ông vua đi tu, trong sử ghi hiệu ngài là Trúc Lâm Đại Đầu-đà hay Hương Vân Đại Đầu-đà. Là những Phật tử xuất gia hay tại gia, chúng ta cần phải nắm vững hành trạng của chư tổ Việt Nam để thấy rõ những điều hay mà chư tổ đã tu, đã lãnh hội được và truyền mãi đến con cháu sau này.

Đọc lịch sử đức Phật, chúng ta có thể hãnh diện vì ngài là một thái tử chuẩn bị lên ngôi, lại bỏ ngai vàng đi tu, điều này rất ít thấy ở những tôn giáo khác. Đấng giáo chủ của chúng ta là người sắp hưởng địa vị cao tột ở thế gian mà ngài không màng đến, ra đi tìm đạo để giác ngộ cho chúng sanh, thật là cao thượng quý báu thay! Suốt đời hoằng hóa độ sanh, ngài làm rực rỡ cho tôn giáo của mình và Phật giáo được truyền bá khắp năm châu, là một điểm son trên thế gian này.

Chúng ta còn hãnh diện hơn nữa là ở Việt Nam, không phải một thái tử mà một ông vua đi tu. Đang làm vua đủ uy quyền, đủ nghị lực để gìn giữ giang sơn, nhưng ngài Trần Nhân Tông không muốn hưởng, lại đem tất cả sự nghiệp giao cho con để đi tu. Tư cách xuất gia của ngài là một điểm sáng chói khiến chúng ta càng hãnh diện.

Đức Phật là một thái tử đi tu, ông Tổ của mình là một ông vua đi tu, còn chúng ta là gì? Là bần cố nông đi tu! Nhớ lại Phật, nhớ lại Tổ, chúng ta có cảm thấy xấu hổ hay không? Các ngài bỏ hết địa vị quyền lợi và hạnh phúc của thế gian, chịu cực chịu khổ tìm đạo, học đạo và ngộ đạo rồi các ngài giảng dạy cho chúng sanh. So lại chúng ta ngày nay chưa phải là người giàu có, vẫn làm lụng vất vả mới có cơm ăn, có đi tu thì chúng ta hy sinh những gì? Có chăng là hy sinh cái nghèo, để được làm thầy tu. Hy sinh cái nghèo đâu phải việc khó. Có người đem bán cái nghèo không ai chịu mua kia mà, thế thì đâu có gì gọi là hy sinh! Như vậy chúng ta bỏ cái nghèo để đi tu là việc làm dễ trăm phần, nếu không làm được thì thật quá dở; so với đức Phật và Sơ tổ Trúc Lâm, các ngài ở trong hoàn cảnh khó khăn đủ mọi bề. Là một thái tử đi tu, vua cha buồn rầu không biết giao sự nghiệp cho ai, vợ con khóc than không ai lo lắng, quần thần và nhân dân đều trông cậy, thế mà ngài bỏ đi một cách dễ dàng. Đến như Sơ tổ Trúc Lâm, ngài là vua đang cai trị muôn dân, quần thần và toàn dân tín nhiệm mà ngài cũng bỏ ngai vàng đi tu. Những việc rất khó làm mà các ngài đã làm được, thì chúng ta ngày nay là những kẻ hậu sanh hậu học làm một chuyện hết sức dễ và đơn giản mà chúng ta không nỗ lực gắng làm cho thành công hay sao? Thế nên đọc qua lịch sử của người xưa, chúng ta phải làm sao cố gắng hơn, không thể lơ là lôi thôi như thế này mãi.

Song nếu đọc sử của vị tổ thứ sáu ở Trung Hoa, chúng ta sẽ được an ủi phần nào. Lục tổ Huệ Năng là một tiều phu đi tu, ngài cũng ngộ đạo. Đừng nghĩ thái tử và vua đi tu mới ngộ đạo, còn dân nghèo chúng ta đi tu thì vô phần. Nghĩ như vậy là lầm, vì ông tiều phu cũng ngộ đạo kia mà, thế thì chúng ta cũng có phần.

Như vậy về mặt lịch sử, chúng ta hãnh diện thấy Phật tổ đã hy sinh đời mình đi tu, về mặt đạo đức cũng có những người dốt nát đi tu và ngộ đạo, thì chúng ta không có gì mặc cảm e rằng mình tu không có lợi. Trái lại, chung ta tin chắc rằng nếu chúng ta quyết chí gắng tu thì sẽ có kết quả tốt đẹp không nghi.

Ngài tên húy là Khâm, con trưởng vua Trần Thánh Tông và Nguyên Thánh Thiên Cảm hoàng thái hậu, sanh ngày mười một tháng mười một năm Mậu Ngọ (1258). Ngài tuy ở địa vị sang cả mà tâm hâm mộ Thiền tông từ thuở nhỏ. Năm mười sáu tuổi được lập làm hoàng thái tử, ngài cố từ để nhường lại cho em mà vua cha không chịu.

Khi được lập làm hoàng thái tử, ngài cố từ để nhường lại cho em, điều này rất hiếm có trong lịch sử Việt Nam, Trung Hoa hay Nhật Bản… Có khi anh em vì tranh giành ngôi vua mà giết hại lẫn nhau. Vì các vua ngày xưa có rất nhiều con, nên ai được lập làm hoàng thái tử thì thấy rõ mình sẽ làm vua, còn các người con khác thì không được.

Vua hỏi cưới trưởng nữ của Nguyên Từ quốc mẫu cho ngài, tức là Khâm Từ Bảo Thánh hoàng thái hậu sau này. Sống trong cảnh vui hòa hạnh phúc ấy mà tâm ngài vẫn thích đi tu.

Tuy được lập làm thái tử và có gia đình, nhưng lúc nào ngài cũng canh cánh trong lòng mong được đi tu.

Một hôm vào lúc giữa đêm, ngài trèo thành trốn đi, định vào núi Yên Tử. Đến chùa Tháp ở núi Đông Cứu thì trời vừa sáng, trong người mệt nhọc quá, ngài bèn vào nằm nghỉ trong tháp. Vị sư trụ trì ở đây thấy ngài tướng mạo khác thường, liền làm cơm thết đãi. Vua cha hay tin, sai các quan đi tìm thấy, ngài bất đắc dĩ phải trở về.

Vì quyết tâm đi tu cho nên giữa đêm ngài trèo thành ra đi, cũng giống như đức Phật ngày xưa vượt thành xuất gia. Ngài định lên núi Yên Tử, nhưng đường xa quá đi chưa đến nơi. Tới chùa Tháp ở núi Đông Cứu, trời vừa sáng, nên ngài vào tháp nằm nghỉ. Thầy Trụ trì thấy ngài tướng mạo phi thường mới làm cơm thết đãi. Vua cha hay tin, sai các quan đi tìm thấy ngài ở đó, bất đắc dĩ ngài phải trở về.

Nói đến đây chúng tôi muốn nhắc lại với quý vị, có một số người nghiên cứu tập Thơ văn của Ngô Thì Nhậm, thấy ý của ông nói về ngài Điều Ngự Giác Hoàng như sau: Ngài sở dĩ lên núi Yên Tử tu là để dò dẫm tin tức của quân Trung Quốc ở miền Bắc, nếu nghe có động tịnh gì thì báo về triều đình để ngừa đón giặc. Như vậy cái nhìn và câu nói đó đánh giá rất sai lầm về ngài Điều Ngự Giác Hoàng. Vì núi Yên Tử giáp ranh với Trung Quốc nên nói ngài lên đó để lắng nghe tin tức, nếu nói như vậy là ngài thành mật thám đem tin chứ không phải là tu! Đó là cái nhìn rất lệch lạc. Thì đây, ngay lúc còn làm thái tử, ngài đã trốn đi, cũng quyết lên núi Yên Tử. Tại sao? Vì Yên Tử là nơi có các thiền sư tu ngộ đạo. Khi trước ông nội ngài là Trần Thái Tông đi tu cũng lên núi này. Như vậy các ngài lên núi Yên Tử để tu chứ không phải để lắng nghe tin tức bên Trung Quốc. Người sau không hiểu, lấy ý của ông Ngô Thì Nhậm rồi kết luận sai lầm việc đi tu của ngài. Đó là lời xuyên tạc của người sau, chúng ta chớ hiểu lầm các tổ mà mang tội.

Năm hai mươi mốt tuổi, ngài lên ngôi hoàng đế (1279). Tuy ở địa vị cửu trùng mà ngài vẫn giữ mình thanh tịnh để tu tập. Thường ngày, ngài đến chùa Tư Phước trong đại nội tu tập.

Tuy làm vua, ngài vẫn giữ mình thanh tịnh và thường đến chùa Tư Phước trong đại nội để tu tập. Trong cung đình ngày xưa thường có chia ra đại nội và ngoại thành. Đại nội tức khu vực nội thành, là khuôn viên nơi vua chúa và các quan đại thần ở, ngoại thành là nơi ở của các quan nhỏ. Trong đại nội luôn luôn có lập một ngôi chùa để các ông hoàng bà phi đi chùa lễ Phật. Hiện nay khi chúng ta ra Huế sẽ thấy vòng thành của đại nội, hay khi đi viếng Trung Quốc chúng ta sẽ thấy rõ khu vực gọi là nội thành của triều Thanh, trong đó có các cung điện và một ngôi chùa.

Một hôm nghỉ trưa, ngài thấy trong rốn mọc lên một hoa sen vàng lớn bằng bánh xe, trên hoa sen có đức Phật vàng. Có người đứng bên cạnh chỉ ngài nói: “Biết ông Phật này chăng? Là đức Phật Biến Chiếu.” Tỉnh giấc, ngài đem việc đó tâu lên vua cha. Vua Thánh Tông khen là việc kỳ đặc.

Đây là một hiện tượng kỳ đặc, vì khi được sanh ra, thân ngài cũng màu vàng, trên vai phải có nốt ruồi, cho nên người đoán tướng nói ngài là một vị ra đời để gánh vác việc lớn của đời cũng như của đạo. Giờ đây ngài lại mộng thấy đức Phật vàng, biết đâu không phải là sự tái sanh của các vị Bồ-tát? Do đó sự tu hành của ngài rất đơn giản mà thành tựu.

Ngài thường ăn chay lạt, thân thể gầy ốm. Thánh Tông thấy thế lấy làm lạ, nên hỏi nguyên do. Ngài trình thật với cha. Thánh Tông khóc bảo:

– Nay ta đã già, chỉ trông cậy một mình con, con lại làm như thế, làm sao gánh vác được sự nghiệp của tổ tiên?

Ngài nghe dạy cũng rơi nước mắt.

Đâu có ai ở địa vị vua mà lại ăn chay, ăn chay cho tới thân thể gầy ốm! Thường người khá giả giàu có ăn uống đầy đủ món ngon nên béo phì ra. Còn ngài ở địa vị một ông vua mà không nghĩ tới sự sung sướng hưởng thụ. Ngài chỉ muốn tu thôi, mới ăn chay lạt cho đến gầy ốm. Vua cha thấy ngài là người đủ đức hạnh, cho nên lúc nào cũng trông cậy nơi ngài. Song ngài muốn được tu, nên vua cha mới khóc. Là người con có hiếu, nghe cha than trách, ngài cũng rơi nước mắt.

Tư chất ngài rất thông minh hiếu học, đọc hết các sách vở, suốt thông nội điển (Kinh) và ngoại điển (sách đời). Những khi nhàn rỗi, ngài mời các thiền khách bàn giải về Tâm tông (thiền), tham học thiền với Thượng Sĩ Tuệ Trung, thâm đắc đến chỗ thiền tủy. Đối với Thượng Sĩ, ngài kính lễ làm thầy.

Đoạn này là phải ở phần trước. Khi còn làm thái tử, ngài đã tham học thiền với Thượng Sĩ Tuệ Trung, thâm đắc đến chỗ thiền tủy và kính lễ Thượng Sĩ làm thầy. Đến khi làm vua, ngài họp các thiền sư để bàn đạo lý.

Thiền tủy nghĩa là gì? Đây là từ ngữ của tổ Bồ-đề-đạt-ma, lúc Tổ bảo các đồ đệ trình kiến giải trước khi Tổ tịch. Mỗi người trình chỗ thấy hiểu của mình, nhưng tới ngài Huệ Khả, ngài đảnh lễ Tổ rồi đứng khoanh tay im lặng. Tổ bảo: Ngươi được phần tủy của ta. Được tủy của ta là chỉ cho người thâm ngộ đến chỗ tột cùng. Đối với Thượng Sĩ Tuệ Trung, ngài đã thâm ngộ lý thiền cùng tột nên nói là thâm đắc đến chỗ thiền tủy.

Những khi giặc Nguyên sang quấy rối, ngài phải xếp việc kinh kệ để lo giữ gìn xã tắc. Nhờ tình đoàn kết quân dân, ngài đã hai lần đuổi được quân Nguyên (1285, 1288), giữ gìn trọn vẹn đất nước. Dưới triều đại ngài, hai cuộc hội nghị nổi tiếng được ghi vào sử sách là hội nghị các tướng lãnh ở Bình Than và hội nghị các bô lão trong cả nước ở Diên Hồng để bàn mưu kế, tỏ quyết tâm chống giặc.

Đoạn này chúng tôi muốn giải thích rõ để tăng ni không có nghi ngờ.

Là một ông vua cầm quân đánh giặc chống với quân Nguyên, trong hai trận chiến (1285, 1288) quân binh hai bên chết rất nhiều có đến mấy muôn người, vậy ông vua có mang tội sát sanh không? Thế thường ai cũng nghĩ mình đánh giặc giết người thì mang tội sát sanh chứ gì? Đã mang tội sát sanh, tại sao ngài đi tu lại mau ngộ đạo như vậy? Đó là vấn đề nếu không giải thích e rằng sẽ có sự nghi hoặc. Vì thế chúng tôi phải dẫn rõ đoạn sử này.

Quân nhà Nguyên sang xâm lấn nước Việt Nam mà chúng ta có thể chống nổi là một việc rất phi thường, vì quân Nguyên thời đó là đội quân hùng mạnh nhất thế giới, không một nước nào chống cự nổi. Đi từ miền đất Mông Cổ qua các nước phương Tây, đến Ba Tư, lấn qua Âu châu, đến gần nước Lỗ nước Ý, quân Nguyên đi tới đâu thắng tới đó, nên gọi là đội quân bách chiến bách thắng (trăm trận trăm thắng). Họ đánh giặc rất giỏi, nhất là đương bộ, có quân kỵ cưỡi ngựa bắn tên rất tài, là thiện chiến nhất. Sau khi lấn qua các nước Tây phương, họ trở lại đánh phía đông, chiếm trọn Trung Quốc, lên làm vua lập thành nhà Nguyên. Như vậy đội quân của họ coi như chiếm giữ hơn phân nửa thế giới, là bao nhiêu người? Còn nước Việt Nam chúng ta lúc đó chỉ có một vùng từ miền cao nguyên ở Quảng Ninh đi lần vô tới Thanh Hóa thôi, chưa tới miền Trung, chưa có miền Nam, chỉ có một phần ba đất nước bây giờ, vậy số dân độ chừng bao nhiêu? Nếu nói về khu vực đất đai, nước Việt Nam khi đó chỉ bằng một tỉnh Trung Quốc, còn số dân cũng chưa chắc bằng một tỉnh Trung Quốc. Một đội quân đã chiếm Trung Quốc và chiếm luôn mấy nước Tây phương, rồi họ lại kéo quân về đánh Việt Nam, thử nghĩ chúng ta có thể chống nổi hay không? Người xưa có nói: Việt Nam chúng ta chống quân Nguyên giống như cầm trứng chọi đá, trứng bể hay đá bể? Thế mà đá bể! Chẳng phải chuyện phi thường là gì?

Quân Nguyên thua cuộc chiến lần thứ nhất đời vua Trần Thái Tông. Đến năm 1285, họ chuẩn bị cuộc chiến lần hai, binh lực hùng mạnh gấp bội. Khi ấy ngài Trần Nhân Tông mới lên ngôi vua được sáu năm, ngài Trần Thánh Tông làm thái thượng hoàng. Đây là cuộc chiến nguy hiểm vì sức họ mạnh vô cùng, thế mà chúng ta thắng được lần này. Kế ba năm sau (1288), đến lần thứ ba, họ dồn hết lực lượng để đánh, cũng lại thua luôn. Thế là chúng ta thắng luôn ba cuộc chiến. Quân Nguyên khi sang đánh nước ta họ đi đường thủy thì ít, đi đường bộ nhiều và đường bộ là sở trường của họ. Khi ấy Việt Nam chúng ta nước nhỏ người ít, họ kéo quân qua đánh thì coi như chúng ta thua trăm phần trăm. Nhưng các vua quan nhà Trần khéo điều binh khiển tướng thế nào mà thắng được luôn ba cuộc như vậy, là điều rất nhiều người quan tâm.

Trên có dẫn, trong hai cuộc chiến đời vua Trần Nhân Tông, ngài có họp hai buổi đại hội nổi tiếng thời đó và mãi đến bây giờ, một kỳ hội nghị tại Bình Than, một kỳ hội nghị tại Diên Hồng. Tại hội nghị Bình Than, ngài hoi các tướng lãnh binh sĩ để hỏi ý kiến xem thế giặc mạnh như vậy, chúng ta nên đầu hàng hay chống lại họ. Tất cả tướng lãnh đều quyết định chống lại. Đó là tư cách lãnh đạo của một ông vua, nếu các tướng lãnh bằng lòng chống giặc thì nhà vua phải thuận theo. Đến kỳ hội nghị thứ hai tại điện Diên Hồng, vua Trần Nhân Tông họp toàn dân, nhất là các bô lão có kinh nghiệm để hỏi ý kiến: Hiện giờ thế giặc rất mạnh, chúng ta người ít, quân ít, nước nhỏ không thể chống nổi, nhưng tất cả các vị muốn chống hay muốn hòa, hòa tức là đầu hàng. Tất cả đều nhất định chiến đấu chống giặc chứ không hòa, không đầu hàng. Như vậy hai cuộc chiến đó là do ý kiến của tướng lãnh và toàn dân chứ không phải do lòng ác của vua muốn chống lại người để hại dân mình chết. Ngài thuận theo ý kiến chung chứ không phải ý riêng của ngài. Ngài chỉ là người bị bắt buộc làm mà thôi. Hiểu ro như vậy chúng ta mới thấy trong cuộc chiến tuy số người bị chết rất nhiều, nhưng đó là cuộc chiến của toàn dân, chứ không phải do nhà vua ra lệnh. Làm cái gì có tội, nhưng không phải do ý ác của mình, thì tội đó sám hoi được. Còn làm cái gì do ý ác của mình thì không sám hối được. Có cuộc chiến để bảo vệ giang sơn, đó là bổn phận của người làm vua, của người lãnh đạo đất nước. Có cuộc chiến không phải vì mình muốn, mà vì ý kiến chung của toàn dân.

Ở đây chúng ta thấy có điểm rất kỳ đặc mà trong thời quân chủ chưa từng có, từ Trung Quốc đến Việt Nam chưa tìm ra một ông vua hỏi ý kiến dân bao giờ! Chỉ có vua Trần Nhân Tông đem những hiểm nguy trình bày cho toàn dân biết, rồi hỏi ý kiến dân muốn thế nào thì ngài làm thế ấy, rất là dân chủ, rất là vì dân. Tinh thần dân chủ đối với thời đó là chuyện không bao giờ có, thế mà có. Rồi chính vì bổn phận, vì người bảo mình làm, chứ không phải vì mình muốn, cho nên tội giết hại không phải là nặng đối với ngài. Do đó khi đi tu ngài sám hối là hết. Hiểu như vậy, nếu có ai hỏi tại sao đi đánh giặc mà tu đắc đạo, thì chúng ta phải thấy cho rõ ràng, đừng có hiểu lầm.

Trong việc quân nhà Nguyên đi xâm lăng, tất cả nước nào đội quân đó tới đều tan nát. Nhưng trong đời quân Nguyên chỉ thua có hai nước là Việt Nam và Nhật Bản. Thua Việt Nam là thua thật sự, còn thua Nhật Bản là tại thời cơ không thuận lợi. Quân Nguyên chuyên về bộ binh, mà trong cuộc chiến với Nhật Bản họ phải dùng hải quân tức là tàu thuyền, đó là điểm yếu của họ. Khi qua Nhật Bản, chỉ có một số ít quân đổ bộ được, còn đại quân đi gần tới Nhật bị một trận bão làm chìm thuyền, quân Nguyên chết gần hết, thành ra bại trận! Nói theo xưa, đó là thời trời. Còn ở Việt Nam chúng ta là đất liền, họ lại giỏi về bộ binh nhất là kỵ binh nên kéo quân qua rất dễ, mà lại thua! Là tại sao? Không phải do thời cơ thuận tiện, mà thật tình là do tinh thần đoàn kết và tài sức khôn ngoan của người Việt Nam mới thắng được giặc. Khi đối chiếu chúng ta thấy rõ những điểm kỳ đặc này. Nếu không hiểu, chúng ta cứ nghĩ đời Trần là đời các vua thiền sư mà sao đánh giặc lại giỏi đến thế. Các vua là người tu, nhưng buộc lòng phải chống giặc, cho nên các ngài chỉ làm với tinh thần toàn dân muốn làm. Toàn dân muốn làm tức là toàn dân đoàn kết nên các ngài đứng ra lãnh đạo. Do đoàn kết nên dù số nhỏ cũng thắng được số lớn. Thí dụ như trong một làng có chừng năm bảy trăm hộ, khoảng mấy ngàn người, chỉ cần năm ba ngươi liều chết cầm dao cầm súng rượt bắn thì cả làng có chạy không? Dù người đông bao nhiêu cũng vẫn sợ, vẫn chạy như thường. Thế nên số đông mà thua số ít, vì một là họ gan dạ liều chết, hai là họ đoàn kết với nhau. Tinh thần ít thắng nhiều là như vậy.

Năm Quý Tỵ (1293), ngài nhường ngôi lại cho con là Trần Anh Tông. Ở ngôi thái thượng hoàng để chỉ dạy cho con được sáu năm, ngài sắp đặt việc xuất gia.

Đến năm 1293, vì muốn xuất gia sớm, ngài truyền ngôi cho con, lên làm thái thượng hoàng. Như vậy từ năm 1288 dẹp xong giặc Nguyên, đến năm 1293, chỉ trong vòng năm năm mà giặc giã được yên, đất nước được thái bình. Ở ngôi thái thượng hoàng chỉ dạy cho con được sáu năm, ngài sắp đặt việc xuất gia, không nghĩ đến sự thụ hưởng giàu sang uy quyền tột đỉnh. Khi có giặc đến xâm lấn đất nước, buộc lòng ngài phải đánh để gìn giữ giang sơn. Khi giặc yên ngài nhường ngôi cho con; chỉ dạy con xong, ngài đi tu. Đó là ý nghĩa rất kỳ đặc của ngài.

Đến tháng mười năm Kỷ Hợi (1299), ngài xuất gia vào tu ở núi Yên Tử. Ở đây, ngài chuyên cần tu tập theo hạnh đầu-đà (khổ hạnh) lấy hiệu là Hương Vân Đại Đầu-đà.

Chữ đầu-đà (dhϻta) nguyên là chữ Phạn, cũng dịch là đẩu tẩu, nghĩa là phủi giũ, là buông sạch hết không để danh lợi làm lem lấm. Cho nên tu hạnh đầu-đà tức là tu khổ hạnh. Buổi đầu ngài lấy hiệu là Hương Vân Đại Đầu-đà.

Sau đó ngài lập chùa, cất tinh xá, khai giảng để tiếp độ chúng tăng. Học chúng đua nhau đến rất đông. Sau, ngài đến chùa Phổ Minh ở phủ Thiên Trường lập giảng đường, giảng dạy mấy năm. Ngài lại vân du đến trại Bố Chính lập am Tri Kiến rồi ở đó.

Ở đây nói ngài lên núi Yên Tử để tu mà không thấy nói ngài xuất gia và thọ giới với vị nào. Vì ngày xưa ít có ai dám làm thầy ông vua, chức Quốc sư là do vua phong mà thôi, nên chỉ nói ngài xuất gia rồi sau đó đi hoằng hóa. Nhưng về phần học đạo, đọc trong Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ Lục, chúng ta thấy rõ ngài ngộ đạo ngay câu nói của Tuệ Trung Thượng Sĩ. Khi còn làm thái tử, ngài hỏi về yếu chỉ thiền như thế nào, Thượng Sĩ dạy: Phản quan tự kỷ bổn phận sự, bất tùng tha đắc. Ngài lấy câu đó làm căn bản tu hành và sau đó ngộ đạo. Thế nên Thiền tông Việt Nam tức là phái thiền Trúc Lâm Yên Tử lấy câu phản quan tự kỷ làm trọng tâm để giải thích sự tu hành. Vì ngài ngộ nơi câu đó, nên sau này đi tu ngài liền truyền bá, chứ không cần phải học với ai nữa.

Ngài lấy hiệu đầu tiên là Hương Vân Đại Đầu-đà. Hương Vân là mây thơm, khi thắp hương khói thơm bay lên giống như làn mây. Đại đầu-đà tức là tinh thần tu khổ hạnh rất cao. Theo sử kể lại, ngài từ chối không đi ngựa, không đi thuyền rồng, chỉ đi bộ mà thôi. Thế nên từ núi Yên Tử về kinh đô ngài đi bộ mất sáu, bảy ngày mới đến nơi. Tinh thần của ngài rất dứt khoát, khi nào làm vua thì hẳn làm vua, lúc nào đi tu là hẳn đi tu, không có nuối tiếc. Còn chúng ta ngày nay đi tu thì thế nào? Từ chối cái gì? Từ chối đi bộ muốn đi Honda, từ chối đi Honda muốn đi xe hơi…, muốn tiến lên chứ không chịu lùi lại. Chúng ta đi tu mà còn tiếc rẻ những vật dụng không nơ bỏ lại nhà, muốn đem vào chùa để dùng riêng, thật là quá dở. Còn ngài khi đi tu thì bỏ lại tất cả không tiếc một cái gì. Tinh thần của ngài rất đặc biệt, cho nên mới dùng chữ Đại Đầu-đà. Vì thế trên đường tu, ngài dụng công không nhiều, thời gian tu không dài, mà kết quả rất lớn, đó là do ngài có ý chí mãnh liệt và thái độ dứt khoát. Gương người xưa cao quý như vậy, chúng ta phải ráng noi theo. Ngày nay chúng ta dụng công tu nhiều, thời gian tu dài mười năm, hai mươi năm mà chưa làm được điều gì lợi ích cho mình cho người, thật đáng hổ thẹn. Đó là vì chúng ta không có ý chí mãnh liệt, không có thái độ dứt khoát, nên không có kết quả.

Trong thời gian sau, ngài làm rất nhiều Phật sự nào là lập chùa, cất tinh xá, khai giảng để tiếp độ chúng tăng. Rồi ngài đến chùa Phổ Minh ở phủ Thiên Trường, quê hương của ngài, lập giảng đường giảng dạy mấy năm. Ngai lại vân du đi tới các nơi như trại Bố Chính và lập am Tri Kiến rồi ở đó.

Đến năm Giáp Thìn (1304), ngài dạo đi khắp nơi khuyên dân dẹp bỏ những dâm từ (miếu thờ thần không chính đáng), và dạy họ tu hành thập thiện. Vào mùa đông năm ấy, vua Anh Tông dâng biểu thỉnh ngài về đại nội để truyền giới Bồ-tát tại gia.

Còn một đoạn sử mà chúng tôi không nêu ra ở đây, đó là việc ngài qua Chiêm Thành một thời gian, với mục đích hòa hợp nước Chiêm Thành với nước Đại Việt, hòa với phương Nam để đủ sức chống với phương Bắc. Và ngài hứa gả công chúa Huyền Trân cho vua Chiêm. Vì có tính cách lo cho đất nước xứ sở nhiều, nên chúng tôi không ghi đoạn sử này vào đây.

Đến năm 1304 ngài dạo đi các nơi khuyên dân dẹp bỏ những miếu thờ thần không chính đáng. Ngài lại dạy dân tu hành thập thiện, việc này rất đáng để chúng ta lưu tâm. Không phải ai ngài cũng dạy tu thiền, vì tu thiền là phương pháp tu dành cho những người quyết tâm quyết chí, chứ không phải cho người dân thường. Muốn người dân có đạo đức thì không gì hơn dạy họ tu trì ngũ giới và hành thập thiện. Đó là phương pháp mà toàn dân ai cũng co thể tu được. Đem đạo đức phổ biến cho quần chúng thì chỉ có ngũ giới và thập thiện là căn bản. Như hiện nay tuy chúng ta ở thiền viện, nhưng với người Phật tử mới chưa quyết tâm tu thiền, chúng ta cũng khuyên họ giữ ngũ giới và hành thập thiện. Chức không phải gặp ai chúng ta cũng bảo phải tu thiền, nếu tu thiền không được thì coi như bỏ đi, nói như vậy là không tốt.

Mùa đông năm ấy, vua Anh Tông thỉnh ngài về triều để truyền giới Bồ-tát tại gia cho vua và các quan.

Sau đó, ngài chống gậy đến chùa Sùng Nghiêm ở núi Linh Sơn để truyền bá Thiền tông.

Ngày mùng một tháng giêng năm Mậu Thân (1308), ngài sai Pháp Loa đến huyện Siêu Loại tại Báo Ân thiền tự khai giảng trụ trì. Tháng tư năm ấy, ngài đến chùa Vĩnh Nghiêm ở Lượng Giang kiết hạ và sai Pháp Loa khai giảng tru trì. Chính ngài giảng Truyền Đăng Lục, bảo quốc sư Đạo Nhất vì chúng giảng kinh Pháp Hoa.

Đoạn này chứng minh cụ thể chủ trương của Sơ tổ Trúc Lâm là Thiền Giáo đồng hành. Ngài giảng Truyền Đăng Lục là sách truyền đăng của nhà thiền, nhưng khuyên quốc sư Đạo Nhất giảng kinh Pháp Hoa.

Bãi hạ, ngài vào núi Yên Tử, cho về hết những người cư sĩ theo hầu hạ và những kẻ nô dịch trong chùa, không được chực hầu như trước, chỉ để lại mười vị thị giả thường theo ngài. Ngài lên ở am Tử Tiêu, vì Pháp Loa giảng Truyền Đăng Lục. Thị giả xuống núi gần hết, duy có đệ tử thượng túc là Pháp Loa còn ở thôi.

Từ đây, ngài leo khắp các núi, tìm kiếm các hang động, ở tại thạch thất. Pháp Loa thấy thế bạch:

– Tôn đức tuổi đã già yếu, mà xông pha trong sương tuyết, lỡ có bề gì thì mạng mạch Phật pháp trông cậy vào ai?

Ngài bảo:

– Ta thời tiết đã đến, muốn tạo cái kế lâu dài vậy.

Trong thời gian này, ngài leo khắp núi Yên Tử, chẳng ngại nhọc nhằn, qua lại trên các ngọn núi để tìm những chỗ kỳ đặc. Ngài Pháp Loa sợ ngài bệnh nên khuyên can, ngài bảo: Thời tiết của ta đã đến, muốn tạo kế lâu dài. Tức là ngài tự biết đến lúc sắp ra đi, nên muốn tìm chỗ an thân khi tịch, hoặc là tìm chỗ cất ngôi chùa để khiến cho Phật pháp được bền lâu.

Ngày mùng năm tháng mười năm ấy, người nhà của công chúa Thiên Thụy lên núi bạch ngài:

– Công chúa Thiên Thụy bệnh nặng mong được thấy Tôn đức rồi chết.

Ngài bùi ngùi bảo:

– Thời tiết đã đến vậy.

Ngài bèn chống gậy xuống núi, chỉ cho theo một người thị giả. Ngày mùng mười ngài về đến kinh, dặn dò xong, ngày rằm ngài trở về núi.

Ngài xuống núi về kinh thăm chị là công chúa Thiên Thụy đang đau nặng và sắp mất. Trong Tam Tổ Thực Lục có ghi: “Thấy công chúa Thiên Thụy lo sợ, ngài khuyên: Chị nên yên tâm, nếu ra đi đến Diêm chúa thì chị nói: Ít hôm sau em tôi là Trúc Lâm Đại Đầu-đà sẽ xuống.” Câu chuyện này không được thích hợp nên không ghi vào tiểu sử, nhưng được dẫn ra đây để tăng ni thấy rằng: người tu có thể nhờ đức độ của mình làm giảm nhẹ được nghiệp của thân bằng quyến thuộc, nói điều này không phải là không có lý do. Thí dụ như hiện nay chúng ta có một địa vị cao sang trong xã hội, nếu những người thân của mình giả sử có phạm những lỗi lầm gì thì người đứng ra xử phạt cũng nương tay, đó là một lẽ thật. Ở đây cũng vậy, ngài Điều Ngự tin rằng nhờ đạo đức tu hành của mình, những thân nhân sẽ được giảm bớt các hình phạt, cho nên ngài mới khuyên chị như vậy. Dặn dò xong, ngài trở về núi.

Ngài dừng nghỉ ở chùa Siêu Loại. Hôm sau vừa rạng đông, ngài đi bộ đến chùa làng Cổ Châu.

Chúng ta thấy ngài đúng là nhà tu khổ hạnh. Tuy già bệnh mà ngài vẫn đi bộ chứ không đi ngựa. Khi đến chùa làng Cổ Châu, ngài tự đề bài kệ rằng:

Thế số nhất tức mặc,

Thời tình lưỡng hải ngân.

Ma cung hồn quản thậm,

Phật quốc bất thắng xuân.

Trong quyển Tam Tổ Thực Lục, câu đầu của bài kệ nói khác: Thế số nhất sách mạc. Sách mạc, sách là sợi dây, cũng có âm là tác tức là tan tác. Chữ mạc là chớ, là không, cũng đọc là mạch tức là rậm rạp, hoặc đọc là bá tức là lặng lẽ. Nếu câu kệ là thế số nhất sách mạc thì không biết làm sao giải nghĩa, nên làm rối nhiều dịch giả.

Song khi đọc trong Tam Tổ Hành Trạng của ông Ngô Thì Nhậm, câu đầu bài kệ là thế số nhất tức mặc, chúng tôi thấy câu này rất hợp lý. Thế số là số đời, nhất tức mặc là một hơi thở, thở ra mà không hít vào là chết ngay. Nghĩa này rất hợp với kinh Phật nên chúng tôi nhận câu này là đúng.

Đến sau này khi tra lại bộ Thiền Tông Bản Hạnh của thiền sư Chân Nguyên, chúng tôi thấy câu đầu bài kệ cũng là Thế số nhất tức mặc. Thiền sư Chân Nguyên sanh năm 1647 tịch năm 1726, còn tác giả quyển Tam Tổ Hành Trạng là ông Ngô Thì Nhậm sanh năm 1746 mất năm 1805, vậy ngài Chân Nguyên sanh trước ông Ngô Thì Nhậm gần một trăm năm. Vì thế quyển Tam Tổ Hành Trạng của ông có thể căn cứ theo tài liệu của ngài Chân Nguyên. Ngài là một thiền sư trụ trì chùa Long Động, tức là cửa ngõ vào núi Yên Tử, và trụ trì chùa Quỳnh Lâm là ngôi chùa lớn nhất của hệ phái Trúc Lâm, cho nên tài liệu của ngài chính xác hơn, chúng ta đủ lòng tin nơi câu thế số nhất tức mặc trong quyển Thiền Tông Bản Hạnh của ngài.

Giải nghĩa bài kệ: Thế số nhất tức mặc. Thế số là số đời, nhất tức mặc là một hơi thở, tức là hơi thở, mặc là dừng là lặng. Nghĩa là hơi thở ra mà dừng lại không hít vào là mất đi một cuộc đời.

Thời tình lưỡng hải ngân. Thời tình là tình đời hay lòng của con người, lưỡng hải ngân là hai biển bạc. Nghĩa là lòng tham con người là hai biển bạc, là chỉ sự tham muốn vô cùng. Số đời của mình chỉ trong một hơi thở, mà lòng tham muốn vô cùng.

Ma cung hồn quản thậm. Ma cung là cung ma, hồn là mờ mịt tối tăm, quản thậm là bị quản lý rất khít khao chặt chẽ.

Phật quốc bất thắng xuân. Cõi Phật đẹp đẽ không gì hơn, xuân là chỉ cho sự đẹp đẽ.

Dịch:

Số đời một hơi thở,

Lòng người hai biển vàng.

Cung ma dồn quá lắm,

Cõi Phật vui nào hơn.

Hai câu đầu chỉ mạng sống con người hết sức ngắn ngủi mà lòng tham muốn vô cùng. Lòng người hai biển vàng, dùng chữ vàng thay chữ bạc cho ăn vận. Nơi nào có tiền bạc nhiều như nước gọi là tiền rừng bạc bể, hay biển bạc. Nếu là biển vàng thì càng quý, càng tham hơn nữa. Hai câu sau là chỉ nơi cung ma tối tăm khổ sở bị cai quản chặt chẽ, còn cõi Phật tốt đẹp an vui không gì bằng. Tóm lại, bài kệ này diễn tả hai hình ảnh đối nghịch nhau giữa kẻ mê và người tỉnh. Kẻ mê cho thân này là lâu dài quý báu, nên lòng tham muốn quá nhiều, không lường tuổi thọ của mình, rồi tạo nghiệp chịu khổ. Đến khi chết phải đọa vào cõi ma cõi ác, đau đớn vô ngần! Nếu chúng ta thức tỉnh biết rõ cuộc đời hư dối phù du, dừng lòng tham lại để cố gắng tiến tu, đó là chúng ta chọn cõi Phật để trở về nương tựa, đó cũng là nơi an vui tự tại muôn đời.

Bài kệ này là những lời cảnh tỉnh của ngài Trúc Lâm Đại Đầu-đà. Với tâm hồn bao la rộng rãi, ngài muốn cải tạo thế gian trở thành hiền lành tốt đẹp. Ngài đi trong dân gian dạy người giữ ngũ giới, tu thập thiện, cố gắng tu hành chuyển nghiệp. Song việc làm của ngài chưa xong, mà tuổi thọ đã hết rồi! Biết mình sắp tịch, ngài cảm khái ghi lại bài kệ mang tâm trạng của ngài lúc ấy. Bài kệ này liên hệ rõ ràng với bài kệ bốn câu sau đây:

Thân như hô hấp tỹ trung khí,

Thế tự phong hành lĩnh ngoại vân.

Đỗ quyên đề đoạn nguyệt như trú,

Bất thị tầm thường không quá xuân.

Trong hai câu đầu ngài luôn luôn nhớ thân mình giống như hơi thở ra vào nơi mũi, ngắn ngủi tạm bợ. Cuộc đời thay đổi không dừng như đám mây trôi ngoài đỉnh núi xa! Đối chiếu lại, chúng ta thấy rất hợp với câu kệ Thế số nhất tức mặc… Nhờ tra quyển Thiền Tông Bản Hạnh, chúng ta thấy được chỗ tương hợp, không còn lầm lẫn nữa.

Đến ngày mười bảy, ngài dừng nghỉ ở chùa Sùng Nghiêm tại Linh Sơn, Tuyên Từ hoàng thái hậu thỉnh ngài vào am Bình Dương cúng trai. Ngài vui vẻ nói:

– Đây là bữa cúng dường rốt sau.

Ngài đi bộ trở về núi, đến am Bình Dương, được Tuyên Từ hoàng thái hậu (là dì ruột vua Anh Tông) lúc ấy tu rồi, thỉnh ngài vào am cúng dường bữa trai. Ngài vui vẻ nói: Đây là bữa cúng dường rốt sau. Như vậy là ngài biết trước ngài sắp tịch.

Ngày mười tám, ngài lại đi bộ đến chùa Tú Lâm ở ngọn An Kỳ Sinh. Nghe nhức đầu, ngài gọi hai vị Tỳ-kheo trong chùa bảo:

– Ta muốn lên ngọn Ngọa Vân mà chân không thể leo nổi, phải làm sao?

Hai vị Tỳ-kheo bạch:

– Hai đệ tử có thể giúp được.

Đến am Ngọa Vân, ngài tạ hai vị Tỳ-kheo rằng:

– Xuống núi tu hành đi, chớ xem thường việc sanh tử.

Ngày mười chín, ngài sai thị giả Pháp Không lên am Tử Tiêu ở núi Yên Tử gọi Bảo Sát đến đây gấp.

Ngày hai mươi, Bảo Sát quảy gói sang, đi đến Doanh Tuyền thấy một vầng mây đen từ ngọn Ngọa Vân bay qua Lỗi Sơn và hạ xuống Doanh Tuyền, nước đầy tràn lên cao mấy trượng, giây lát lại bình xuống. Lại thấy hai con rồng đầu bằng đầu ngựa ngóc cao hơn trượng, hai con mắt như sao, chốc lát lại lặn xuống. Đêm ấy Bảo Sát nghỉ trong quán trọ dưới núi, mộng thấy điềm chẳng lành.

Ngày hai mươi mốt, Bảo Sát đến am Ngọa Vân. Ngài trông thấy mỉm cười bảo:

– Ta sắp đi đây, nhà ngươi đến sao trễ vậy? Đối với Phật pháp, ngươi có chỗ nào chưa rõ hãy nói mau.

Bảo Sát hỏi:

– Như khi Mã Tổ bệnh, Viện chủ hỏi: “Những ngày gần đây Tôn đức thế nào?” Mã Tổ bảo: “Mặt trời Phật, mặt trăng Phật.” Nói thế ý chỉ làm sao?

Ngài lớn tiếng đáp:

– Ngũ đế Tam hoàng là vật gì?

Bảo Sát hỏi: Mặt trời Phật, mặt trăng Phật là ý chỉ thế nào, ngài Điều Ngự dẫn một câu trong Bích Nham Lục để đáp: Ngũ đế Tam hoàng là vật gì? Chúng ta thường nói Phật là đấng giác ngộ, nhưng ở đây lại nói mặt trời Phật, mặt trăng Phật, vậy mặt trời mặt trăng có giác không? Như chúng ta đã biết khi ngộ rồi thì tất cả không gì ngoài tâm Phật. Thế thì mặt trời mặt trăng đâu không phải là Phật sao? Câu đáp của ngài Điều Ngự làm rõ ý này. Ngũ đế là năm vị vua ở Trung Hoa, Tam hoàng là ba vị vua thời cổ, các vị này rất được quý trọng, lại hỏi là vật gì. Cho nên người sau kết tội ngài Tuyết Đậu, tưởng như ngài khinh thường biếm nhẽ các nhà vua. Nhưng những vị vua được người trong thiên hạ quý trọng với một vật khác cũng không có ngoài. Phật dụ như ông vua, mặt trời mặt trăng dụ như vật này vật kia. Mặt trời mặt trăng cũng là Phật, thì vật này vật kia cũng là Ngũ đế Tam hoàng, không có ngoài, không có khác. Vậy là không có cái quý ở ngoài cái tiện, không có cái tiện ở ngoài cái quý.

Bảo Sát lại hỏi:

– Chỉ như “hoa sum suê chừ gấm sum suê, tre đất nam chừ cây đất bắc”, lại là sao?

Ngài đáp:

– Làm mù mắt ngươi.

Bảo Sát bèn thôi.

Ngài Bảo Sát lại dẫn những câu của người xưa để hỏi. Sơ Tổ đáp: Làm mù mắt ngươi. Tại sao? Vì hoa gấm, tre cây… nếu kẹt vào những hình ảnh đó, sẽ bị chúng làm mù mắt. Bảo Sát thôi không hỏi nữa.

Suốt mấy hôm trời đất u ám, chim vượn kêu hót rất bi thảm.

Đến ngày mùng một tháng mười một, đêm nay trời trong sao sáng, ngài hỏi Bảo Sát:

– Hiện giờ là giờ gì?

Bảo Sát bạch:

– Giờ Tý.

Ngài lấy tay vén màn cửa sổ nhìn xem, nói:

– Đến giờ ta đi.

Bảo Sát hỏi:

– Tôn đức đi đến chỗ nào?

Ngài nói kệ đáp:

Nhất thiết pháp bất sanh

Nhất thiết pháp bất diệt

Nhược năng như thị giải

Chư Phật thường hiện tiền.

Dịch:

Tất cả pháp chẳng sanh

Tất cả pháp chẳng diệt

Nếu hay hiểu như thế

Chư Phật thường hiện tiền.

Nào có đến đi ấy vậy.

Bốn câu kệ là dẫn trong kinh Hoa Nghiêm: Nếu chúng ta thấy tất cả pháp chẳng sanh, tất cả pháp chẳng diệt, thấy và hiểu được như vậy thì chư Phật luôn luôn có mặt trước mắt chúng ta.

Sau bài kệ là ngài đáp, nào có đến đi ấy vậy, nghĩa là không có đến không có đi. Cái nhìn của ngài khác với chúng ta như thế nào? Đối với chúng ta, khi sanh gọi là đến, khi tử là đi. Bởi đến cho nên mừng, ăn mừng ngày sanh, đi cho nên buồn, buồn ngày ra đi, nên gọi là ngày húy kỵ, kiêng không dám nói tới. Nhưng thử hỏi chúng ta đến trong cuộc đời này mấy mươi năm để hưởng cái gì mà mừng? Khi đi, có biết ra sao mà sợ? Thật là lắm chuyện rắc rối. Chúng ta có mặt nơi đây chưa chắc được an lành hạnh phúc, có khi phải lận đận lao đao khóc bao nhiêu nước mắt, tại sao lại mừng? Đến lúc ra đi, nếu cả đời mình không làm đau khổ phiền lụy cho ai, ra đi thật thanh thơi, tại sao lại sợ? Con người vì mê muội cho nên tham sống sợ chết, mong được sống lâu đến trăm tuổi, nhưng tuổi già lọm khọm sống thêm mười năm hai mươi năm có hạnh phúc gì không? Thôi thì hết duyên cứ nhẹ nhàng ra đi chớ nên sợ sệt, còn duyên thì vui ở lại, cũng chớ than van cuộc đời sao khổ quá! Nếu sống than khổ, chết lại sợ, vậy phải làm sao? Chúng ta phải gan dạ chấp nhận sống không than, ra đi không sợ, phải hiểu rõ cuộc đời là tạm bợ hư dối, đủ duyên thì tồn tại, thiếu duyên thì tan rã, không có gì quan trọng, mà quan trọng là chúng ta biết vui với cuộc sống và vui lúc ra đi.

Vì vậy khi Bảo Sát hỏi: Tôn đức đi đến chỗ nào? Ngài Điều Ngự đáp: Nào có đến đi ấy vậy. Kinh Lăng-nghiêm có nói: Thân này như hòn bọt trên mặt biển, nếu hòn bọt tan rồi thì trở về biển cả, làm gì có đến có đi? Song chúng ta chỉ biết hòn bọt mà không biết gốc của nó từ mặt biển, nếu biết được thì hòn bọt còn hay mất đâu có nghĩa gì! Thế nên khi tu chúng ta phải nhận được nơi mình pháp thân không sanh không diệt, theo duyên huyễn hiện, hễ huyễn sanh thì huyễn tử, sanh tử qua rồi trở về pháp thân, có mất chi đâu mà nói đi nói đến. Qua câu đáp của Sơ tổ Trúc Lâm, chúng ta thấy trong việc sanh tử ngài rất an nhiên tự tại, không khổ sở, không lo lắng.

Bảo Sát hỏi:

– Chỉ như khi chẳng sanh chẳng diệt là thế nào?

Ngài liền nhằm miệng Bảo Sát tát cho một cái, nói:

– Chớ nói mớ.

Nói xong, ngài bèn nằm như sư tử lặng lẽ mà tịch, vào niên hiệu Hưng Long thứ mười sáu (1308), thọ năm mươi mốt tuổi.

Bảo Sát hỏi thêm, chỗ chẳng sanh chẳng diệt là thế nào? Sơ Tổ liền tát vào miệng Bảo Sát, nói: Chớ nói mớ, nghĩa là chớ nói mê nói mộng. Ngay chỗ chẳng sanh chẳng diệt mà còn hỏi thế nào, đó là bày thêm chuyện. Hãy ngay đó mà sống.

Sơ tổ Trúc Lâm thọ năm mươi mốt tuổi, ngài đi sớm quá!

Pháp Loa theo lời di chúc của ngài làm lễ hỏa táng, lượm ngọc cốt có năm màu để vào bình. Vua Anh Tông cùng đình thần đem long giá rước ngọc cốt về tôn thờ nơi Đức Lăng và xây tháp ở chùa Vân Yên trên núi Yên Tử, đe hiệu là Huệ Quang Kim Tháp và dâng tôn hiệu là Đại Thánh Trần Triều Trúc Lâm Đầu-đà Tĩnh Tuệ Giác Hoàng Điều Ngự Tổ Phật.

Ngài còn lưu lại những tác phẩm:

1- Thiền Lâm Thiết Chủy Ngữ Lục.

2- Đại Hương Hải Ấn Thi Tập.

3- Tăng-già Toái Sự.

4- Thạch Thất Mỵ Ngữ, do Pháp Loa soạn lại lời của ngài.

Những tập sách này hiện nay chỉ còn rải rác chút ít, không nguyên vẹn đầy đủ.

Kết thúc phần tiểu sử của Sơ tổ Trúc Lâm, chúng tôi muốn nhắc đến tôn hiệu Điều Ngự Giác Hoàng của ngài. Tên Điều Ngự không phải do ngài tự xưng, mà chính vua Thánh Tông đặt cho khi ngài thuật lại điềm mộng. Ngài thay từ rốn mọc lên hoa sen, trên hoa có đức Phật tên là Biến Chiếu, nên vua cha đặt tên cho ngài là Điều Ngự, tức là Phật. Giác Hoàng là ông vua giác ngộ đi tu, cũng như đức Phật khi xưa ở Ấn Độ là thái tử kế thừa ngoi vua, nhưng giác ngộ đi tu. Hai hình ảnh rất gần nhau khiến cho chúng ta thấy rõ các ngài từ một địa vị cao sang quyền quý, lãnh đạo toàn dân, nhưng các ngài thức tỉnh ra đi tìm đạo. Song đối với trách nhiệm, các ngài không thiếu bổn phận, lại còn làm đầy đủ hơn nữa. Nếu thái tử Sĩ-đạt-ta khi xưa ở tại cung điện rồi lên làm vua cai trị muôn dân thời đó, thì ngày nay có còn ai biết đến ngài nữa hay không? Cũng thế, nếu Điều Ngự Giác Hoàng chỉ là vua Trần Nhân Tông thì hiện giờ nếu chúng ta quý kính ngài chỉ là quý một ông vua thương dân cứu nước, chứ đâu có nhắc đến lý tưởng tu hành đạo đức của ngài. Nhưng chính vì các ngài đi tu tìm đạo giải thoát, nên gia trị tinh thần của các ngài càng rộng rãi cao cả hơn và được lưu truyền mãi đến muôn đời.

Tham Vấn

Chánh văn:

Mở đầu pháp hội, ngài niêm hương báo ân xong bước lên tòa. Vị thượng thủ bạch chùy v.v… rồi ngài nói:

– Thích-ca Văn Phật vì một đại sự mà xuất hiện giữa cõi đời này, suốt bốn mươi chín năm chuyển động đôi môi mà chưa từng nói một lời. Nay ta vì các ngươi lên ngồi tòa này, biết nói chuyện gì đây?

Ngồi giây lâu, ngài ngâm:

身如呼吸鼻中氣

世似風行嶺外雲

杜鵑啼斷月如晝

不是尋常空過春

Âm:

Thân như hô hấp tỹ trung khí,

Thế tự phong hành lĩnh ngoại vân.

Đỗ quyên đề đoạn nguyệt như trú,

Bất thị tầm thường không quá xuân.

Dịch:

Thân như hơi thở ra vào mũi,

Đời giống mây trôi đỉnh núi xa.

Cuốc kêu từng chặp trăng ngời sáng,

Đâu phải tầm thường qua một xuân.

Ngài vỗ bàn một cái, nói:

– Không có gì sao? Ra đây, ra đây!

Có vị tăng hỏi: – Thế nào là Phật?

Ngài đáp: – Nhận đến như xưa vẫn chẳng phải.

– Thế nào là pháp?

– Nhận đến như xưa vẫn chẳng phải.

– Thế nào là tăng?

– Nhận đến như xưa vẫn chẳng phải.

– Cứu cánh thế nào?

Đáp:

Chữ bát đã bày trao hết sạch,

Đâu còn có việc nói cùng ngươi.

Lại hỏi: – Thế nào là một việc hướng thượng?

Ngài đáp: – Đầu gậy khêu nhật nguyệt.

– Dùng công án cũ làm gì?

– Một lần nhắc lại một lần mới.

– Thế nào là giáo ngoại biệt truyền?

– Ễnh ương nhảy không khỏi đấu.

– Sau khi ra khỏi đấu thì thế nào?

– Lại theo con ếch nhảy xuống bùn.

– Vẫn là nhảy chẳng khỏi.

Ngài bèn lớn tiếng nạt: – Kẻ mù! Thấy cái gì?

– Đại tôn đức lừa người làm gì?

Ngài liền “hừ, hừ”.

Vị tăng suy nghĩ. Ngài liền đánh.

Vị tăng lại suy nghĩ để hỏi. Ngài liền hét.

Vị tăng cũng hét. Ngài hỏi:

– Lão tăng bị một cái hét, hai cái hét của ngươi, rốt cuộc thế nào? Nói mau! Nói mau!

Vị tăng suy nghĩ. Ngài lại hét một tiếng, nói:

– Con chồn hoang quỷ quái! Vừa rồi tinh lanh, giờ ở chỗ nào?

Vị tăng lễ bái lui ra.

Tăng hỏi:

– Đại tôn đức khổ nhọc tu hành, đã trải qua nhiều năm, đối với sáu thông của Phật, ngài đã được mấy thông?

Ngài đáp: – Cũng được sáu thông.

– Năm thông kia gác qua, thế nào là tha tâm thông?

– Đầy cả quốc độ, có bao nhiêu thứ tâm, Như Lai đều biết, Như Lai đều thấy.

Vị tăng liền đưa nắm tay lên nói:

– Đã biết hết thấy hết, vậy biết cái này có vật gì?

Ngài đáp: – Như có như không, chẳng phải không chẳng phải sắc.

– Xưa có vị tăng hỏi hòa thượng Lang Gia: “Thanh tịnh bản nhiên vì sao chợt sanh sơn hà đại địa?” Ý chỉ thế nào?

– Thật giống thuyền chài ra biển.

– Ý này thế nào?

Ngài đáp:

Ai biết khói sóng xa,

Riêng có chỗ suy nghĩ.

Hỏi: – Thế nào là gia phong Phật quá khứ?

Đáp:

Vườn rừng vắng vẻ ai chăm sóc,

Lý trắng đào hồng hoa tự nhiên.

Hỏi: – Thế nào là gia phong Phật hiện tại?

Đáp:

Gia phong sóng bạc lầm én sớm

Đào thắm vườn tiên say gió xuân.

Hỏi: – Thế nào là gia phong Phật vị lai?

Đáp:

Bãi biển chờ triều trời đợi nguyệt,

Xóm chài nghe sáo khách nhớ nhà.

Hỏi: – Gia phong Hòa thượng thế nào?

Đáp:

Áo rách che mây, sáng ăn cháo,

Bình xưa rót nguyệt, tối nấu trà.

Lại hỏi:

– Ngài Linh Vân khi xem hoa đào ngộ thì thế nào?

Đáp:

Tự nở tự tàn theo thời tiết,

Đông quân bị hỏi cũng không lời.

Hỏi: – Khi giết người không nhìn lại thì sao?

Đáp: – Gan dạ cùng mình.

Hỏi: – Người đại tu hành lại rơi vào nhân quả hay không?

Đáp:

Khẩu tự huyết bồn ha Phật tổ,

Nha như kiếm thọ chủy thiền lâm.

Nhất triêu tử nhập A-tỳ ngục,

Tiếu sát nam-mô Quán Thế Âm.

Dịch:

Miệng dường chậu máu chê Phật tổ,

Răng như kiếm bén gặm rừng thiền.

Một mai chết đọa A-tỳ ngục,

Cười ngất nam-mô Quán Thế Âm.

Hỏi:

Dưới ruộng cò phơi ngàn điểm tuyết,

Trên cây oanh đậu một cành hoa.

Khi ấy thế nào?

Đáp: – Lầm!

Hỏi: – Theo Đại tôn đức thì thế nào?

Đáp:

Dưới ruộng cò phơi ngàn điểm tuyết,

Trên cây oanh đậu một cành hoa.

Tăng nói: – Đó là câu nói của tôi.

Đáp:

Muốn biết thần tiên thuật luyện thuốc,

Linh đơn vốn thật tử châu sa.

Hỏi: – Thế nào là pháp thân thanh tịnh?

Đáp:

Đục vàng rơi trong phân sư tử,

Người đen đúa vác bó hương thơm.

Tăng thưa: – Học nhân không hiểu.

Đáp:

Chớ học thói bán buôn trả giá,

Cười người chân thật dối lầm nhau.

Hỏi: – Thế nào là báo thân viên mãn?

Đáp:

Cánh bằng bay bổng dừng cơn gió,

Ly châu lắng lạnh biển trong ngần.

Vị tăng lễ bái. Ngài bảo:

Xưa nay đầy đủ nhiều công dụng,

Bởi chú quàng xiên chẳng được thành.

Hỏi: – Thế nào là hóa thân thiên bách ức?

Đáp:

Mây dồn sương phủ mù trời đất,

Tấc nước như xưa ngay đỉnh đầu.

Tăng thưa: – Đúng thế.

Ngài bảo:

Cười ngất kẻ gom mây giữa núi

Bốn bề nuốt lấy hòn sắt tròn.

Vị tăng lễ bái lui ra.

Pháp Loa hỏi:

– Nói huyền nói diệu, luận cổ bàn kim, đều thuộc thứ nói đùa, một câu không kẹt trong ngôn ngữ làm sao nói được?

Ngài đáp:

Gió đông dìu dịu ngàn hoa nở,

Lách cách vành xe một tiếng vang.

Pháp Loa toan mở miệng nói, ngài liền bảo:

Chim hót máu tuôn vẫn vô dụng,

Non tây như trước phủ mây chiều.

Pháp Loa hỏi:

– Khi muôn dặm mây tạnh thì thế nào?

Đáp: – Mưa tầm tã.

– Khi muôn dặm mây che kín thì thế nào?

– Trăng vằng vặc.

– Cứu cánh thế nào?

– Chớ động đến, động đến ăn ba mươi gậy.

– Thế nào là bản lai diện mục?

Ngài im lặng giây lâu, hỏi: – Hiểu chăng?

Đáp: – Chẳng hiểu.

Ngài liền đánh.

Pháp Loa hỏi:

– Thế nào là ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp?

Ngài đáp:

Nếu dùng sắc thấy ta,

Dùng âm thanh cầu ta,

Người ấy hành đạo tà,

Không thể thấy Như Lai.

Pháp Loa lại hỏi: – Thế nào là Phật?

Ngài đáp: – Tấm cám ở dưới cối.

– Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn sang?

– Bánh vẽ.

– Thế nào là đại ý Phật pháp?

– Cùng hầm, đất không khác.

– Xưa có vị tăng hỏi Triệu Châu: Con chó có Phật tánh không? Triệu Châu nói không, ý chỉ thế nào?

– Chất muối ở trong nước, keo xanh ở trong sắc.

Hỏi: – Hữu cú vô cú như bìm leo cây, khi ấy thế nào?

Ngài bèn nói kệ:

有 句 無 句

藤 枯 樹 倒

幾 個 衲 僧

撞 頭 磕 腦

有 句 無 句

體 露 金 風

恆 河 沙 數

犯 刃 傷 鋒

有 句 無 句

立 宗 立 旨

打 瓦 鑽 龜

登 山 涉 水

有 句 無 句

非 有 非 無

刻 舟 求 劍

索 驥 按 圖

有 句 無 句

互 不 回 互

笠 雪 鞋 花

守 株 待 兔

有 句 無 句

自 古 自 今

執 指 忘 月

平 地 陸 沉

有 句 無 句

如 是 如 是

八 字 打 開

全 無 巴 鼻

有 句 無 句

顧 左 顧 右

阿 刺 刺 地

閙 聒 聒 地

有 句 無 句

忉 忉 怕 怕

截 斷 葛 藤

彼 此 快 活

Dịch:

Hữu cú vô cú                   

Bìm khô cây ngã             

Mấy kẻ nạp tăng             

U đầu sứt trán.                

Hữu cú vô cú                   

Thể lộ gió thu                  

Hằng ha sa số                  

Va dao chạm bén.           

Hữu cú vô cú                   

Lập tông lập chỉ             

Đập ngói dùi rùa            

Trèo non lội nước.          

Hữu cú vô cú                   

Chữ bát mở ra

Sao không nắm mũi?

Hữu cú vô cú

Ngó tả ngó hữu

Lau chau mồm mép

Chẳng có chẳng không

Khắc thuyền mò kiếm

Tìm ngựa cứ hình (bản đồ).

Hữu cú vô cú

Hồi hỗ, hay không

Nón tuyết giày hoa

Ôm cây đợi thỏ.

Hữu cú vô cú

Tự xưa tự nay

Chấp tay quên trăng

Đất bằng chết chìm.

Hữu cú vô cú

Như thế như thế

Ồn ào náo động.

Hữu cú vô cú

Đau đáu lo sợ

Cắt đứt sắn bìm

Đó đây vui thích.

Ngài bèn bước xuống tòa.

Giảng:

Mở đầu pháp hội, ngài niêm hương báo ân xong bước lên tòa. Vị thượng thủ bạch chùy v.v… rồi ngài nói:

– Thích-ca Văn Phật vì một đại sự mà xuất hiện giữa cõi đời này, suốt bốn mươi chín năm chuyển động đôi môi mà chưa từng nói một lời. Nay ta vì các ngươi lên ngồi tòa này, biết nói chuyện gì đây?

Ngồi giây lâu, ngài ngâm:

Thân như hô hấp tỹ trung khí,

Thế tợ phong hành lãnh ngoại vân.

Đỗ quyên đề đoạn nguyệt như trú,

Bất thị tầm thường không quá xuân.

Dịch:

Thân như hơi thở ra vào mũi,

Đời giống mây trôi đỉnh núi xa.

Cuốc kêu từng chặp trăng ngời sáng,

Đâu phải tầm thường qua một xuân.

Ngài vỗ bàn một cái, nói:

– Không có gì sao? Ra đây, ra đây!

Mở đầu pháp hội, ngài niêm hương báo ân. Niêm hương tức là cầm cây hương đưa lên, rồi ngài nguyện đem công đức truyền bá chánh pháp hồi hướng về bốn ơn là ơn cha mẹ, ơn thầy tổ, ơn quốc gia và ơn thí chủ.

Niêm hương xong ngài bước lên tòa. Vị thượng thủ bạch chùy, tức là đánh kẻng. Mở đầu buổi tham vấn, ngài nói:

Thích-ca Văn Phật (tức là đức Phật Thích-ca) vì một đại sự mà xuất hiện ở giữa cõi đời này. Đại sự đó là gì? Nói theo kinh Pháp Hoa, đại sự là khai thị ngộ nhập Phật tri kiến, tức là chỉ cho con người ngộ được tri kiến Phật hay là Phật tánh của mình.

Suốt bốn mươi chín năm chuyển động đôi môi, mà chưa từng nói một lời. Chuyển động đôi môi tức là nói, sao lại bảo chưa từng nói một lời? Chưa từng nói một lời, mà sao ghi lại thành tam tạng kinh điển? Như vậy là có nói hay không nói? Cũng như hiện giờ tôi giảng rất nhiều, đến khi tôi tịch, quý vị sẽ nói tôi bao nhiêu năm chuyển động đôi môi mà chưa từng nói một lời. Tại sao? Vì bao nhiêu ngôn ngữ được dùng đều là phương tiện để giảng dạy cho mọi người hiểu thấu đạo lý, mà đạo lý cuối cùng, theo kinh Lăng-già, là chỉ tâm Phật của chính mình. Song tâm Phật không thể nói tới được, vì tất cả ngôn ngữ là tướng động, tướng sanh diệt, còn tâm Phật là bất động, không sanh diệt. Lấy cái động sanh diệt để nói cái bất động không sanh diệt thì không thể được.

Lại nữa có nói là có khởi nghĩ. Khởi nghĩ tức là động, mà động thì mất tâm Phật, cho nên nói: bốn mươi chín năm thuyết pháp mà chưa từng nói một lời; vì tâm Phật hoàn toàn thanh tịnh. Muốn chỉ con người nhận biết được cái chân thật nhưng không thể dùng cái sanh diệt hư dối để diễn tả, nên không nói một lời. Khi xưa Phật không nói, thì bây giờ ngài biết nói gì đây?

Ngồi giây lâu, ngài ngâm:

Thân như hơi thở ra vào mũi,

Đời giống mây trôi đỉnh núi xa.

Cuốc kêu từng chặp trăng ngời sáng,

Đâu phải tầm thường qua một xuân.

Bài kệ có bốn câu, song trong Tam Tổ Thực Lục chỉ ghi có hai câu sau, bỏ hai câu trước. Vậy hai câu trước xuất xứ từ đâu? Khi trước chúng tôi dịch cũng y cứ theo bản Tam Tổ Thực Lục và những bản dịch khác nên chỉ thấy co hai câu sau. Nhưng khi tra lại trong Thiền Tông Bản Hạnh của thiền sư Chân Nguyên, chúng tôi thấy trong đó có bốn câu, nên mới bổ túc thêm hai câu trước. Thiền Tông Bản Hạnh là một quyển sách bằng chữ Nôm, nhưng mấy câu thơ thì ngài Chân Nguyên vẫn để nguyên chữ Hán. Có đủ bốn câu, chúng ta mới thấy nghĩa của bài kệ thật hay; nếu chỉ có hai câu sau thì không biết làm sao giải thích.

Thân như hơi thở ra vào mũi.

Thân của chúng ta hiện giờ mỏng manh tạm bợ giống như hơi thở hít vào thở ra nơi mũi, không có bền, không có thật. Hít vào rồi phải thở ra, thở ra rồi nếu không hít vào là chết, nên nói mạng sống thân này mỏng manh như hơi thở ra vào.

Đời giống mây trôi đỉnh núi xa.

Cuộc đời hay thế gian này không bền lâu vững chắc, giống như gió thổi mây trôi trên đỉnh núi xa xôi kia. Những đám mây trôi không dừng lại một chỗ, mây theo chiều gió cứ trôi trôi mãi. Đây là diễn tả cái vô thường trôi chảy không dừng. Đám mây trôi, rồi nó tan từ từ không có thật, không có bền. Gió thổi mây trôi là những hiện tượng luôn luôn di chuyển tạm bợ, còn mất bất thường.

Hai câu kệ đầu nói lên thân con người mỏng manh tạm bợ như hơi thở, không có gì lâu dài. Cuộc đời trên thế gian này luôn luôn dời đổi, không dừng một phút giây nào, sự đổi dời chuyển dịch cũng là hư dối tạm bợ, như cụm mây trôi tụ tán vô thường. Thân người và ngoại cảnh không có gì bền lâu, không có gì chắc chắn. Hiểu như vậy chúng ta phải làm sao?

Cuốc kêu từng chặp trăng ngời sáng.

Nếu chỉ có hai câu kệ đầu thì buồn bã làm sao, vì thấy thân vô thường, cuộc đời vô thường không có gì bền chắc. Song trong cái vô thường đó vẫn còn có cái diệu dụng phi thường. Cái diệu dụng nằm sẵn trong thể chân thường hằng hữu. Thế nên tiếng chim cuốc kêu và mặt trăng sáng như ban ngày. Trăng sáng là tĩnh, chim kêu là động, động tĩnh đầy dẫy trên nhân gian này, đây là chỉ cái mầu nhiệm vi diệu sẵn có, không thiếu vắng bao giờ. Chung ta không thấy, để nó trôi qua đi, cho nên nói:

Đâu phải tầm thường qua một xuân.

Không phải tầm thường mà để qua hết một mùa xuân. Cuộc sống của chúng ta trên thế gian này giống như một mùa xuân tươi đẹp, song chúng ta không biết hưởng, để nó qua mất thì uổng đi một cuộc đời.

Tóm tắt bài kệ, hai câu đầu diễn tả thân phận con người là tạm bợ, cuộc đời là giả trá. Hai câu sau chỉ cho chúng ta hiện có sẵn cái chân thật nhiệm mầu, động tĩnh thường hằng, mà chúng ta không nhận ra được, để một cuộc đời trôi qua suông, rất là đáng tiếc. Chẳng lẽ chúng ta sống để rồi chờ chết sao? Chúng ta phải làm thế nào nhận cho ra cái chân thật đó, để hưởng một mùa xuân vĩnh cửu. Bốn câu thơ lý thú vô cùng, nếu thiếu hai câu đầu chỉ còn hai câu sau thì mất hết ý nghĩa.

Ngài ngâm bốn câu thơ rồi bắt đầu vào vấn đáp.

Ngài vỗ bàn một cái, nói:

– Không có gì sao? Ra đây, ra đây!

Lên tham vấn mà ngồi ngó nhau, không ai thưa hỏi gì, nên ngài mới vỗ bàn nói: Không có gì sao? Ra đây, ra đây! Tức là có gì nghi, nên ra hỏi.

Có vị tăng hỏi: – Thế nào là Phật?

Ngài đáp: – Nhận đến như xưa vẫn chẳng phải.

Hỏi: – Thế nào là pháp?

Đáp: – Nhận đến như xưa vẫn chẳng phải.

Hỏi: – Thế nào là tăng?

Đáp: – Nhận đến như xưa vẫn chẳng phải.

Hỏi ba câu: thế nào là Phật, thế nào là pháp, thế nào là tăng, ngài chỉ dùng một câu đáp: Nhận đến như xưa vẫn chẳng phải. Hiện nay nếu ai hỏi chúng ta như thế, hẳn chúng ta định nghĩa rõ ràng và rất hay, không lẽ ngài lại vụng hơn chúng ta? Vì cái nhìn của thiền thâm sâu, không phải như nghĩa rõ ràng của giáo. Thiền chỉ cho chúng ta nhận ra cai không thể dùng ngôn ngữ tầm thường diễn tả được.

Nhận đến như xưa vẫn chẳng phải nghĩa thế nào? Nếu có ai đem một chiếc đồng hồ tặng, chúng ta đưa tay nhận rồi cảm ơn. Như vậy có một vật để chúng ta nhận thì đó là vật bên ngoài chứ không phải của mình. Còn Phật là ngay nơi mình hiển lộ chứ không phải cái gì bên ngoài đưa tới, nếu nói nhận được là không phải. Còn pháp tức kinh điển người đưa chúng ta nhận, sao cũng nói không phải? Câu hỏi về tăng cũng trả lời giống như vậy là tại sao? Đối với giáo thì Phật là đấng giác ngộ, pháp là những lời dạy của Phật, tăng là những người tu sau này, như vậy Phật pháp tăng là riêng. Đối với cái nhìn của Thiền tông, Lục Tổ dạy Phật là giác, pháp là chánh, tăng là tịnh. Giác, chánh, tịnh không rời nhau, một thể mà ba dụng, nói một tức đủ cả ba. Nếu không hiểu điều này chúng ta thấy ngài không biết giải thích, chỉ lập lại câu nhận đến như xưa vẫn chẳng phải.

Vị tăng hỏi thêm: Cứu cánh thế nào?

Ngài dạy:

Chữ bát đã bày trao hết sạch,

Đâu còn có việc nói cùng ngươi.

Khi nghe ngài trả lời về Phật pháp tăng, vị tăng không hiểu nên hỏi thêm: Cứu cánh thế nào?

Ngài bảo: Chữ bát đã mở ra trao hết sạch, đâu còn việc gì giấu giếm để nói với ngươi nữa. Đôi chân mày chúng ta giống hình chữ bát “八” đã mở ra, lỗ mũi nằm ngay dưới chân mày lại không chịu nắm, còn gì nữa mà chỉ. Đôi chân mày chỉ cho phương tiện, mũi chỉ cho cái chân thật. Phương tiện đã vạch rồi, cái chân thật nằm sẵn ngay đó lại không nhận. Nói nhận đến như xưa vẫn chẳng phải là đã nói thẳng, nói chí tình rồi, còn hỏi cứu cánh chi nữa.

Ông tăng vẫn chưa hiểu nên lại hỏi:

– Thế nào là một việc hướng thượng?

Ngài đáp: – Đầu gậy khêu nhật nguyệt.

Tăng nói: – Dùng công án cũ làm gì?

Câu đó là câu người xưa nói, nay ngài đem câu cũ nói với con làm gì?

Ngài đáp: – Một lần nhắc lại một lần mới.

Tuy đó là việc cũ, nhưng mỗi lần nhắc lại là mỗi lần mới.

Tăng hỏi: – Thế nào là giáo ngoại biệt truyền?

Ngài bảo: – Ễnh ương nhảy không khỏi đấu.

Tăng hỏi tiếp: – Sau khi ra khỏi đấu thì thế nào?

Ngài đáp: – Lại theo con ếch nhảy xuống bùn.

Tăng nói: – Vẫn là nhảy chẳng khỏi.

Ngài bèn lớn tiếng nạt: – Kẻ mù! Thấy cái gì?

Tăng nói: – Đại tôn đức lừa người làm gì?

Đây là câu lanh lợi.

Ngài liền “hừ hừ”. Vị tăng suy nghĩ.

Lẽ ra nghe hừ hư thì lễ nhưng không lễ mà còn suy nghĩ nên ngài liền đánh. Vị tăng lại suy nghĩ để hỏi, ngài liền hét, vị tăng cũng hét. Ra vẻ rồi đấy.

Ngài hỏi:

– Lão tăng bị một cái hét, hai cái hét của ngươi, rốt cuộc thế nào? Nói mau, nói mau!

Vị tăng suy nghĩ. Ngài lại hét một tiếng, nói:

– Con chồn hoang quỷ quái, vừa rồi tinh lanh, giờ ở chỗ nào?

Nghĩa là trước dám nói Đại tôn đức lừa người làm gì, đó là tinh lanh, rồi sau dám hét, đó là tinh lanh, nhưng bây giờ lại suy nghĩ để đi tới đâu? Ông tăng không biết nên lễ bái rồi lui.

Đây chúng tôi nhắc lại cho quý vị rõ. Thiền tông là giáo ngoại biệt truyền, nghĩa là truyền riêng ngoài giáo lý. Ngài trả lời: Ễnh ương nhảy không khỏi đấu, câu này là nói để cho chúng ta không có gì phải suy gẫm, không có chỗ để bám víu nghĩ suy, nếu ngay đó lãnh hội được thì đúng, không lãnh hội được thì sai. Vì chưa lãnh hội được nên vị tăng hỏi thêm: Sau khi ra khỏi đấu thì thế nào?

Ngài nói dễ dàng: Lại theo con ếch nhảy xuống bùn. Ra khỏi đấu thì nhảy xuống bùn chứ đi đâu nữa! Câu nói như lời nói đùa nhưng thật ra đã nói lên việc bắt buộc chúng ta phải thấy ở bên kia, chứ không phải ngay trong ngôn ngữ.

Vị tăng còn chấp ngôn ngữ nên nói: Vẫn là nhảy chẳng khỏi. Nhảy xuống bùn tức là nhảy chưa khỏi.

Ngài bèn lớn tiếng nạt: Kẻ mù! Thấy cái gì? Nếu nói như thế là ngươi không thấy gì cả.

Vị tăng trở lại nói: Đại tôn đức lừa người làm gì? Ngài nói như thế là một cách lừa người, chứ không nói lẽ thật. Thấy vị tăng có vẻ hơi thấm nên ngài liền “hừ hừ” tức là hư hư. Nhưng vị tăng lại suy nghĩ, ngài liền đánh. Vị tăng lại suy nghĩ để hỏi, ngài liền hét. Đến đây vị tăng nhạy bén một chút liền hét lại.

Ngài hỏi: Lão tăng bị một cái hét, hai cái hét của ngươi, rốt cuộc thế nào? Nói mau! Nói mau! Ngay đó nếu biết thì trả lời bằng một hành động, nhưng vì không biết, đứng suy nghĩ, nên ngài mới hét nói: Con chồn hoang quỷ quái! Vừa rồi tinh lanh, giờ ở chỗ nào? Cái tinh lanh khi nãy, giờ đâu mất rồi. Vị tăng không đáp được phải đảnh lễ rồi lui. Đây là lối đối đáp hoàn toàn là thiền, không có giáo.

Một vị tăng khác hỏi: – Đại tôn đức khổ nhọc tu hành, đã trải qua nhiều năm, đối với sáu thông của Phật, ngài đã được mấy thông? Câu hỏi này hơi khó trả lời, nghĩa là chịu cực khổ tu hành, Phật được sáu thông, nay ngài được mấy thông rồi?

Ngài đáp: – Cũng được sáu thông. Nghĩa là Phật được sáu thông, tôi cũng được sáu thông.

Vị tăng mới thử: – Năm thông kia gác qua, thế nào là tha tâm thông? Năm thông thì bỏ qua, hỏi thế nào là tha tâm thông.

Ngài liền đáp: – Đầy cả quốc độ, có bao nhiêu thứ tâm Như Lai đều biết, Như Lai đều thấy. Ngài không nói thẳng mà dẫn trong kinh Kim Cang, Phật nói: Đầy cả quốc độ chúng sanh có bao nhiêu thứ tâm Như Lai đều biết. Như vậy ngài có sáu thông như Phật thì ngài cũng biết, cũng thấy.

Vị tăng liền đưa nắm tay lên nói: Đã biết hết thấy hết, vậy biết cái này có vật gì? Tức là trong nắm tay tôi có vật gì. Vị tăng này thử đến nơi chứ không chịu thua. Khi dẫn kinh Phật để đáp, nếu người hỏi lại theo cách này thì chúng ta cũng khó trả lời.

Ngài khéo nói: – Như có như không, chẳng phải không chẳng phải sắc. Thế nào là như có như không? Tất cả sự vật duyên hợp tạm thấy như có, nhưng thể tánh là không, nên thấy như có mà là như không, nhưng nó cũng không phải không, cũng không phải sắc. Trả lời như thế nên không làm sao bẻ được ngài.

Vị tăng liền hỏi:

– Xưa có vị tăng hỏi hòa thượng Lang Gia: “Thanh tịnh bản nhiên vì sao chợt sanh sơn hà đại địa?” Ý chỉ thế nào?

Ngài đáp: – Thật giống thuyền chài ra biển.

Vị tăng hỏi thêm: – Ý này thế nào?

Ngài đáp:

Ai biết khói sóng xa,

Riêng có chỗ suy nghĩ.

Hòa thượng Lang Gia là thiền sư Huệ Giác ở núi Lang Gia, nối pháp ngài Thiện Chiêu tông Lâm Tế, vào đời Tống ở Trung Quốc.

Khi hỏi thanh tịnh bản nhiên vì sao chợt sanh sơn hà đại địa, ngài Trúc Lâm Đầu-đà đáp: Thật giống thuyền chài ra biển. Thuyền đậu trong bờ rất bình yên, mở neo giong thuyền ra biển là vào chỗ hiểm nguy.

Nghĩa là thể thanh tịnh bản nhiên là thanh tịnh như vậy, khởi nghĩ hỏi là giống như thuyền chài đang đậu bình yên trong bờ chợt giong thuyền ra biển khơi. Chúng ta thích như thế nào? Có sóng gió mới vui, ở yên lâu thì buồn phai không? Như vậy thật giống thuyền chài ra biển.

Vị tăng chưa hiểu nên hỏi: Ý này thế nào?

Ngài giải thích thêm:

Ai biết khói sóng xa,

Riêng có chỗ suy nghĩ.

Đó là ra ngoài nơi sóng gió thì chỗ đó suy nghĩ tùy ý.

Đến vị tăng khác hỏi:

– Thế nào là gia phong Phật quá khứ?

Ngài đáp:

Vườn rừng vắng vẻ ai chăm sóc,

Lý trắng đào hồng hoa tự nhiên.

Vị tăng hỏi thêm:

– Thế nào là gia phong Phật hiện tại?

Ngài đáp:

Gia phong sóng bạc lầm én sớm,

Đào thắm vườn tiên say gió xuân.

Vị tăng hỏi tiếp:

– Thế nào là gia phong Phật vị lai?

Ngài đáp:

Bãi biển chờ triều trời đợi nguyệt,

Xóm chài nghe sáo khách nhớ nhà.

Hỏi: – Gia phong Hòa thượng thế nào?

Ngài đáp:

Áo rách che mây, sáng ăn cháo,

Bình xưa rót nguyệt, tối nấu trà.

Lời đối đáp trong đoạn này rất thi vị. Hỏi thế nào là gia phong Phật quá khứ, tức là phong thái của Phật quá khứ như thế nào? Phật quá khứ là Phật không còn những hoạt động hiện tại ở thế gian, nên ngài diễn tả:

Vườn rừng vắng vẻ ai chăm sóc,

Lý trắng đào hồng hoa tự nhiên.

Nghĩa là không còn người chú ý, chăm sóc vườn rừng nữa, nhưng cây lý vẫn trổ hoa trắng, cây đào vẫn trổ hoa hồng một cách tự nhiên, chứ không phải là chẳng có gì.

Đến câu hỏi thế nào là gia phong Phật hiện tại?

Ngài đáp:

Gia phong sóng bạc lầm én sớm,

Đào thắm vườn tiên say gió xuân.

Gia phong của Phật hiện tại là hình ảnh một mặt trăng tròn sáng trong hư không, soi khắp cả bầu trời. Dưới mặt biển những lượn sóng do ánh trăng rọi chiếu, dường như tô bạc trên đầu sóng, làm cho chim én tưởng là trời sáng nên đua nhau bay đi kiếm mồi. Trong vườn tiên, cây đào trổ hoa đỏ làm gió xuân say mê. Như vậy gia phong Phật hiện tại giống như mặt trăng sáng vằng vặc trên bầu trời, nhưng chúng sanh như chim én mê lầm tưởng là trời sáng; cũng như trong vườn tiên, hoa đào thắm nở báo hiệu mùa xuân thì gió xuân lại mê say thổi quyện bên hoa thắm. Đó là chỉ gia phong Phật hiện tại, là những hình ảnh đẹp đẽ tươi sáng, lúc nào cũng hiện tại như ánh trang trong, như hoa đào thắm, không thiếu vắng, nhưng chúng sanh như chim én, như gió xuân mê say là vì chúng sanh không biết được lẽ thật.

Khi hỏi gia phong Phật vị lai, ngài đáp:

Bãi biển chờ triều trời đợi nguyệt,

Xóm chài nghe sáo khách nhớ nhà.

Triều là nước lớn nước ròng. Vị lai là chưa đến, là chỉ sự mơ ước sự trông chờ, nên nói bãi biển chờ nước triều lên, bầu trời đợi trăng mọc. Những người thuyền chài đánh lưới ngoài biển nghe tiếng sáo thổi liền nhớ nhà. Như thế nói đến Phật vị lai là nói đến sự mong chờ, vì hiện tại chưa có, nên ngài dùng những hình ảnh đẹp vô cùng, như bãi biển chờ nước triều lên, bầu trời đợi trăng mọc, xóm chài nghe tiếng sáo thổi liền nhớ nha. Đó là nói gia phong ba đời chư Phật.

Lại hỏi gia phong Hòa thượng thế nào?

Ngài đáp:

Áo rách che mây, sáng ăn cháo,

Bình xưa rót nguyệt, tối nấu trà.

Thật đẹp làm sao! Khi mặt trời lên cao, những gợn mây che chỗ dày chỗ trống, nhìn thấy lỗ chỗ giống như chúng ta mặc chiếc áo rách. Như vậy có thích không? Mình và trời đất không có khác! Vậy gia phong của tôi là tôi mặc áo rách giống như mây che bầu trời, và sáng tôi ăn cháo.

Bình xưa rót nguyệt, tối nấu trà. Bình rót trăng là rót thế nào? Nếu cầm thùng nước có vòi rót thì nhìn thấy trên nước có mặt trăng.

Áo che mây, bình rót trăng, thật là đẹp kỳ diệu. Nói đơn giản là sáng tôi mặc áo rách ăn cháo, chiều tối cầm bình tưới rồi uống trà, đó là gia phong của tôi, tức là những cái hiện tại, chứ không có gì xa xôi. Chúng ta thấy người xưa nói đến gia phong là nói đến nếp sống giản đơn, mặc áo rách, ăn cháo, đi tưới kiểng, tưới hoa và uống trà. Như vậy đúng với câu bình thường tâm thị đạo, nghĩa là trong tất cả sự ăn mặc, lao động, uống trà… chư tổ vẫn giữ tâm bình thường, đó là gia phong của các ngài chứ không có gì khác lạ.

Lại có vị tăng hỏi:

– Ngài Linh Vân khi xem hoa đào ngộ thì thế nào?

Ngài đáp:

Tự nở tự tàn theo thời tiết,

Đông quân bị hỏi cũng không lời.

Ngài Linh Vân[2] là đệ tử của tổ Quy Sơn Linh Hựu. Khi nhìn thấy hoa đào nở, bỗng dưng ngài ngộ đạo, do đó có vị tăng nghi nên hỏi, Sơ tổ Trúc Lâm đáp là hoa đào tùy theo thời tiết mà có nở có tàn. Nếu hỏi tại sao xem hoa đào ngộ đạo, giả sử như Đông quân cũng không đáp được. Đông quân là chỉ thần mặt trời hay thần mùa xuân. Nói cách khác, ngài Linh Vân nhìn thấy hoa đào mà ngộ đạo, đó là tùy theo thời tiết nhân duyên, khi chín muồi chợt gặp thì ngộ. Còn muốn hỏi lý do thì không ai đáp được.

Hỏi: – Khi giết người không nhìn lại thì sao?

Ngài đáp: – Gan dạ cùng mình.

Nếu giết mà không nhìn lại tức là gan dạ cùng mình chứ gì.

Lại hỏi thêm:

– Người đại tu hành lại rơi vào nhân quả hay không?

Ngài liền đáp:

Khẩu tự huyết bồn ha Phật tổ,

Nha như kiếm thọ chủy thiền lâm.

Nhất triêu tử nhập A-tỳ ngục,

Tiếu sát nam-mô Quán Thế Âm.

Dịch:

Miệng dường chậu máu chê Phật tổ,

Răng như kiếm bén gặm rừng thiền.

Một mai chết đọa A-tỳ ngục,

Cười ngất nam-mô Quán Thế Âm.

Tiếu sát, chúng ta có chữ dịch rất sát, rất hay là cười ngất. Câu hỏi này là do câu chuyện: Trong pháp hội tổ Bá Trượng, một hôm sau buổi tham vấn, toàn chúng ra về chỉ còn một ông già ở lại. Tổ đến hỏi:

– Sao ông chưa về?

Ông thưa:

– Con không phải là người. Thời quá khứ thuở đức Phật Ca-diếp, con là một vị Tỳ-kheo tăng ở núi này, nhân có người hỏi: người đại tu hành lại rơi vào nhân quả chăng, con đáp: không rơi vào nhân quả. Do đó con phải đọa làm thân chồn đến năm trăm kiếp. Nay xin Hòa thượng nói cho con một chuyển ngữ để con thoát khỏi kiếp chồn.

Tổ bảo:

– Ông hỏi lại ta đi.

Ông già hỏi:

– Người đại tu hành có rơi vào nhân quả không?

Tổ đáp:

– Không lầm nhân quả.

Ngay câu nói ấy ông ngộ được, làm lễ thưa:

– Con đã thoát thân chồn. Con ở sau núi, dám xin Hòa thượng lấy theo lễ tống táng con như một vị tăng.

Câu hỏi trên hết sức quan trọng đối với người tu. Người đại tu hành là người nào? Nói cho dễ hiểu là người ngộ đạo. Ngộ đạo rồi, đời sau có rơi vào nhân quả không? Tôi dẫn cho quý vị thấy: Người đại tu hành không ai bằng Phật, thế mà đức Phật còn bị nạn kim thương mã mạch, nghĩa là ngài còn chưa ra khỏi nhân quả. Thế nên ông già trả lời không rơi vào nhân quả, là trái với giáo lý đức Phật dạy, đã tạo nhân thì phải chịu quả. Tuy nhiên nếu chúng ta dẫn lại lời thiền sư Huyền Giác, ngài nói:

Liễu tức nghiệp chướng bản lai không,

Vị liễu ưng tu hoàn túc trái.

Nghĩa là người liễu ngộ rồi thì nghiệp chướng xưa nay là không, còn người chưa liễu ngộ thì phải đền nợ trước, tức là bị nhân quả. Thế thì ông già trả lời đúng như lời ngài Huyền Giác nhưng tại sao ông bị đọa?

Đó là vì ông hiểu lầm chữ liễu của ngài, ông tưởng rằng liễu rồi là không còn kẹt vào nhân quả nữa, nhưng không ngờ liễu thì nghiệp chướng bản lai không.

Ngài Trần Nhân Tông trả lời rất khéo như sau:

Miệng dường chậu máu chê Phật tổ,

Răng như kiếm bén gặm rừng thiền.

Nghĩa là tạo tội tạo nghiệp, chê Phật chê tổ, phá những người tu.

Một mai chết đọa A-tỳ ngục,

Cười ngất nam-mô Quán Thế Âm.

Nếu làm việc ác, chết phải đọa địa ngục A-tỳ tức là địa ngục Vô gián. Làm ác thì chịu quả ác không nghi ngờ, nhưng khi quả ác đến thì cười ngất nam-mô Quán Thế Âm. Đây là câu của người đại tu hành. Tại sao? Tôi dùng một thí dụ nhỏ cho quý vị hiểu. Khi chúng ta mê muội, tranh hơn tranh thua với một người nào, cãi vã rồi chửi mắng họ, lúc đó vì thế yếu họ không dám chống nhưng họ hận. Mai kia thế chúng ta yếu, người đó lại mạnh, khi gặp chúng ta họ xử sự như thế nào? Xưa chúng ta mắng họ một, nay họ trả lại gấp hai, ba phần. Tuy nhiên rất mừng là chúng ta đã ngộ đạo, nên trước những lời mắng chửi nặng nề, chúng ta chỉ cười ngất. Vậy có trả hay không? Nếu chưa ngộ đạo, chúng ta thấy những lời mắng chửi là thật, tự nhiên mình chịu không nổi, nen rất khổ sở. Nhờ ngộ đạo, biết những lời chửi rủa như gió thoảng qua tai, có nghĩa lý gì đâu nên chúng ta cười. Như vậy để thấy rằng nhân quả vẫn phải trả, nhưng khi mê thì khổ, khi ngộ thì cười. Thế nên ngài dùng hình ảnh rất đẹp:

Một mai chết đọa A-tỳ ngục,

Cười ngất nam-mô Quán Thế Âm.

Người mê rơi xuống địa ngục thì than khóc khổ sở, còn người ngộ thì cười, đó là hiện tại nhân quả không mất, nhưng ngộ rồi thì trả mà không trả. Đây là một câu trả lời khéo vô cùng.

Tăng hỏi:

Dưới ruộng cò phơi ngàn điểm tuyết,

Trên cây oanh đậu một cành hoa.

Khi ấy thế nào?

Ngài đáp: – Lầm!

Tăng hỏi tiếp: – Theo Đại tôn đức thì thế nào?

Ngài bảo:

Dưới ruộng cò phơi ngàn điểm tuyết,

Trên cây oanh đậu một cành hoa.

Tăng thưa: – Đó là câu nói của tôi.

Ngài tiếp:

Muốn biết thần tiên thuật luyện thuốc,

Linh đơn vốn thật tử châu sa.

Qua đoạn này quý vị thấy có điều gì lạ? Vị tăng dẫn hai câu thơ đặt thành câu hỏi:

Dưới ruộng cò phơi ngàn điểm tuyết,

Trên cây oanh đậu một cành hoa.

Khi ấy thế nào?

Hai câu thơ rất là tuyệt. Dưới thửa ruộng trống, bầy cò trắng đậu trông như những điểm tuyết trên đồng cỏ. Trên cành chim oanh vàng đậu, nhìn thấy như đóa hoa nở trên cây. Khi vị tăng hỏi như vậy, ngài đáp: Lầm! Tại sao? Vì ông dẫn câu của người khác diễn tả cảnh để hỏi về thiền nên ngài nói lầm. Vị tăng mới hỏi thêm: Theo Đại tôn đức thì thế nào? Nghĩa là vậy ý ngài nghĩ như thế nào? Ngài liền dẫn lại nguyên văn hai câu trên:

Dưới ruộng cò phơi ngàn điểm tuyết,

Trên cây oanh đậu một cành hoa.

Ông tăng tức quá mới thưa: đó là câu nói của tôi, như vậy đâu phải ý của ngài, ngài chỉ lặp lại ý của tôi thôi. Ngài liền đáp:

Muốn biết thần tiên thuật luyện thuốc,

Linh đơn vốn thật tử châu sa.

Những người tu tiên lấy tử châu sa để trong lò luyện thành linh đơn, như vậy linh đơn gốc từ tử châu sa ra chứ không có gì lạ. Ngài đáp cho vị tăng hiểu thâm ý của ngài muốn dạy cho người học. Người tu thiền khi thấy tâm cảnh không hai thì tất cả cảnh không ngoài tâm. Bầy cò đậu dưới ruộng hay chim hoàng oanh đậu trên cành cây… những cảnh đó đều không ngoài tâm. Như vậy ngài dẫn hai câu thơ trên để nói ngoài cảnh không tâm, cũng như ngoài tâm không cảnh. Chúng ta đừng tìm kiếm cái gì xa lạ kỳ đặc, nên ngài nói người tu tiên luyện linh đơn là thứ thuốc trường sanh bất tử, nhưng gốc từ tử châu sa mà ra. Như vậy chỗ ngộ đạo, chỗ thấy được chân tánh không ngoài hình ảnh bầy cò đậu dưới ruộng giống như ngàn điểm tuyết, chim hoàng oanh đậu trên cành cây giống như một đóa hoa. Ngay trước mắt là cái chân thật mà tất cả người tu thiền cần phải đạt đến, đừng bỏ cảnh này đi tìm cái gì xa lạ khác, không có cái chân thật ngoài những cảnh hiện tiền. Tăng hỏi: – Thế nào là pháp thân thanh tịnh?

Ngài đáp:

Đục vàng rơi trong phân sư tử,

Người đen đúa vác bó hương thơm.

Vị học tăng không hiểu, nói: – Học nhân không hiểu.

Ngài bảo:

Chớ học thói bán buôn trả giá,

Cười người chân thật dối lầm nhau.

Như vậy ngài trả lời câu thế nào là pháp thân thanh tịnh chưa? Đục vàng rơi trong phân sư tử. Cây đục là cái tầm thường nhưng vàng là quý. Phân là cái xấu xa mà sư tử là quý. Câu này nói rằng cái quý cái tiện không có hai, không rời nhau. Người đen đúa vác bó hương thơm là dịch câu Thiết côn lôn thượng chá cô ban(3)[3]. Người đen đúa là tiện, hương thơm là quý. Câu này nói quý không rời tiện, quý tiện không hai.

Tóm lại, hai câu thơ diễn tả hình ảnh quý không rời tiện, tiện không ngoài quý. Pháp thân thanh tịnh không tìm ngoài cái quý tiện. Tại sao? Nếu chúng ta còn thấy quý khác tiện khác là thấy hai bên. Thấy hai bên, kẹt ở hai bên thì không bao giờ thấy được pháp thân. Đó là ý nghĩa ngài chỉ rõ ràng nhưng vị tăng lại thưa: học nhân không hiểu, nghĩa là câu ngài trả lời con không hiểu gì cả. Ngài bảo:

Chớ học thói bán buôn trả giá,

Cười người chân thật dối lầm nhau.

Có phải ngài mắng vị tăng không? Bán buôn trả giá, trả giá tức là có đắt rẻ, hơn thua. Nếu còn thấy có đắt rẻ hơn thua thì không bao giờ thấy được pháp thân, nghĩa là muốn nhận ra pháp thân thì đừng so sánh phân biệt. Như câu chuyện ngài Hưng Hóa Tồn Tương khi vua Đường Trang Tông đi Hà Bắc trở về Ngụy phủ, dừng tại hành cung, nghe đồn ngài là một vị thiền sư nổi tiếng, nhà vua cho mời ngài đến để hỏi đạo. Khi ngài đến, nhà vua nói:

– Trẫm thâu Trung Nguyên nhận được hòn ngọc quý, chưa từng có người trả giá.

Sư nói:

– Xin bệ hạ cho xem.

Vua lấy hai tay vuốt từ đầu đến chân. Ngài Hưng Hóa nói:

– Ngọc quý của đấng quân vương ai dám trả giá.

Nghĩa là nhà vua đã trình cái pháp thân thanh tịnh, mà pháp thân thanh tịnh là một hòn ngọc vô giá, nhà vua hỏi thử thiền sư xem người thấu rõ được hòn ngọc đó hay chưa, nên nói: Mời Thiền sư đánh giá hòn ngọc. Ngài Hưng Hóa nói rõ rằng: Hòn ngọc của đấng quân vương ai dám trả giá. Nếu trả giá thì thuộc về hạng hồ đồ rồi. Hiểu như thế mới thấy được ý chớ học thói bán buôn trả giá. Chúng ta quen thói gặp đâu đánh giá đó, trúng cũng được, sai cũng được. Nhưng đó là chỗ không đánh giá tức là không so sánh, không thấy có hơn thua v.v… Ngài nói thật, ngài chỉ pháp thân, nhưng vị tăng không hiểu tưởng như ngài giấu giếm.

Vị tăng hỏi thêm: – Thế nào là báo thân viên mãn?

Thường trong kinh nói Phật có ba thân: pháp thân, báo thân và hóa thân. Pháp thân là pháp thân thanh tịnh cũng gọi là Tỳ-lô-giá-na. Báo thân là báo thân viên mãn hay gọi là Lô-giá-na. Khi hỏi thế nào là báo thân viên mãn, ngài đáp:

Cánh bằng bay bổng dừng cơn gió,

Ly châu lắng lạnh biển trong ngần.

Vị tăng lễ bái. Ngài bảo:

Xưa nay đầy đủ nhiều công dụng,

Bởi chú quàng xiên chẳng được thành.

Tôi giải thích lại ba thân để quý vị thấu suốt được câu hỏi này. Thanh tịnh pháp thân là chỉ cho pháp thân hoàn toàn thanh tịnh, không tướng mạo; pháp thân đó không sanh diệt, là thể của tất cả thân. Báo thân là thân do quả báo, như thân người thế gian thì gọi là nghiệp báo, người tu gọi là phước báo. Đức Phật có ba mươi hai tướng tốt tám mươi vẻ đẹp, đó là thân phước báo. Như vậy hỏi thế nào là báo thân viên mãn, tức là thân phước báo của Phật. Thân thứ ba là hóa thân, tức là tùy theo các loài chúng sanh cần gì thì hóa hiện theo đó, nó không thật. Thí dụ như kinh Phổ Môn kể lại: Nếu người cần được Tỳ-kheo độ thì Bồ-tát Quán Thế Âm hiện thân Tỳ-kheo độ, nều cần được Tỳ-kheo-ni độ thì ngài hiện thân Tỳ-kheo-ni, cần đồng nam độ thì hiện thân đồng nam, cần đồng nữ thì hiện thân đồng nữ, cho đến tướng tể quan v.v… tùy theo nhu cầu đương cơ mà hiện ra để hóa độ. Thân hóa độ đó gọi là hóa thân chứ không phải là thân thật.

Ở đây khi hỏi về báo thân, ngài Điều Ngự trả lời:

Cánh bằng bay bổng dừng cơn gió,

Ly châu lắng lạnh biển trong ngần.

Nghĩa là cánh chim đại bàng bay bổng lên không làm cho gió phải đứng lại, hạt ngọc ở dưới cằm con rồng ly long (ly châu) có giá trị lắng hết cặn bã ở dưới biển làm cho nước biển được mát mẻ và trong ngần. Hai câu này nói gì về nghĩa báo thân? Báo thân là thân do phước báo đầy đủ của chư Phật, thân đó có diệu dụng không thể lường, giống như con chim đại bàng cất cánh bay lên cao làm cho gió phải đứng lại, như hạt ngọc của con rồng khi ở sâu dưới đáy biển làm cho nước biển mát và trong.

Vị tăng nghe liền lễ bái, nhưng không biết hiểu hay chưa, nên ngài nói thêm:

Xưa nay đầy đủ nhiều công dụng,

Bởi chú quàng xiên chẳng được thành.

Ai cũng có báo thân nhưng vì chúng ta không nhận ra, không sống được, không được thành, nên nói là quàng xiên. Những tâm tưởng lăng xăng nhớ việc này tưởng việc kia, chạy ngược chạy xuôi, tâm tưởng đó là quàng xiên. Chúng ta vẫn nuôi dưỡng nó nên không thấy được báo thân đầy đủ công đức của chính mình.

Đến câu hỏi thứ ba: Thế nào là hóa thân thiên bách ức? Nghĩa là thân ứng hóa trăm ngàn thứ, trăm ngàn loại là thế nào? Thân đó không cố định, tùy theo duyên chúng sanh mà hiện rất nhiều.

Ngài đáp:

Mây dồn sương phủ mù trời đất,

Tấc nước như xưa ngay đỉnh đầu.

Ba thứ mây sương mù, mây che cả không gian, sương cũng rơi đầy, mù cũng khắp cả vùng. Nhưng cả ba gốc từ cái gì? Gốc từ tấc nước ở đỉnh đầu mà ra. Đó là để nói hóa thân hiện trăm ngàn muôn thứ, bao nhiêu diệu dụng, tuy duyên hóa độ chúng sanh. Hóa thân đó không ngoài cái thể của pháp thân, nó không có riêng cũng không phải tự thành, đều từ pháp thân mà ra, cũng như từ nước biển thành mây, thành sương, thành mù che khắp trời đất, cả ba chẳng qua là một tấc nước ở đỉnh đầu ông, chứ không có gì lạ.

Vị tăng thưa: đúng thế, tức là đúng rồi, con biết rồi!

Ngài bảo:

Cười ngất kẻ gom mây giữa núi,

Bốn bề nuốt lấy hòn sắt tròn.

Nghĩa là có kẻ ngu thấy mây phủ ở sườn núi, toan tính lên đó gom lại dồn vào bao đem về, nên cười ngất kẻ gom mây giữa núi. Như vậy ông sẽ không khỏi bị nuốt hòn sắt nóng ở địa ngục. Nói rằng đúng là xem như ông thấy, nhưng sự thật là chưa thấy gì, ông là kẻ ngớ ngẩn chưa được cái gì. Tuy nghe chê, nhưng ông tăng vẫn lễ bái lui ra.

Như thế ngài giải rõ ba thân: pháp thân, báo thân và hóa thân, giải rất là rõ nhưng rất là khó hiểu.

Đến ngài Pháp Loa hỏi: Nói huyền nói diệu, luận cổ bàn kim, đều thuộc thứ nói đùa, một câu không kẹt trong ngôn ngữ làm sao nói được? Nói xưa nói nay, nói gì cũng là nói đùa thôi, không đến lẽ thật. Nay một câu không kẹt trong ngôn ngữ làm sao nói, nói thử xem. Ngôn ngữ là lời chúng ta nói ra, mà nói không kẹt lời làm sao nói được!

Ngài liền đáp:

Gió đông dìu dịu ngàn hoa nở,

Lách cách vành xe một tiếng vang.

Câu đáp này vừa thi vị vừa hay đáo để. Gió đông là gió từ hướng đông về, tức là sang mùa xuân. Khi gió đông nhè nhẹ thổi mát thì các cành cây nở hoa, gió đông đâu có muốn vuốt ve cho hoa nở, nhưng gió thổi nhè nhẹ thì hoa nở. Lách cách vành xe một tiếng vang, vành xe lăn khua nghe lách cách, nó không muốn làm tiếng vang mà phát ra tiếng vang.

Như vậy không phải vành xe muốn làm thành tiếng vang hay gió đông muốn an ủi cho hoa nở, nhưng vì gió đông thổi nên hoa nở, vì vành xe lách cách nên thành tiếng vang. Vậy câu không kẹt trong ngôn ngữ là câu gì? Có ngôn ngữ tức là có phân biệt, có suy tính, còn nói mà không phân biệt suy tính, thì tuy có nói nhưng không kẹt trong ngôn ngữ, cũng như gió đông thổi đúng thời tiết thì hoa nở, vành xe khua nghe tiếng vang. Những cái đó tuy có cong dụng nhưng không có ý tạo tác, như thế đâu có lỗi lầm. Thế nên chúng ta thấy, dù có ngôn ngữ nhưng không kẹt trong suy tính thì không có lỗi lầm. Nếu bảo không nói mới đúng, là sai. Nếu không nói làm sao đức Phật đa giảng bao nhiêu kinh điển, các thiền sư để lại bao nhiêu quyển ngữ lục? Như vậy để thấy rằng nói không kẹt trong ngôn ngữ thì lời nói không có lỗi. Vì thế ngài dùng hai câu thơ này đáp rất rõ ràng.

Pháp Loa toan mở miệng nói, ngài liền bảo:

Chim hót máu tuôn vẫn vô dụng,

Non tây như trước phủ mây chiều.

Khi Pháp Loa muốn hỏi thêm thì ngài bảo: Dầu cho chim hót, hót mãi đến ra máu cổ cũng không ai quan tâm đến nó, ngọn núi phía tây buổi chiều mây đã phủ che. Đó là để nói chỗ cứu cánh này ông cố hỏi, cố nói cũng không đến đâu, chỉ là luống công vô ích thôi.

Ngài Pháp Loa liền hỏi:

– Khi muôn dặm mây tạnh thì thế nào?

Ngài đáp: – Mưa tầm tã.

Hỏi: – Khi muôn dặm mây che kín thì thế nào?

Ngài đáp: – Trăng vằng vặc.

Hỏi thêm: – Cứu cánh thế nào?

Ngài nói: – Chớ động đến, động đến ăn ba mươi gậy.

Những câu trả lời này thấy lạ nhưng không khó. Tại sao?

Trả lời câu khi muôn dặm mây tạnh thì thế nào, ngài đáp: mưa tầm tã, tức là nói ngược lại.

Hỏi khi muôn dặm mây che kín thì thế nào, ngài đáp trăng vằng vặc, nghĩa là hỏi trắng lấy đen đáp, hỏi sáng lấy tối đáp. Đó là thuật mà Lục Tổ đã dạy[4] để thấy rằng mưa, mây, trăng… tất cả đều là những giả tướng từ duyên mà có, do tối nên có sáng, vì mây che mới nói trăng tối… Đó là những đối đãi không thật, vì thế khi hỏi cứu cánh thế nào, ngài đáp rằng chớ động đến, động đến ăn ba mươi gậy. Nghĩa là chỗ cứu cánh chân thật không dùng ngôn ngữ, không dùng trí suy nghĩ mà đến được. Nếu dùng ngôn ngữ, dùng trí suy nghĩ thì bị đòn.

Lại hỏi thêm: – Thế nào là bản lai diện mục?

Đây là câu hỏi mà người tu thiền thường chú ý và thắc mắc. Bản lai diện mục là mặt thật xưa nay của chính mình. Mặt hiện tại chúng ta đang mang là thật hay giả? Mặt này không thật nên lúc trẻ nó tươi hồng mịn màng, gia thì nhăn nheo đen nám. Nếu thật thì nó đâu có đổi thay. Có đổi thay thì không thật. Như gương mặt của chúng ta thuở mười tám, mười chín tuổi, đến ba mươi năm sau những người quen gặp lại còn nhớ không? Hẳn là không. Tại sao? Tại mặt chúng ta đổi rồi. Nếu khoảng ba mươi năm sau gặp lại lần nữa thì hẳn là không nhớ nổi. Nó luôn luôn đổi thay, như vậy sao gọi là thật được? Còn mặt thật xưa nay thì ngàn đời không đổi, nghĩa là ai nhận được thì thấy nó không đổi thay bao giờ.

Hỏi bản lai diện mục như thế nào, đến chỗ đó thì ngài im lặng giây lâu, nhưng không phải im lặng rồi thôi, mà ngài hỏi lại: Hiểu chăng? Pháp Loa thưa chẳng hiểu, liền bị đánh đòn. Như vậy ngài đã chỉ mặt thật xưa nay chưa? Nếu đã biết có chỉ rồi thì phải thấy, nếu không thấy cũng như chưa chỉ. Chỗ này phải ráng thấy chứ tôi cũng không chỉ được.

Pháp Loa hỏi: – Thế nào là ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp?

Ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp là chỉ báo thân hay ứng thân Phật. Phật do tu nên có những phước báo, hiện thân có tướng tốt.

Ngài đáp:

Nếu dùng sắc thấy ta,

Dùng âm thanh cầu ta,

Người ấy hành đạo tà,

Không thể thấy Như Lai.

Đây là ngài dẫn trong kinh Kim Cang ở đoạn Phật giải thích về pháp thân. Chữ Ta trong bài kệ là chỉ cho Như Lai, mà Như Lai là chỉ cho pháp thân. Chúng ta học đạo là cốt đạt được pháp thân chứ không phải trọng tâm ở báo thân hay hóa thân, vì hai thân này có tướng nên thuộc về sanh diệt. Dù tướng tốt như Phật, hiện nay cũng không còn, chỉ có những tượng trên bàn chúng ta thờ lạy. Pháp thân mới là không sanh không diệt. Thế nên ngài Phap Loa hỏi về ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp của báo thân thì ngài liền dẫn kinh Kim Cang giải thích về pháp thân. Nghĩa là nếu còn nặng về báo thân, hóa thân đó là hành đạo tà, không thấy được Phật pháp thân.

Pháp Loa hỏi: – Thế nào là Phật?

Ngài đáp: – Tấm cám ở dưới cối.

Câu nói nghe thật lạ lùng. Nếu là chúng ta chắc hẳn sẽ giải thích rõ Phật là giác, tự giác giác tha, giác hạnh viên mãn. Chúng ta trả lời có vẻ thông suốt hơn ngài. Ngài đáp nghe lạ, không dính với câu hỏi. Tại sao hỏi Phật lại trả lời tấm cám ở dưới cối? Nếu hỏi gạo trắng gạo lức mới chỉ như thế. Thật ra từ lâu chúng ta thường quen định nghĩa mà không nhận chân cái thật. Như đoạn trước đã nói, nếu ngộ nếu thấy được thì không có gì ngoài Phật, tức là ngoài tâm. Ngoài tâm không có Phật, ngoài tâm cũng không có vật. Vật không ngoài tâm, tâm không rời vật, tâm vật không hai, nên nói tấm cám dưới cối tức là nói đến tâm, mà tâm đó là tâm Phật. Đó là đã trả lời về ý Phật.

Lại hỏi: – Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn sang?

Ngài đáp: – Bánh vẽ.

Bánh vẽ có no bụng không? Chúng ta cứ tìm ý Tổ sư từ Ấn Độ sang mà không tìm lại nơi mình xem cái gì là chân thật, nên ngài bảo: Bánh vẽ.

Pháp Loa hỏi thêm: – Thế nào là đại ý Phật pháp?

Ngài đáp: – Cùng hầm, đất không khác.

Nếu hỏi ngài Hoàng Bá câu này thì bị đánh ba gậy. Ngài Trúc Lâm Đại Đầu-đà trả lời: Cùng hầm, đất không khác. Câu này nói điều gì? Như chúng ta đào đất dưới hầm, thì trong hầm hòn đất thứ nhất, thứ hai, thứ ba không khác nhau. Cũng như vậy hai câu hỏi thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang và thế nào là đại ý Phật pháp không khác nhau, đều là bánh vẽ. Cả hai câu hỏi giống như đất cùng một hầm, không có ý nghĩa khác, chỉ câu trả lời bánh vẽ ở trên là đủ.

Ngài Pháp Loa lại hỏi thêm:

– Xưa có vị tăng hỏi Triệu Châu: Con chó có Phật tánh không? Triệu Châu nói không, ý chỉ thế nào?

Ngài đáp:

– Chất muối ở trong nước, keo xanh ở trong sắc.

Nước biển mặn, chất mặn không ở ngoài nước biển. Trong các thứ màu pha trộn để vẽ, màu được dính bền lâu là nhờ chất keo trộn ở trong. Vậy trong nước biển có sẵn chất muối, trong màu sẵn có chất keo. Câu trả lời không đó không phải là cái không suông mà đã ẩn sẵn cái có, giống như trong nước biển không thấy chất muối nhưng đã ẩn sẵn chất muối, trong sắc không thấy chất keo nhưng đã ẩn sẵn chất keo, không cần tìm ở đâu khác. Đó la để chỉ tất cả sự vật, tất cả các pháp không có hai bên, không thuộc về có, không thuộc về không. Trong cái không có cái có, trong cái có đã có cái không. Như vậy đúng là tinh thần Bát-nhã.

Ngài Pháp Loa hỏi thêm:

– Hữu cú vô cú như bìm leo cây, khi ấy thế nào?

Nguyên ngài Sơ Sơn đến hỏi ngài Quy Sơn: Hữu cú vô cú như bìm leo cây, khi cây ngã bìm khô thì thế nào? Ngài Quy Sơn cười ha hả rồi thôi.

Hữu cú là câu có, vô cú là câu không. Tất cả ngôn ngữ của chúng ta đều lập trong đối đãi, hoặc có không, hoặc phải quấy, hơn thua, xấu tốt… Quý vị thử nói một câu không đối đãi nghĩa là đừng mắc kẹt bên này bên kia, thử nói xem! Chúng ta luôn luôn có bệnh khi nói thì hỏi phải không, tức là phải đối với quấy, hoặc hỏi có không là có đối với không, đúng không là đúng đối với sai… Nghĩa là ai nói chuyện với chúng ta cũng đều trông đợi mình đáp lại hoặc là đồng hoặc không đồng với quan niệm của họ, nhưng trả lời đồng hay không đồng cũng đều không đúng. Như vậy tất cả chúng ta cả ngày luôn luôn là nói hai bên, mà càng nói hai bên thì càng xa chân lý, nhưng vì quen trong đối đãi nên chúng ta cứ nói theo lối hai bên. Thế nên ngài làm một bài kệ dài để chê trách lối nói này:

Hữu cú vô cú

Bìm khô cây ngã

Mấy kẻ nạp tăng

U đầu sứt trán.

Hữu cú vô cú là câu có câu không. Nói có nói không là đại biểu cho tất cả lời nói đối đãi có không, phải quấy, hơn thua…; những gì hai bên đều nằm trong nghĩa có và không này. Bìm khô cây ngã, câu có câu không giống như dây bìm leo trên cây, vì nó chỉ là tạm không phải thật. Nếu cây ngã thì thế nào? Bìm và cây đều tiêu tan, nhưng mấy kẻ nạp tăng tức là những người xuất gia u đầu sứt trán vì cây ngã trúng! Chúng ta lúc nào cũng đeo dây có, dây không, nên nó ngã rồi u đầu sứt trán. Vì kẹt nơi có, nơi không mà đời tu của chúng ta phải nhọc nhằn khổ sở, khó thành công. Nếu cả ngày từ sáng đến chiều chúng ta đừng nói câu nào kẹt vào hai bên có không thì chúng ta thảnh thơi như là sống với Niết-bàn hiện tại, Niết-bàn ngay trước mắt. Trái lại thì Niết-bàn ở tít mù xa tìm không ra nên u đầu sứt trán. Đây là chỗ dứt ngôn ngữ vậy.

Hữu cú vô cú

Thể lộ gió thu

Hằng hà sa số

Va dao chạm bén.

Ở các nơi thời tiết rõ ràng có bốn mùa xuân hạ thu đông, mùa thu là mùa lá đổ, gió thu thổi lá vàng rơi, thân cây bày ra trơ trọi trước gió thu nên nói thể lộ gió thu. Khi chấp câu có câu không tức là chấp hai bên, thì cái chân thật hiện tiền người ta không bao giờ thấy, cũng như vào mùa thu lá rụng hết thân cây bày trơ trọi nhưng không ai thấy rõ. Rồi hằng hà sa số, bao nhiêu hạng người luôn kẹt bên này bên kia nên gọi là va dao chạm bén, tức là bị trầy da không được bình an lành lặn.

Hữu cú vô cú

Lập tông lập chỉ

Đập ngói dùi rùa

Trèo non lội nước.

Lập tông lập chỉ: trong đạo Phật có nhiều vị tu cũng lập tông nói về hữu (Hữu tông) nói về vô (Không tông). Như vậy lập tông lập chỉ để thừa nhận lý lẽ đối đãi như là chân thật. Nếu làm như thế chẳng khác nào kẻ đập ngói dùi rùa là hành động ngu xuẩn không bao giờ được kết quả, chỉ là khổ sở thôi, nên nói là trèo non lội nước để chỉ sự cực nhọc mà không có lợi ích.

Vậy bốn câu này nói nếu đứng bên có bên không rồi chủ trương tông chỉ của mình là có là không… thì chỉ là những chuyện nhọc công vô ích. Thuở xưa khi muốn nấu cơm người ta lấy cây dùi dùi thanh củi cho nó nóng phát khói rồi để bổi vào cho cháy. Dùi củi khô lấy lửa thì được, nếu dùi mai rùa để lấy lửa là việc làm tốn công vô ích. Lại muốn nấu cơm người ta phải giã gạo, nếu bỏ ngói vào cối giã hẳn không thành gạo.

Hữu cú vô cú

Chẳng có chẳng không

Khắc thuyền mò kiếm

Tìm ngựa cứ hình (bản đồ).

Ngày xưa người ta thường dùng tứ cú bách phi. Tứ cú là: có, không, cũng có cũng không, cũng chẳng phải có cũng chẳng phải không. Chẳng có tức thuộc về không, chẳng không thuộc về có, nên nói có không là đủ rồi, những vế sau chỉ làm rối thêm thôi. Nếu chúng ta mắc kẹt hai bên, hoặc thấy có hoặc thấy không thì chẳng khác nào người khắc thuyền mò kiếm. Trong sách Lã Thị Xuân Thu ghi: Có một người ngồi trên thuyền qua sông, khi thuyền đến giữa sông anh cầm kiếm sẩy tay rớt kiếm xuống nước, anh khắc vào mạn thuyền làm dấu. Khi thuyền đến bờ anh nhảy xuống nước, ngay chỗ khắc dấu để mò tìm cây kiếm. Như vậy làm sao tìm được? Đó là chỉ hạng người cố chấp ngu si.

Tìm ngựa cứ hình, hình là bản đồ. Sách xưa kể Bá Nhạc là một người giỏi xem tướng ngựa, ông viết một quyển sách tên là Tướng Mã Kinh, nói về tướng ngựa. Khi ấy con ông muốn mua một con ngựa giỏi, nên theo lời chỉ dẫn trong quyển sách đe đi tìm mua ngựa, cứ đối chiếu theo những gì trong sách tả, rốt cuộc chỉ mua được ngựa tồi. Ông cha thấy vậy mới bảo con ông là kẻ án đồ sách ký, tức là căn cứ bản đồ mà tìm ngựa là ngu. Hai điển tích này nói lên sự sai lầm của người cố chấp khờ dại.

Hữu cú vô cú

Hồi hỗ hay không

Nón tuyết giày hoa

Ôm cây đợi thỏ.

Hồi hỗ là cái này lẫn cái kia, cái kia lẫn cái này. Nếu ai chấp chặt vào câu có câu không, có lẫn hay không lẫn nhau, cả hai giống như nón tuyết giày hoa, ôm cây đợi thỏ. Chúng ta lấy hoa sứ kết làm giày, hoặc ở các nước có tuyết nhiều như Canada chẳng hạn, mình hốt tuyết làm thành nón v.v… có bền không? Nón tuyết giày hoa, nghe có giày, nón, chúng ta tưởng là thật nhưng chỉ là hư dối tạm bợ.

Ôm cây đợi thỏ, trong sách Hàn Phi Tử kể câu chuyện: Có anh nông dân đi làm ruộng, một hôm chợt có con thỏ từ trong rừng chạy ra gấp, đụng phải gốc cây nhào xuống chết, anh mừng quá lượm đem về làm thịt. Anh nghĩ chuyện ấy có thể sẽ xảy ra nữa, nên ngồi chờ ở gốc cây suốt mấy ngày, rốt cuộc không được con thỏ nào cả. Đó là để nói sự việc hy hữu bất thần xảy ra một lần, kẻ ngu lại tưởng là chuyện thường rồi bám vào đó chờ đợi, rốt cuộc chỉ là vô ích thôi. Chúng ta thường có bệnh ôm cây đợi thỏ. Như những người mua vé số được trúng một lần, đó là việc bất thần, nhưng lại đi mua tiếp để đợi trúng nữa, có khi suốt đời không trúng thêm lần nao.

Tóm lại đoạn này nói người chấp có chấp không hoặc lẫn có lẫn không, giống như kẻ đội nón tuyết, mang giày hoa, hay kẻ ngồi chờ thỏ đụng vào gốc cây chết. Đó là những người rất khờ dại.

Hữu cú vô cú

Tự xưa tự nay

Chấp tay quên trăng

Đất bằng chết chìm.

Người chấp câu có câu không hoặc chấp xưa chấp nay, cũng giống như người chấp ngón tay mà quên mặt trăng. Câu này xuất xứ từ hai bộ kinh, Viên Giác và Lăng-nghiêm. Trong kinh Viên Giác có câu: Tu-đa-la giáo như tiêu nguyệt chỉ. Tất cả kinh Phật dạy giống như ngón tay chỉ mặt trăng. Câu này chỉ có đạo Phật dám nói chứ tôn giáo khác không dám. Câu nào của các vị giáo chủ nói ra, người tín đồ đều xem như khuôn vàng thước ngọc, không bao giờ dám xem thường, thế mà Phật dạy, tất cả kinh Phật nói ra giống như ngón tay chỉ mặt trăng. Vào đêm mùng ba mùng bốn, mặt trăng lưỡi liềm ở hướng tây, có người nghe nói đêm nay có trăng liền nhìn bốn phía nhưng không thấy, hỏi trăng ở đâu, người thấy mới lấy tay chỉ, người muốn tìm mặt trăng không phải nhìn đầu ngón tay mà phải nương đầu ngón tay nhìn thấy mặt trăng ở chân trời. Như vậy ngón tay không phải là mục đích mà là phương tiện hướng cho người nhìn theo để thấy mặt trăng, mặt trăng mới là cứu cánh. Cũng thế, không phải chúng ta chấp lời Phật dạy làm cứu cánh mà phải nương lời dạy để thấy được cái chân thật của chính mình. Cái chân thật đó không nằm trong kinh mà ở ngay nơi con người, nơi bản tâm bản tánh của chúng ta. Như vậy ai chỉ thấy kinh là cứu cánh thì lầm ý Phật. Thế mà ngày nay đa số người tu chỉ biết tụng kinh, cho tụng kinh là tu, chứ không nhân nơi kinh để nhận ra cái Phật muốn chỉ. Đó là một điều lầm lẫn. Việc này đã sẵn trong lời Phật dạy, không phải mới đặt ra sau này.

Nếu chúng ta chấp có chấp không, chấp xưa chấp nay cũng giống như người chấp ngón tay là mặt trăng nên không thấy được mặt trăng thật. Như vậy là đất bằng chết chìm. Người ta xuống sông xuống biển bị chết chìm, còn người chấp chặt có không ngay trên đất bằng đã chết chìm rồi, cũng như giữa ban ngày mà không thấy được ánh sáng vì đã bị mù.

Hữu cú vô cú

Như thế như thế

Chữ bát mở ra

Sao không nắm mũi?

Chữ bát mở ra nguyên chữ Hán là bát tự đả khai. Bát tự là chữ bát nhưng có chỗ giải nghĩa bát tự là tám chữ, rồi dẫn câu kinh Niết-bàn: sanh diệt diệt dĩ, tịch diệt vi lạc. Đây là một lầm lẫn vì không hiểu được ý nhà thiền. Hai chân mày trên mặt chúng ta nằm hai bên, ở giữa hở giống hình chữ “八” của chữ Hán. Chữ bát mở ra là hai chân mày đã mở trống, liền đó chụp lấy lỗ mũi, tức là phương tiện đã bày ra rồi thì phải nhận ra cho cứu cánh. Lỗ mũi là nguồn sống của chúng ta, nó nằm sẵn trên mặt nhưng ít ai thấy rõ lỗ mũi mình, chỉ lo nhìn người, nhìn vật, nhìn tất cả bên ngoài. Mũi là cái chân thật, là sự sống của thân này mà chúng ta không thấy, chỉ thấy những vật bên ngoài rồi tưởng là hay, là đủ, nhưng sự thật mạch sống của mình lại không thấy.

Trong đoạn này ngài muốn nói câu có câu không, những cái đó như thế như thế, tức là đã chỉ bày ở trên rồi, đã thấy rõ nó là không thật, chấp có không là khờ dại, là không đúng… Biết rõ như thế thì phương tiện đã chỉ bày giống như chữ bát đã mở liền nắm mũi tức là ngay đó nhận ra chân ly, không phải tìm kiếm ở đâu nữa. Đó là ngài nhắc cho chúng ta thấy rõ ngài đã chỉ bày cụ thể rồi.

Hữu cú vô cú

Ngó tả ngó hữu

Lau chau mồm mép

Ồn ào náo động.

Chấp có chấp không, ngó bên này bên kia, bên phải bên trái…, bày ra các thứ ngôn ngữ lăng xăng, cãi vã nhau phải quấy hay dở… nên ồn ào náo động. Hiện nay chúng ta hay cãi nhau, hay phân trần là tại chấp hai bên, tôi phải người quấy v.v… thế nên ai nói mình quấy người phải thì nổi giận phân trần với người này người khác thành ồn ào cả ngày.

Nếu người nào không chấp phải quấy có không thì hẳn là không cãi rầy với ai. Trái lại nếu chấp phải quấy có không thì khờ dại đến độ nào? Hiện nay tất cả chúng ta là người tu, người tỉnh giác, không lẽ lại khờ dại đến độ giống như kẻ ôm cây đợi thỏ, khắc thuyền mò kiếm? Sở dĩ thiên hạ cãi nhau ồn ào cũng là vì có không phải quấy. Nếu biết những cái đó không thật, là nón tuyết, là giày hoa thì cười thôi. Giả sử hai người cãi nhau rồi hỏi ai đúng ai sai, chúng ta sẽ nói thế nào? Hẳn là cười trừ chứ không nói đúng nói sai được, nhưng nếu chúng ta chỉ cười thì thiên hạ nói mình ba phải. Thiên hạ đều bắt chúng ta ở một bên, hoặc đồng quan niệm với họ hoặc là phía đối nghịch, mà bên nào cũng là không đúng. Vì thế trong cuộc sống, một người mê dẫn những người khác đi theo trong mê, nên bao nhiêu thưa kiện, bao nhiêu cãi vã đi đến đánh nhau đều tại chấp hai bên.

Hữu cú vô cú

Đau đáu lo sợ

Cắt đứt sắn bìm

Đó đây vui thích.

Nếu còn kẹt ở có không thì luôn hồi hộp lo âu sợ sệt. Nay cắt đứt sắn bìm tức là cắt đứt có không thì tự nhiên đó đây vui thích, mình vui, người cũng vui.

Như vậy chúng ta thấy việc tu hết sức là giản đơn. Nói thì nhiều kinh sách nhưng đều gốc ở không chấp hai bên có không phải quấy. Vậy nếu trong chúng có ai làm gì trái ý nhau, lên thưa kiện nhờ phân xử, người lớn phải xử thế nào cho đúng đạo lý? Chỉ xử một câu: “hai gã ngu đi xuống đi!”, là xong việc. Câu đó là đúng nhất chứ không còn xử thế nào nữa, vì đó là những kẻ khắc thuyền mò kiếm, ôm cây đợi thỏ, xử làm sao được!

Thiết nghĩ khi người đến tham vấn, chỉ hỏi một câu mà ngài Trúc Lâm Đầu-đà đọc một mạch cả bao nhiêu câu như thế này, nếu không thông minh sáng suốt làm sao ngài nói được như vậy. Chúng ta giỏi lắm chỉ nói bốn câu là hết ý. Như thế mới thấy khi giác ngộ rồi thì ngôn ngữ không có giới hạn.

Nói đến đây ngài bèn bước xuống tòa.

Thi Phú Hán Nôm

Về phần thi phú của ngài Trúc Lâm Đại Đầu-đà, ở đây tôi chọn lọc những bài có tính cách Phật pháp để học hiểu tinh thần đạo đức của ngài. Còn chuyện xử thế, chuyện trong triều chính chúng ta không cần học. Bài đầu trong phần thi phú này là Đăng Bảo Đài Sơn.

登寶薹山

地僻薹逾古

時來春未深

雲山襄遠近

花徑半晴陰

萬事水流水

百年心語心

倚欄橫玉笛

明月滿胸襟

Âm:

ĐĂNG BẢO ĐÀI SƠN

Địa tịch đài du cổ,

Thời lai xuân vị thâm.

Vân sơn tương viễn cận,

Hoa kính bán tình âm.

Vạn sự thủy lưu thủy,

Bách niên tâm ngữ tâm.

Ỷ lan hoành ngọc địch,

Minh nguyệt mãn hung khâm.

Dịch:

LÊN NÚI BẢO ĐÀI

Đất vắng đài thêm cổ,

Ngày qua xuân chửa nồng.

Gần xa mây núi ngất,

Nắng rợp ngõ hoa thông.

Muôn việc nước trôi nước,

Trăm năm lòng nhủ lòng.

Tựa hiên nâng ống sáo,

Đầy ngực ánh trăng lồng.

(Ngô Tất Tố)

Giảng:

Bài này vừa tả cảnh Bảo Đài Sơn, vừa nói lên tâm hồn đạo đức của một con người đã sống trong đạo. Bảo Đài Sơn, theo sử ghi có ba chỗ: 1- Bảo Đài thuộc về Bảo Lộc ở châu Ái (nay là Thanh Hóa), 2- Bảo Đài Sơn ở xã Đông Mạc huyện Vọng Doanh, 3- Bảo Đài là một ngọn trong dãy núi Yên Tử. Theo đây chúng ta có thể hiểu Bảo Đài Sơn này là một ngọn trong dãy núi Yên Tử, thuộc huyện Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh hiện nay. Lời dịch của ông Ngô Tất Tố được các nơi công nhận là hay, nên chúng ta không cần sửa lại.

Đất vắng đài thêm cổ,

Ngày qua xuân chửa nồng.

Hai câu này nói lên cảnh vắng vẻ tô điểm thêm cho đài. Nếu đài xưa nằm ở chỗ nhộn nhịp sẽ mất đi vẻ cổ kính của nó. Và khi ngài lên thăm Bảo Đài Sơn chưa phải vào cuối mùa xuân.

Gần xa mây núi ngất,

Nắng rợp ngõ hoa thông.

Nghĩa là mây phủ trên đầu núi, ở xa trông thấy mờ mịt, và khi trời nắng những con đường leo lên núi, hoa nở nhiều rợp bóng. Đó là bốn câu diễn tả hình ảnh đẹp của Bảo Đài Sơn.

Muôn việc nước trôi nước,

Trăm năm lòng nhủ lòng.

Khi nhìn xuống dòng nước hay dòng suối, chúng ta sẽ thấy từng đợt nước chảy qua, đợt sau nối tiếp liên tục không dừng. Sự việc ở đời cũng vậy, cứ việc này nối tiếp việc khác liên miên trôi mãi không bao giờ dừng lại một chỗ. Con người chúng ta cũng vậy, như ngay giờ phút này chúng ta đang như thế này, qua một hai phút sau nó đã đổi thay, rồi hai ba phút sau lại đổi, đổi mãi, từ con người trẻ lần đến già, ai cũng như ai đều thế cả. Như vậy mọi sự vật trên thế gian này luôn luôn biến chuyển, biến chuyển tức là không dừng đứng ở một chỗ nào, nhưng chúng ta cứ nghĩ mình trẻ mãi chứ không dám nghĩ mình đang già và từ từ đi đến chỗ cuối cùng là chết.

Vì vậy tôi thường dùng thí dụ “chiếc xe định mệnh”: Có một số người bước lên chiếc xe lửa tự động, mà cuối đường rầy là bờ vực nhô ra biển. Lúc đầu xe chạy chúng ta thấy cảnh thành phố, nhà cửa, người, vật… nên cảm thấy vui. Khi xe chạy gần tới biển mới hốt hoảng muốn nó dừng, nhưng xe tự động làm sao dừng được. Nó cứ chạy, chạy mãi và đến cuối đường là rơi xuống biển, thế là hết một đời. Chuyến xe định mệnh đó cũng giống câu muôn việc nước trôi nước, là muôn sự việc cứ trôi qua mãi, muốn dừng lại cũng không được. Con người cũng vậy, đang sống an ổn bình thường, cảm thấy đời cũng vui, không có gì phải lo sợ. Nhưng khi già yếu bệnh hoạn mới bắt đầu lo cái chết sắp đến, lúc đó lại muốn sống. Cầu trời khẩn Phật sao cho sống thêm năm mười tuổi nữa, nhưng cầu vẫn không được. Đến phút chót cũng phải đành tắt thở thôi, không ai thối thác, không ai trốn tránh được sự việc như thế cả. Vậy mà trong lúc xe đang chạy chưa gần biển, ai cũng hỉ hả vui cười, còn giành chỗ ngồi của nhau nữa chứ. Thấy chỗ ngồi người khác tốt hơn lại muốn giành. Người bị ngồi dưới sập, dưới gầm xe thì trách hờn, chửi rủa; người được chỗ tốt thì ngồi tréo chân nhịp đùi, hát chơi… Nhưng trong số người bước lên xe đó, có vài người sáng suốt biết số phận mình sớm chầy cũng rơi xuống biển. Vì ý thức được như thế nên khi len xe, dù có ai giành chỗ, ai cãi vã, ai chê ngu cũng mặc, họ cứ cặm cụi tìm những miếng nylon kết lại thành phao. Những người ngồi tréo chân ở trên cho những người này ngu si kỳ lạ, không ngồi chơi ngắm cảnh có phải sướng hơn là cặm cụi kết phao làm gì. Đến khi xe chạy gần biển, họ mới hoảng sợ mong nó đừng chạy tới nữa, nhưng nó vẫn chạy và cuối cùng phải rơi xuống biển. Khi ấy những người biết lo kết phao, nhờ ôm phao họ nổi và troi giạt vào bờ, còn những người chỉ lo ăn chơi cười giỡn khi rớt xuống biển thì không cứu được.

Như vậy những người biết lo kết phao đó thí dụ như ai? Không biết quý vị có chịu ngồi cặm cụi kết phao, hay nghe ai nói trái ý, hoặc chê mình ngu dại rồi cũng nổi giận cãi lại với họ, thì thời giờ kết phao đã muộn, phao kết không kịp lúc xe rớt xuống biển không làm sao thoát nguy được. Vì vậy chúng ta tu là đã thấy xa, biết số phận mình dài lắm cũng chỉ tám chín mươi tuổi thôi, nhưng bây giờ nhìn lại mỗi người thì có người được một phần tư, người được phân nửa, có người đã hai phần đường rồi. Thế mà có người biết lo, người chưa biết lo, chưa biết được số phận của mình. Do đó người tu là người biết lo xa có cái nhìn tường tận thấy rõ thân phận con người tư buổi đầu cho đến lúc cuối, nên chuẩn bị những gì sắp đến cho mình chứ không phải tu là tiêu cực là buồn nản. Nếu chúng ta giỏi kết được nhiều phao, khi gần rơi xuống biển thấy ai sợ thì bố thí cho họ, như vậy là tiếp cứu thêm một số người chung quanh. Còn nếu dở chỉ kết được một phao thì chỉ giúp mình thoát nạn cũng là quý rồi. Đó là dẫn ý câu vạn sự thủy lưu thủy hay muôn việc nước trôi nước.

Trăm năm lòng nhủ lòng. Nghĩa là mỗi ngày, mỗi tháng, mỗi năm khi thấy việc gì ở thế gian có vẻ quyến rũ, chúng ta liền tự nhủ: Ta là người xuất gia tu đạo giải thoát, là người có trách nhiệm cứu vớt chúng sanh, thì không nên vướng bận chuyện tầm thường thế tục. Những gì làm cho ô nhiễm, làm cho chúng ta lơi lỏng trên con đường tu, chúng ta phải dừng, phải ngăn chặn không cho tiến tới nữa. Chúng ta phải tự nhắc nhở mãi như vậy, chứ không đợi thầy tổ nhắc. Giả sử chúng ta đi đâu xa, gặp duyên lôi kéo, nếu chờ thầy nhắc e muộn mất đi. Vì vậy chúng ta phải ghi nhớ những gì đã phát nguyện và phải quyết tâm thực hành không nên xao lãng. Vừa có một chút lơi lỏng là phải cảnh tỉnh ngay, không để nó trôi qua mất đi một đời vô ích. Như vậy hai câu này đã mang hết ý nghĩa nhắc nhở đời tu của chúng ta rồi.

Tựa hiên nâng ống sáo,

Đầy ngực ánh trăng lồng.

Ngài tu sao thấy nhàn quá! Đứng tựa lan can, cầm ống sáo thổi, trong lúc đó nhìn ánh trăng rọi sáng đầy cả ngực. Đây ngài diễn tả, khi đứng trên ngọn núi, tựa lan can, đài cổ cầm ống sáo thổi, nhìn lại ánh trăng đã roi sáng đầy cả lồng ngực mình. Đó là hình ảnh đẹp đẽ sau hình ảnh đen tối ở trước. Hình ảnh đen tối ở trước đưa chúng ta đến đường cùng ngõ cụt. Hai câu này diễn tả trên chỗ an tịnh của ngọn núi: tựa lan can, cầm ống sao thổi, đó là một hiện tượng vui vẻ. Không phải thổi sáo để cho tâm hồn phiêu diêu nơi này nơi kia, mà khi cầm sáo lên thổi, thấy cả lồng ngực sáng ngời. Đây diễn tả tâm người đạt đạo nhìn thấy muôn sự muôn vật bị vo thường cuốn hút mà các ngài vẫn an nhiên tự tại. Các ngài được an nhiên tự tại vì nội tâm các ngài đã sáng ngời, đã giác.

Cho nên người đến chỗ này không còn sợ vô thường, không còn phải nhắc nhở ráng tu nữa. Vì đã giác ngộ nên mới tự tại. Ở đây người nào được như vậy có cầm sáo thổi cũng không tội, còn chưa được thì xin miễn, vì thổi sáo thì phải nhịp ca, mà ca toàn những bài tình tứ thế gian là có lỗi làm cho tâm mình phiêu bạt, phóng túng. Vì vậy nếu thật giác ngộ, thật thấy đạo thì trước cảnh vô thường chúng ta vẫn thong dong tự tại vì tâm hồn đa trong sáng rồi.

Tóm lại bài này chúng ta thấy tuy ngài tả cảnh mà rất là đạo lý.

大覽神光寺

神光寺杳興偏幽

撑兔飛烏天上游

十二樓薹開畫軸

三千世界入詩眸

俗多變態雲蒼狗

松不知年僧白頭

除却炷香參佛事

些餘念了總休休

Âm:

ĐẠI LÃM THẦN QUANG TỰ

Thần Quang tự liểu hứng thiên u,

Sanh thố phi ô thiên thượng du.

Thập nhị lâu đài khai họa trục,

Tam thiên thế giới nhập thi mâu.

Tục đa biến thái vân thương cẩu,

Tùng bất tri niên tăng bạch đầu.

Trừ khước chú hương tham Phật sự,

Tá dư niệm liễu tổng hưu hưu.

Dịch:

CHÙA THẦN QUANG NÚI ĐẠI LÃM

Thần Quang chùa vắng hứng u nhàn,

Thỏ ngọc, vầng ô dạo khắp trời.

Mười mấy lầu đài bày tranh vẽ,

Ba ngàn thế giới mắt thơ trùm.

Thói đời thay đổi dường mây nổi,

Tùng chẳng biết năm, sư bạc đầu.

Ngoài tuần hương đốt tham Phật sự,

Bao nhiêu niệm lự thảy thôi thôi.

Giảng:

Mỗi bài tả cảnh, ngài dùng bốn câu để tả cảnh, còn bốn câu có ý nghĩa đạo lý. Tựa bài Đại Lãm Thần Quang Tự là chùa Thần Quang ở trên núi Đại Lãm thuộc huyện Quế Dương, được xây dựng từ thời vua Lý Nhân Tông. Vua Trần Nhân Tông hay nói cách khác là Điều Ngự Giác Hoàng hoặc ngài Trúc Lâm Đại Đầu-đà lên viếng, khi đến viếng ngôi chùa này ngài nhìn thấy cảnh u tịch của nó nên tức cảnh đề thơ.

Thần Quang tự liểu hứng thiên u,

Sanh thố phi ô thiên thượng du.

Hai câu này diễn tả cảnh chùa u tịch làm cho lòng người cảm thấy thích thú, thêm vào trí tưởng tượng là cưỡi mặt trăng mặt trời ngao du trong cõi hư không.

Thập nhị lâu đài khai họa trục,

Tam thiên thế giới nhập thi mâu.

Họa trục là bức tranh vẽ. Mười hai lâu đài mở bày bức tranh vẽ. Ba ngàn thế giới vào trong con mắt của nhà thơ.

Tục đa biến thái vân thương cẩu,

Thế tục có nhiều đổi thay kỳ lạ giống như mây hiện ra hình chó xanh. Ý nói sự đời thay đổi không lường.

Tùng bất tri niên tăng bạch đầu.

Cây tùng không biết bao nhiêu tuổi mà nhìn vị tăng đã bạc đầu rồi.

Trừ khước chú hương tham Phật sự,

Nghĩa là ngoài việc thắp hương để thưa hỏi Phật sự thì:

Tá dư niệm liễu tổng hưu hưu.

Nghĩa là bao nhiêu niệm lự hãy buông đi.

Như vậy chúng ta thấy bốn câu đầu ngài diễn tả Thần Quang chùa vắng hứng u nhàn. Cảnh chùa Thần Quang là nơi vắng vẻ u nhàn. Thỏ ngọc, vầng ô dạo khắp trời. Mặt trăng, mặt trời qua lại trong hư không, ngài tưởng như được cưỡi trên mặt trăng mặt trời dạo khắp bầu hư không. Mười mấy lầu đài bày tranh vẽ. Những lầu đài ở trên chùa hiện ra giống như một bức tranh vẽ. Ba ngàn thế giới mắt thơ trùm. Tam thiên đại thiên thế giới nằm trong con mắt của nhà thơ. Đây là nói lên tâm hồn thi sĩ của ngài.

Thói đời thay đổi dường mây nổi.

Chỗ nói vân thương cẩu là khi những cụm mây trắng tụ lại chúng ta thấy nó như con chó, cái nhà, hoặc cây cối…, như khi mây mờ hiện trên nền trời xanh thì giống hình con chó xanh, khi mây trắng nổi thì giống như con chó trắng, tùy theo sự thay đổi của cụm mây. Ở đây muốn nói tình đời thay đổi dường như mây nổi, lúc thấy hình này khi thì dạng khác không cố định, không dừng một chỗ. Quý vị thấy tình đời có đổi thay không? Chúng ta thấy, những người chung quanh có khi rất thương mến chúng ta có khi lại không thương. Nếu ôn lại bao nhiêu năm qua chúng ta sẽ thấy tình đời đổi thay. Khi mình ở địa vị quyền thế thì người chung quanh đối với chúng ta rất tốt, khi thất thời thất vận không làm gì được, thì những người chung quanh sẽ đối xử với mình ra sao? Chắc là tình thương và sự quý kính của ngày xưa biến thành ghét và khinh thường của ngày nay, chẳng khác nào chùm mây nổi đổi thay luôn luôn. Nghe như thế quy vị sẽ trách đời sao không có thủy chung, một lòng một dạ, nhưng quý vị trách vậy có được không? Trách đời hay trách mình, mình có vậy không? Mình tự hỏi mình có đổi thay hay không? Ngay như tôi đã khác xưa lắm rồi, nhờ có khác nên mới tiến bộ. Như vậy đứng trên lãnh vực người tu, khi mới xuất gia tâm hồn mình khác, thí dụ lúc mới tu nghe bà con thân nhân đến thăm thì mừng vì được người thân đến thăm, khi tu lâu rồi mới thấy càng bị trói buộc trong tình thế gian, tình gia đình thì sự tu hành bị ngưng trệ. Vì một người thân đến thăm có bao giờ nói Thầy tu tốt lắm, ráng tu đi, chẳng lẽ chỉ nói câu đó thôi sao? Ban đầu hỏi thăm sức khỏe, hỏi thăm ba má anh em. Sau được nghe kể người này giận người kia làm sao, xử sự tốt xấu thế nào, mình nghe rồi cũng bận lòng không yên. Như vậy càng được thăm càng rối rắm. Thế nên, ngày xưa mình muốn được nhiều người thân thăm viếng, nhưng lau rồi không muốn ai thăm để an ổn tu hành cho có kết quả, đó là đổi thay rõ ràng. Chính lòng người tu cũng đổi thay huống nữa người đời. Tuy nhiên người tu đổi thay theo chiều tiến, còn người đời đổi thay bất thường. Mới ngày nào thân, bất thần có sự việc gì xảy ra rồi trở thành thù. Do đó người ta hay trách nhân tình thế thái là như vậy. Còn người tu luôn luôn chuyển hướng từ chỗ sơ cơ tầm thường tiến đến chỗ thâm thúy cao siêu, đó là chuyện thường của người tu. Tóm lại lòng người luôn luôn thay đổi kể cả lòng người tu, chứ không phải dừng ở một chỗ mãi.

Tùng chẳng biết năm, sư bạc đầu.

Những cây thông đâu biết nó bao nhiêu tuổi, nhưng lâu lâu nhìn lại chỉ thấy những vị tu ở đây đầu bạc trắng. Như vậy tất cả sự vật chung quanh tuy có đổi thay nhưng nó không ý thức được nó đổi thay, chỉ có con người biết nhìn lại mới thức tỉnh, biết rằng thân này sẽ đi lần đến cái già cái chết. Vì vậy chỉ có người tu mới biết được sự chuyển biến đó.

Hai câu kết thật là lý thú:

Ngoài tuần hương đốt tham Phật sự,

Bao nhiêu niệm lự thảy thôi thôi.

Ngoài tuần hương đốt để tham vấn hay học kinh ra, còn bao nhiêu niệm lự khác xin hãy thôi đi, đừng nuôi dưỡng chứa chấp nó. Quý vị có ưng ý câu đó không?

Như vậy chúng ta thấy cái nhìn hay đường lối tu của vua Trần Nhân Tông tức Trúc Lâm Đại Đầu-đà thật rõ ràng, ngài dạy hay ngài nói lên tâm niệm tu hành, ngoài sự lễ bái, tọa thiền, lúc nào có một niệm lự dấy lên đều phải thôi, phải dừng, phải buông, không nên giữ, không nên chứa chấp. Đó là lời ngài nhắc nhở sự tu hành cho chúng ta.

春曉

睡起啟窻扉

不知春已歸

一雙白蝴蝶

拍拍趂花飛

Âm:

XUÂN HIỂU

Thụy khởi khải song phi,

Bất tri xuân dĩ quy.

Nhất song bạch hồ điệp,

Phách phách sấn hoa phi.

Dịch:

BUỔI SỚM MÙA XUÂN

Ngủ dậy mở cửa sổ,

A, xuân về rồi đây!

Kìa một đôi bướm trắng,

Nhằm hoa phơi phới bay.

(Trần Lê Văn)

Giảng:

Bài này nói về buổi sáng mùa xuân, ngài diễn tả rất hay, rất khéo nhưng chỉ tả cảnh chứ không có ý nghĩa đạo lý nên tôi không phải giảng.

春景

楊柳花深鳥語遲

畫堂簷影暮雲飛

客來不問人間事

共倚欄杆看翠微

Âm:

XUÂN CẢNH

Dương liễu hoa thâm điểu ngữ trì,

Họa đường thiềm ảnh mộ vân phi.

Khách lai bất vấn nhân gian sự,

Cộng ỷ lan can khán thúy vi.

Dịch:

CẢNH XUÂN

Dương liễu hoa dày, chim hót thưa,

Bóng thềm, nhà vẽ, cụm mây chiều.

Khách sang chẳng hỏi việc nhân thế,

Cùng tựa lan can ngắm bầu trời.

Giảng:

Cảnh xuân này thật là xuân đạo vị, chẳng phải xuân thường.

Dương liễu hoa dày, chim hót thưa,

Nhìn thấy cảnh xuân qua cây dương liễu trổ hoa dày mịt với tiếng chim hót trên cành thưa từng tiếng.

Bóng thềm, nhà vẽ, cụm mây chiều.

Gió thổi đong đưa cành lá in bóng trên thềm, nhà vẽ là cảnh trang trí người ta vẽ lên ngôi nhà. Mùa xuân đã về có dương liễu trổ hoa, có chim hót trong cảnh chung quanh là bóng thềm, nhà vẽ với cụm mây chiều là những hiện tượng vô thường giả tạm, không thật có.

Khách sang chẳng hỏi việc nhân thế,

Cùng tựa lan can ngắm bầu trời.

Nếu có khách đến thăm không đem việc đời ra hỏi, chẳng hạn hỏi huynh đệ ở nhà có mạnh khỏe không, năm nay làm ăn có phát đạt không, thường gặp chuyện như ý không v.v…; mà chỉ cùng khách đứng ngắm bầu trời là đủ roi. Song ít ai chịu như thế, nếu khách đến mình chỉ dẫn lên lan can để ngắm bầu trời thì chắc người đó ra về sẽ không bao giờ trở lại thăm nữa. Họ sẽ cho mình không biết lịch sự, tiếp khách mà không nói được một câu nào! Nhưng thật ra tất cả cảnh đã nói hết rồi, nào là hoa liễu nở, nào là chim hót, thêm vào đó những hình bóng tạm bợ vô thường không có gì thật hết, nhìn thấy cảnh liền tỉnh, nói chi nữa cho dư. Đó là ý nghĩa rất thâm trầm mà người đời ít ai chấp nhận. Khi gặp khách đến tiếp đón nồng hậu cười nói líu lo họ mới chịu, nếu không họ sẽ không vui.

春晚

年少何曾了色空

一春心事百花中

如今勘破東皇面

禪板蒲團看墜紅

Âm:

XUÂN VÃN

Niên thiếu hà tằng liễu sắc không,

Nhất xuân tâm sự bách hoa trung.

Như kim khám phá đông hoàng diện,

Thiền bản bồ đoàn khán trụy hồng.

Dịch:

CUỐI XUÂN

Thuở bé chưa từng rõ sắc không,

Xuân về hoa nở rộn trong lòng.

Chúa xuân nay bị ta khám phá,

Chiếu trải giường thiền ngắm cánh hồng.

Giảng:

Bài này nói theo từ ngày xưa là đắc ý nhất, nói theo từ thời nay là tâm đắc nhất của tôi, nên tôi đã từng giải thích nhiều lần rồi.

Thuở bé chưa từng rõ sắc không,

Ý nói lúc còn nhỏ, về lý Bát-nhã sắc tức thị không, không tức thị sắc mình chưa biết, cho nên:

Xuân về hoa nở rộn trong lòng.

Mùa xuân đã về, thấy hoa nở lòng mình cũng rộn ràng thích thú, cũng vui tươi cười giỡn mừng đón xuân.

Chúa xuân nay bị ta khám phá,

Chúa xuân là dịch chữ đông hoàng diện, là chỉ vị thần của mùa xuân, nhưng nói chúa xuân thì nghe rõ hơn. Chúa xuân đây không phải là vị thần ở bên ngoài mà để chỉ tâm chân thật của chính mình, ngày nay mình đã nhận ra được nó rồi.

Chiếu trải giường thiền ngắm cánh hồng.

Khi đã nhận ra có cái chân thật ở ngay nơi mình, thì lúc đó trải chiếu ngồi trên giường thiền ngắm bao nhiêu thứ hoa nở hoa tàn rơi rụng từng cánh, lòng vẫn an nhiên không động. Quý vị thấy, cũng cảnh xuân đó mà khi mê thì có những thích thú, vui mừng nhộn nhịp theo cảnh xuân; khi đạt được đạo lý chân thật rồi, thì dù cho thấy hoa nở hoa tàn, lòng mình vẫn bình thản không rộn rã, không dính kẹt nó nữa. Nghĩa là không vì cảnh đẹp xấu, hoa nở hay tàn mà tâm xao xuyến. Chẳng qua khi mê tâm bị cảnh chuyển, lúc tỉnh cảnh phải tùy tâm. Quý vị thấy có được phần nào điều này hay chưa? Hay là xuân đến cũng vui mừng rộn rã, xuân tàn cũng buồn bã, cũng se thắt trong lòng chứ không thản nhiên nhìn hoa nở hoa tàn. Vì vậy chúng ta tu khi mê với lúc tỉnh có khác, cùng một cảnh mà hai cái nhìn khác nhau. Thế nên cổ nhân có câu:

Như nhau dọc mũi ngang mày,

Lòng phàm, lòng thánh khác nhau muôn trùng.

Về hình thức thì ai cũng như ai, nhưng trong lòng khi mê khi ngộ có khác. Không những người này khác với người kia mà chính bản thân mình lúc mê lúc ngộ cũng khác. Đó là để nói lên tâm hồn con người khi chưa hiểu đạo thấy cuộc đời cách khác, lúc hiểu đạo rồi lại thấy khác hơn. Như vậy quý vị đã tu chắc nhìn đời phải hơn người chưa tu chứ! Nếu chúng ta đã tu mà nhìn cuộc đời không khác với người chưa tu thì tâm chưa đổi chút nào, vì nếu tâm đã đổi thì phải thấy khác. Bài này tôi thích nhất là ngài Trúc Lâm Đại Đầu-đà diễn tả hai tâm trạng, lúc còn nhỏ và khi đã hiểu đạo, hết sức cụ thể chỉ trong bốn câu thơ ngắn gọn. Hồi chưa rõ lý sắc không là chưa hiểu đạo cho nên khi xuân về nhìn thấy hoa nở rộ, lòng mình cũng rộn rã bồi hồi. Ở đây tuy nói mùa xuân nhưng cũng muốn nói lên tất cả. Khi gặp cảnh vui, cảnh ưa thích thì tâm hồn cũng xao xuyến loạn động. Ngày nay đã đạt đạo rồi thì tất cả những gì ngày xưa mến thích, bây giờ đến mình vẫn thản nhiên, giả sử nó có bị tàn phai cũng không bận bịu, bồn chồn. Đó là tâm hồn của người tu. Làm sao trong một, hai, ba hoặc năm mười năm, tất ca tăng ni đều được như hai câu cuối của bài thơ này. Ngồi trên giường thiền nhìn cảnh đến đi, vui buồn mà lòng vẫn bình thản không vướng bận, không rộn rã nữa.

山房漫興

一

誰縛更將求解脫

不凡何必覔神仙

猿閑馬倦人應老

依舊雲庄一榻禪

二

是非念 逐朝花落

名利心隨夜雨寒

花盡雨晴山寂寂

一聲啼鳥又春殘

Âm:

SƠN PHÒNG MẠN HỨNG

I

Thùy phược cánh tương cầu giải thoát,

Bất phàm hà tất mịch thần tiên.

Viên nhàn mã quyện nhân ưng lão,

Y cựu vân trang nhất tháp thiền.

II

Thị phi niệm trục triêu hoa lạc,

Danh lợi tâm tùy dạ vũ hàn.

Hoa tận vũ tình sơn tịch tịch,

Nhất thanh đề điểu hựu xuân tàn.

Dịch:

PHÒNG NÚI KHỞI HỨNG

I

Ai trói lại mong cầu giải thoát,

Chẳng phàm nào phải kiếm thần tiên.

Vượn nhàn, ngựa mỏi, người đã lão,

Như cũ vân trang một chõng thiền.

II

Phải quấy niệm rơi hoa buổi sớm,

Lợi danh tâm lạnh với mưa đêm.

Mưa tạnh, hoa trơ, non vắng lặng,

Chim kêu một tiếng lại xuân tàn.

Giảng:

Hai bài thơ này tôi cho là rất lý thú và thật thiết yếu đối với người tu.

Thùy phược cánh tương cầu giải thoát,

Thùy phược là ai trói buộc, cánh là lại, tương cầu giải thoát là tìm cầu giải thoát. Nghĩa là ai trói buộc, mình lại đi tìm cầu giải thoát. Quý vị tu có phải cầu giải thoát không? Chúng ta tu là để cầu giải thoát. Như vậy giải thoát là nghĩa gì? Giải là mở, thoát là ra khỏi trói buộc, cho nên giải thoát là mở trói cho mình. Vậy thì chúng ta bị ai trói mà mong cầu mở? Thí dụ như mắt thấy sắc đẹp, thích sắc đẹp bị sắc đẹp trói; Tai nghe tiếng hay, thích tiếng hay, bị tiếng hay trói; mũi ngửi mùi thơm thích mùi thơm, bị mùi thơm trói; lưỡi nếm vị ngon thích vị ngon, bị vị ngon trói; thân xúc chạm vật mềm mại ưa thích, bị cái mềm mại trói… Nghĩa là tất cả sáu căn bị sáu trần trói buộc. Như vậy sáu trần trói buộc mình hay mình tự trói buộc? Hầu hết mọi người thường nói: tôi bị nghiệp trói, nên tu để giải nghiệp. Nghiệp trói bằng cách nào quý vị có thấy không? Nếu mắt thấy sắc đẹp không nhiễm thì nó có trói được không? Tai nghe tiếng hay không dính mắc bận bịu, nó có buộc được không? Đâu có gì trói buộc, trói buộc là do lòng mình nhiễm trước. Thực tế không ai trói mà mình tự trói nên ở đây nói Ai trói lại mong cầu giải thoát. Như vậy chúng ta tu cầu giải thoát hay cầu không nhiễm? Cầu giải thoát là thực tế hay cầu không nhiễm là thực tế? Nghĩa là chính chúng ta nhiễm thì bị trói, không nhiễm thì ai trói? Vì vậy chúng ta không thể cầu bên ngoài cứu mình mà chỉ cầu sao mình thường tỉnh không bị nhiễm sáu trần, đó là gốc.

Đây tôi dẫn câu chuyện tổ Tăng Xán gặp một Sa-di mới mười bốn tuổi là ngài Đạo Tín. Ngài Đạo Tín biết Tổ là người đạt đạo liền chắp tay bạch:

– Bạch Hòa thượng dạy cho con pháp môn giải thoát.

Tổ Tăng Xán nhìn thẳng vào mặt ngài Đạo Tín nói: – Ai trói buộc ngươi?

Câu hỏi của Tổ làm cho ngài Đạo Tín sửng sốt, tìm kỹ lại một lúc rồi ngài thưa với Tổ:

– Không ai trói buộc con.

Tổ bảo:

– Không ai trói buộc, cầu giải thoát làm gì?

Ngay câu nói đó ngài Đạo Tín ngộ đạo.

Thật giản đơn làm sao! Không ai trói buộc, mình không cầu giải thoát, có giải thoát được không? Nếu không nhiễm thì không cần cầu, còn nhiễm dù ít vẫn bị trói, vì vậy phải cầu giải thoát. Từ mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, y của chúng ta, cái nào nhiễm đều bị trói, nếu không nhiễm thì được giải thoát tự tại. Như vậy trọng tâm của giải thoát là do mình, không nhiễm, không bị trói buộc mà cầu giải thoát là dư, là thừa, nên nói: Ai trói buộc mong cầu giải thoát.

Bất phàm hà tất mịch thần tiên.

Nghĩa là không phải phàm thì đâu cần tìm kiếm thần tiên làm gì? Tất cả chúng ta có mặt ở đây là phàm hay thánh? Ai cũng nói tôi là kẻ phàm phu, nếu tu thì nói là phàm tăng, không ai dám nói là thánh tăng cả.

Mình đã nhận mình là phàm tại sao ngài lại nói bất phàm tức là không phàm? Trên thực tế thấy mình là phàm nhưng xét kỹ đến chỗ cứu cánh thì tất cả chúng ta không ai phàm hết. Nếu nói như thế quý vị sẽ thầm nghĩ mình là thánh, nhưng nếu nói là thánh ắt có tội vì mình còn nhiều xấu xa phiền não. Vậy tại sao ngài nói bất phàm hà tất mịch thần tiên? Trong kinh Lăng-nghiêm Phật dạy: Chỉ sạch phàm tình không cầu thánh giải (Đản tận phàm tình bất cầu thánh giải). Thế nên chúng ta tu chỉ dứt hết những cái xấu dở của tình phàm. Khi sạch hết rồi tức hết phàm là thánh. Như vậy thánh đâu ngoài con người phàm này. Đây tôi nói thực tế cho quý vị thấy, như chúng ta hiện nay thấy cái gì tốt thì ham muốn gọi đó là tham. Ai nói trái tai nổi giận gọi đó là sân. Thấy ai hơn thì ganh tỵ, thấy ai có tài có đức hơn, mình không ưa v.v… Tất cả những thứ tham, sân, si, ganh tỵ, oán hờn… đó là phàm tình. Bây giờ quý vị chịu khó bỏ đi, bỏ từng cái, khi những cái đó hết sạch thì quý vị là thánh rồi. Như vậy thánh không ở ngoài đến, thánh là do hết tâm phàm trở thành thánh, đâu cần tìm thần tiên làm gì. Chính mình hãy gạt bỏ sạch hết những thứ thói hư tật xấu thì cái sáng suốt trong lành của tâm thánh hiện ra. Do đó ngài không nói thánh mà nói bất phàm. Vì vậy chúng ta có thể tạm nói mình là nửa phàm nửa thánh, nếu song với nửa phàm thì thánh ẩn. Thế nên chúng ta tu không cần bên ngoài, bên ngoài không làm cho chúng ta thành thánh, chính chúng ta bỏ được cái phàm thì là thánh chứ không tìm đâu xa.

Trong nhà thiền không nói chúng ta tu phải cầu được cái này cái kia, nếu cầu mà được là không phải chúng ta rồi. Chỉ cần dẹp bỏ những cái phàm thì thánh hiện, đó mới thật là chính mình. Như vậy chúng ta có dám tự hào chúng ta là bất phàm hay vẫn cho mình là phàm phu không khác? Thật ra mỗi người đều có phàm thánh lẫn lộn. Vì vậy người tu mà nói chờ ai điểm đạo cho mình mới thành thánh là nói gạt. Nếu có người điểm đạo mà mình còn tham, sân, si, tật đố, kiêu mạn… mà được thành thánh là chuyện vô lý vì không có ông thánh nào còn tham, sân… chẳng lẽ điểm đạo cho mình hết tham, hết sân liền sao? Mà chính mình phải dẹp sạch những tham, sân, si, xấu dở của mình rồi thì tự cái thánh sẽ hiện bày ra không cần tìm ở đâu. Như vậy chúng ta mới thật hiểu được Phật pháp, nếu khác đi là hiểu sai lầm. Vậy thì chỉ cần hai câu, chúng ta thấy bao nhiêu đạo lý trong đó: Không ai trói buộc thì không cần cầu giải thoát, chẳng phải phàm thì tìm thần tiên làm gì?

Viên nhàn mã quyện nhân ưng lão,

Y cựu vân trang nhất tháp thiền.

Viên nhàn là vượn nhàn, mã quyện là ngựa mệt, nhân ưng lão là người đã già. Vượn nhàn đây tức là mỏi mệt được dừng nghỉ, ngựa thì nhọc, người thì già. Vượn, ngựa, người tất cả đều hiện tướng nhọc nhằn, mệt mỏi do sự biến chuyển đưa đến gần chỗ cuối cùng là tướng già. Nói tóm lại ba hình ảnh trên nói lên sự vô thường của cuộc đời. Tuy cuộc đời luôn luôn bị vô thường thúc bách con người đến chỗ già, chỗ chết, nhưng y cựu là như xưa, vân trang tức là cái nhà ở trên núi, nhất tháp thiền là một giường thiền, dù cho cuộc đời biến chuyển, dù cho con người bị đổi thay từ trẻ đến già, nhưng nơi vân trang người ngồi trên giường thiền như xưa không có gì đổi thay. Điều đó nói, mặc cho cuộc đời có muôn ngàn biến chuyển, nhưng người đạt được tâm chân thật thì trước sau như một không chút đổi thay, như xưa ở vân trang không có gì thay đổi. Đó là tinh thần của người tu.

Thị phi niệm trục triêu hoa lạc,

Danh lợi tâm tùy dạ vũ hàn.

Thị phi là phải quấy, niệm trục là niệm đi theo, triêu hoa lạc là sáng sớm hoa rơi rụng. Nghĩa là sáng sớm nhìn ở ngoài sơn phòng thấy các đóa hoa rơi từng cánh xuống đất thì niệm thị phi của chúng ta cũng theo đó mà rụng. Tâm danh lợi cũng theo trận mưa đêm mà lạnh đi.

Như vậy hai câu này ngài diễn tả ở trên sơn phòng, tức là căn phòng trên núi để tu, khi sáng ra thấy hoa trước cửa thất rơi rụng thì tâm thị phi cũng theo đó mà rụng, tối mưa đêm lạnh thì tâm danh lợi cũng lạnh theo mưa đêm.

Hoa tận vũ tình sơn tịch tịch,

Nhất thanh đề điểu hựu xuân tàn.

Hoa đã hết, mưa đã tạnh, núi non quạnh quẽ. Một tiếng chim kêu, mùa xuân đã qua. Hai câu này nghe khó hiểu nhưng ý nghĩa rất thâm trầm. Bởi vì khi niệm thị phi của chúng ta rơi rụng hết, tâm danh lợi tan nát rồi, lúc đó cung giống như là hoa hết, mưa tạnh, chỉ còn ngọn núi lặng lẽ. Như vậy khi tâm thị phi hết, tâm danh lợi cạn thì lúc đó còn một tâm thể nguyên vẹn lặng lẽ, cho nên dùng hình ảnh một ngọn núi lặng lẽ dường như vô tình, nhưng đây: Nhất thanh đề điểu hựu xuân tàn, trong ngọn núi tịch tĩnh đó lại có tiếng chim hót lên là mùa xuân đã qua. Như vậy để thấy niệm thị phi đã sạch, tâm danh lợi đã hết thì chúng ta còn một tâm thể thanh tịnh, tâm thể không phải vô tri vô giác, mà tánh giác bừng khởi ở trong đó không còn bị chi phối bởi thời gian cho nên nói mùa xuân tàn. Đó là chỗ kỳ đặc của ngài chỉ cho chúng ta thấy vậy.

Tóm lại tôi có ít lời nhắc nhở tăng ni và Phật tử qua hai bài Sơn Phòng Mạn Hứng. Hai bài này tăng ni cần phải học thuộc lòng, bởi vì trong đó có hai đặc điểm tôi muốn nhắc cho quý vị nhớ.

Thứ nhất, trong bài đầu ngài chỉ cho chúng ta thấy rõ trọng tâm giải thoát nằm ở chỗ nào. Thứ hai, chỉ cho chúng ta thấy rõ tu cầu thành Phật, thành thánh là cầu nơi mình hay cầu nơi ai khác? Đó là hai đặc điểm mà Phật tử chúng ta hiện nay hay sai lầm.

Muốn được giải thoát sanh tử thì tâm sanh tử chúng ta phải dừng. Vậy tâm sanh tử là tâm nào quý vị có biết không? Tâm là cái biết, cái giác, mà cái biết cái giác nào dấy động là nhân sanh diệt, còn cái giác biết không dấy động thì không sanh diệt. Khi chúng ta khởi nghĩ thương, ghét, buồn, giận v.v… đó là những cái nghĩ động nên nó là nhân sanh tử. Như vậy chúng ta muốn giải thoát sanh tử, hay không sanh tử, thì phải dừng cái nhân sanh tử. Nhân sanh tử dừng lặng thì quả không sanh tử sẽ đến, không phải cầu, không phải tìm kiếm. Bởi giáo lý nhà Phật rất thâm sâu nên nhiều người học Phật không hiểu thấu đáo dễ bị mắc kẹt hoặc hiểu lầm, đi kiếm tìm, cầu xin ai khác bên ngoài cứu độ cho mình được giải thoát, đó là việc làm không hợp với Phật pháp. Muốn giải thoát là tự mình phải dừng những ý niệm dấy động tạo nghiệp, ý niệm dấy động tạo nghiệp dừng thì nghiệp quả đâu còn. Vì không có nghiệp nhân làm gì có nghiệp quả; mà không có nghiệp, cái gì lôi mình đi trong luân hồi sanh tử nữa, tức là tự mình đã giải thoát rồi. Thế nên bao nhiêu phương tiện tu hành của Phật tổ dạy chúng ta đều cốt dừng tâm sanh tử, mà muốn dừng tâm sanh tử thì phải chịu khó ngày đêm ngồi thiền mấy thời, tận lực hạn chế không cho dấy động tạo nghiệp. Khi tâm đã dừng lặng thì mầm sanh tử không còn, do đó nhân không tạo thì quả không có. Đây là gốc của sự tu hành, chứ không phải tu là cầu xin.

Đa số chúng ta hiện nay nặng về cầu xin. Giả sử trong gia đình có chuyện gì sầu muộn buồn khổ, lại cầu Phật thương con, gia hộ cho con qua khỏi nghiệp chướng để được giải thoát sanh tử. Như vậy tất cả mọi việc đều trông cay vào chư Phật, chư tổ cứu giúp cho, nhưng nếu không dừng ý nghiệp thì không ai giúp cho chúng ta được. Chẳng hạn như tôi hiện nay, có vị tăng hay ni nào khởi tâm nghĩ rằng cha mẹ mình già, để cha mẹ ở nhà buồn, mình nên về nuôi dưỡng cho tròn bổn phận con hiếu. Khi khởi nghĩ như thế rồi cứ để tăng trưởng mãi trong lòng và có ý muốn rời khỏi thiền viện. Vị ấy đến thưa với tôi hết sự tình và nhờ tôi gia hộ cho chú ở lại thiền viện tu hành. Trong trường hợp này tôi phải làm sao? Nếu tôi không cho thì vị ấy cũng lén trốn đi thôi. Cho nên việc này chỉ tự vị ấy dừng cái tâm nghĩ tưởng của mình, chứ không có cách nào khác. Tôi đơn cử thí dụ trên để quý vị thấy liên hệ đến bao nhiêu việc khác cũng như vậy. Nếu chúng ta lặng sạch hết những tâm danh lợi thị phi, thì không muốn giải thoát, giải thoát cũng đến. Ngược lại, tâm danh lợi thị phi còn thì chúng ta muốn giải thoát bằng cách cầu xin Phật tổ, thiện hữu tri thức cứu giúp mình cũng không làm sao giải thoát được. Việc tu hành rõ ràng như vậy.

Thêm một điều nữa, chúng ta không nên tự khi mình nghiệp nặng, tu hành không thể thành Phật được. Hiện nay, đa số tăng ni, Phật tử thường mặc cảm mình thấp kém, tội lỗi… làm sao thành Phật nổi. Chúng ta không nên nghĩ như vậy. Vì sao? Vì tất cả những thứ này là cái bên ngoài, tham sân si v.v… đều là những niệm bên ngoài, chứ không phải cái gốc. Cái gốc của chúng ta rất trong sạch. Như hình ảnh trong đây đã nói hoa rụng, mưa tạnh, hoa thì có nở có rụng, mưa thì có tuôn có tạnh, nhưng tất cả đều tạm có, đều ở bên ngoài, nó sẽ hết, sẽ qua đi, còn núi vẫn nguyên vẹn như xưa không đổi thay.

Tham sân si của chúng ta theo duyên dấy khởi, chợt đến chợt đi, không thật có. Riêng tánh biết bình tĩnh sáng suốt an nhiên lúc nào cũng hiện tiền. Tại sao chúng ta quên, lại bỏ qua? Vì vậy, tổ Lâm Tế có dạy: Các ông muốn được biết Phật tổ chăng? Chính trước mặt các ông hiện nghe pháp ấy vậy! Tổ muốn chỉ cho chúng ta nhận ra cái chân thật nó đang hiện tiền không cần tìm cầu nơi khác. Thế nên, nếu chúng ta theo tham sân si, lệ thuộc vào nó thì chúng ta là phàm. Ngược lại, chúng ta thắng nó, không theo nó thì chúng ta là thánh. Cái thánh đã sẵn ngay nơi mình, chỉ tại chúng ta tự chối bỏ, tự quên mất mà thôi. Vì vậy, hình ảnh hoa rụng, mưa tạnh hiển bày một ngọn núi xanh thật đẹp vô cùng. Chớ bảo rằng ngọn núi chỉ là một hiện hữu vô tình mà ở đó còn có tiếng chim hót, lá reo… làm cho tất cả đều thức tỉnh. Việc tu hành theo đó cũng thật hay, thật quý báu nếu chúng ta rõ biết đâu là gốc, đâu là ngọn.

 Nói tóm lại hai bài thơ này ngài chỉ dạy thật thiết yếu cho người tu.

月

半窻燈影滿床書

露滴秋庭夜氣虚

睡起砧聲無覔處

木樨花上月來初

Âm:

NGUYỆT

Bán song đăng ảnh mãn sàng thư,

Lộ trích thu đình dạ khí hư.

Thụy khởi châm thanh vô mịch xứ,

Mộc tê hoa thượng nguyệt lai sơ.

Dịch:

TRĂNG

Đèn song chếch bóng, sách đầy giường,

Đêm vắng sân thu lác đác sương.

Thức dậy tiếng chày đâu chẳng biết,

Trên cành hoa quế nguyệt lồng gương.

(Đào Phương Bình)

Giảng:

Bài này tả cảnh ban đêm có trăng, đêm vắng có sương mù lác đác, rồi nghe có tiếng chày nện vải từ đâu đưa lại, nhìn ra thấy bóng trăng rọi sáng chung quanh.

Như vậy bài này ngài chỉ tả cảnh.

題普明寺水榭

熏盡千頭滿座香

水流初起不多涼

老榕影裡僧闗閉

第一蟬聲秋思長

Âm:

ĐỀ PHỔ MINH TỰ THỦY TẠ

Huân tận thiên đầu mãn tọa hương,

Thủy lưu sơ khởi bất đa lương.

Lão dung ảnh lý tăng quan bế,

Đệ nhất thiền thanh thu tứ trường.

Dịch:

ĐỀ NHÀ THỦY TẠ CHÙA PHỔ MINH

Nghìn hương thắp hết ngát đầy tòa,

Làn nước nhẹ nhàng gió lạnh qua.

Dưới bóng đa già chùa cửa đóng,

Ve ngâm dấy khởi tứ thu xa.

Giảng:

Khi ra Hà Nội, chúng tôi có về Nam Định viếng chùa Phổ Minh. Ngày nay cảnh chùa còn nguyên vẹn kể cả tháp. Chùa nằm bên cạnh cánh đồng chứ không ở chỗ thị tứ. Đây ngài diễn tả cảnh chùa ở phía trước có cây đa lớn va một cái hồ. Khi trong chùa đốt hương thì nghe mùi thơm tỏa ngát đầy tòa. Dưới mặt hồ gió thổi nhẹ, nước gợn sóng rọi bóng cội đa già nằm cạnh bên tháp.

Một tiếng ve ngâm, ý thu mênh mang.

天長府

綠暗紅稀倍寂寥

霽雲吞雨土花銷

齋堂講後僧歸院

江舘更初月上橋

三十仙宮橫夜榻

八千香剎動春潮

普明風景渾如昨

彷彿羮墻入夢饒

Âm:

THIÊN TRƯỜNG PHỦ

Lục ám hồng hy bội tịch liêu,

Tễ vân thôn vũ thổ hoa tiêu.

Trai đường giảng hậu tăng quy viện,

Giang quán canh sơ nguyệt thượng kiều.

Tam thập tiên cung hoành dạ tháp,

Bát thiên hương sát động xuân triều.

Phổ Minh phong cảnh hồn như tạc,

Phảng phất canh tường nhập mộng nhiêu.

Dịch:

PHỦ THIÊN TRƯỜNG

Lục rậm hồng thưa, cảnh quạnh hiu,

Mây quang mưa tạnh, đất tan rêu.

Phòng trai giảng đoạn, sư về viện,

Cầu bến canh đầu, bóng nguyệt treo.

Ba chục cung tiên, giường ngủ đặt,

Tám nghìn bóng tháp, nước triều reo.

Phổ Minh phong cảnh chùa như cũ,

Trong giấc mơ màng Thuấn thấy Nghiêu.

(Ngô Tất Tố)

Giảng:

Bài này ngài tả cảnh phủ Thiên Trường. Phủ Thiên Trường là quê hương của nhà Trần, nơi đó các ngài làm hành cung. Chùa Phổ Minh cũng nằm trong vùng này. Bài này tôi y theo bản dịch của Ngô Tất Tố. Trong câu phảng phất canh tường nhập mộng nhiêu là lấy sự tích nói theo Hậu Hán Thư. Theo tục xưa, vua Nghiêu mất, vua Thuấn để tang ba năm để tưởng nhớ, vì thế lúc ngồi thấy hình dáng vua Nghiêu trên tường, khi ăn thấy hình dáng vua Nghiêu trong bát canh. Ý nói khi về chùa Phổ Minh, ngài luôn luôn nhớ đến các vị vua tiền triều tổ phụ của ngài thuở trước, các ngài thường về đây nghỉ ngơi. Vì vậy mỗi khi nhìn cảnh trí ngôi chùa gợi ngài nhớ tưởng đến người xưa. Như vậy bài này ngài chỉ tả cảnh.

天長晚望

村後村前淡似烟

半無半有夕陽邊

牧童笛裡歸牛盡

白鷺雙雙飛下田

Âm:

THIÊN TRƯỜNG VÃN VỌNG

Thôn hậu thôn tiền đạm tự yên,

Bán vô bán hữu tịch dương biên.

Mục đồng địch lý quy ngưu tận,

Bạch lộ song song phi hạ điền.

Dịch:

NGẮM CẢNH CHIỀU Ở THIÊN TRƯỜNG

Trước xóm sau thôn tựa khói lồng,

Bóng chiều dường có lại dường không.

Mục đồng sáo vẳng, trâu về hết,

Cò trắng từng đôi liệng xuống đồng.

(Ngô Tất Tố)

Giảng:

Ở đây ngài ngắm cảnh chiều ở Thiên Trường, bên cạnh cánh đồng. Ngồi ở trong nhìn ra thấy mục đồng cưỡi trâu về chuồng, thấy cò trắng từng đôi bay xuống đồng. Nhìn cảnh đẹp nên thơ, ngài diễn tả bằng lời thơ. Sở dĩ nhưng bài tả cảnh này được chúng tôi đưa lên đây là để cho quý vị thấy tâm hồn thơ của ngài rất đặc biệt, rất sống động. Như vậy ngài là con người có tài về võ lẫn văn thơ.

早梅

一

五出圓葩金撚鬚

珊瑚沉影海鱗浮

箇三冬白枝前面

些一辨香春上頭

甘露流芳癡蝶醒

夜光如水渴禽愁

姮娥若識花佳處

桂冷蟾寒只麽休

二

五日驚寒懶出門

東風先已到孤根

影橫水面冰初泮

花壓枝頭暖未分

翠羽歌沉山店月

畫龍吹濕玉闗雲

一枝迷入故人夢

覺後不堪持贈君

Âm:

TẢO MAI

I

Ngũ xuất viên ba kim niễn tu,

San hô trầm ảnh hải lân phù.

Cá tam đông bạch chi tiền diện,

Tá nhất biện hương xuân thượng đầu.

Cam lộ lưu phương si điệp tỉnh,

Dạ quang như thủy khát cầm sầu.

Hằng Nga nhược thức hoa giai xứ,

Quế lãnh thiềm hàn chỉ má hưu!

II

Ngũ nhật kinh hàn lãn xuất môn,

Đông phong tiên dĩ đáo cô côn (căn).

Ảnh hoành thủy diện băng sơ bạn,

Hoa áp chi đầu noãn vị phân.

Thúy vũ ca trầm sơn điếm nguyệt,

Họa long xuy thấp Ngọc quan vân.

Nhất chi mê nhập cố nhân mộng,

Giác hậu bất kham trì tặng quân!

Dịch:

HOA MAI SỚM

I

Năm cánh hoa tròn, vàng nhị phô,

Nổi nênh vảy cá, chìm san hô.

Đông ba tháng trải, cành khoe trắng,

Xuân một làn thơm, nhánh nhẹ đưa.

Đêm ngỡ nước trong, chim cháy cổ,

Sương lừng hương ngát, bướm tan mơ.

Hằng Nga như biết đây hoa đẹp,

Quế lạnh cung thiềm, há mến ưa!

II

Năm ngày ngại rét, lười ra cửa,

Gốc lẻ nào ngờ đã gió xuân.

Mặt nước băng tan, cây bóng ngả,

Đầu cành hoa trĩu, ấm chưa phân.

Trăng chìm xóm núi, lời ca bổng,

Mây ướt quan hà, tiếng sáo ngân.

Lạc tới chiêm bao, hoa một nhánh,

Muốn đem tặng bạn, khó vô ngần!

(Trần Lê Văn)

Giảng:

Bài thơ thứ nhất nói về hoa mai buổi sớm. Ở đây ngài diễn tả hoa mai buổi sớm ở Việt Nam hay ở thế gian này vừa đẹp vừa thơm. Nếu Hằng Nga ở trên cung trăng biết nơi đây có hoa mai đẹp đẽ như thế, chắc cũng bỏ cung quế để xuống thăm. Đó là lối diễn tả khéo của ngài.

Bài thứ hai cũng diễn tả hoa mai, nhưng vì mùa đông rét mướt nên năm ngày ngài không ra khỏi cửa, lúc bước ra thì thấy một gốc mai đã có gió xuân đưa đến. Khi nước băng tan, trên cành có những cánh mai nở tròn đầy, kế là những tiếng ca trong xóm núi, những tiếng sáo ngâm, những bước đi quan hà. Rồi trong mộng thấy một cành hoa mai đẹp, muốn đem tặng bạn nhưng không sao tặng được.

諒州晚景

古寺淒凉秋靄外

漁船蕭瑟暮鍾初

水明山靜白鷗過

風定雲閑紅樹疎

Âm:

LẠNG CHÂU VÃN CẢNH

Cổ tự thê lương thu ái ngoại,

Ngư thuyền tiêu sắt mộ chung sơ.

Thủy minh, sơn tĩnh, bạch âu quá,

Phong định, vân nhàn, hồng thụ sơ.

Dịch:

CẢNH CHIỀU Ở LẠNG CHÂU

Chùa xưa lạnh lẽo khói thu mờ,

Chiều quạnh thuyền câu, chuông vẳng đưa.

Núi lặng, nước quang, âu trắng lượn,

Tạnh mây, im gió, đỏ cây thưa.

(Trần Lê Văn)

Giảng:

Lạng châu đời Trần thuộc lộ Lạng Giang, tức một phần tỉnh Bắc Giang ngày nay. Bài này tôi cũng theo bản dịch của ông Trần Lê Văn. Đây ngài tả cảnh chiều ở Lạng châu. Bài thơ chỉ tả cảnh nên tôi không giải thích theo đao lý được.

武林秋晚

畫橋倒影蘸溪橫

一枺斜陽水外明

寂寂千山紅葉落

濕雲如夢遠鍾聲

Âm:

VŨ LÂM THU VÃN

Họa kiều đảo ảnh trám khê hoành,

Nhất mạt tà dương thủy ngoại minh.

Tịch tịch thiên sơn hồng diệp lạc,

Thấp vân như mộng viễn chung thanh.

Dịch:

CHIỀU THU Ở VŨ LÂM

Lòng khe in ngược bóng cầu hoa,

Hắt sáng bờ khe, vệt nắng tà.

Lặng lẽ nghìn non, rơi lá đỏ,

Mây giăng như mộng, tiếng chuông xa.

(Băng Thanh)

Giảng:

Động Vũ Lâm ngày nay thuộc huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Bài này ngài tả cảnh chiều thu ở Vũ Lâm, cũng không có ý nghĩa đạo lý nên tôi không giảng giải rộng thêm.

居塵樂道賦

第一會

命憹城市

涅用山林

怺業朗安閑體性

姅挧耒自在身心

貪愛源停,庄群汝珠腰玉貴

是非曢朗,特油牐燕說鶯吟

制搩碧隱筃籑,人間固饒勜得意

別桃紅処柳綠,天下能某主知音

月白暈青,芁每祖禪河淶焔

柳綿花岹,屹群生慧日森林

慮換骨約飛升,丹神買服

咅長生衛上界,徃兔群耽

冊易娂制,腰性瞆腰欣珠寶

經閒讀酉,重峼耒重女黃金

第二會

別丕

免特峼耒

庄群法恪

廛性瞆性買侯安

裵念妄念停庄錯

悉除人我時歯相實金剛

停歇貪嗔買老峼牟圓覺

淨土羅峼瑇瀝渚群疑坙典西方

彌陀羅性瞆芁罵沛辱寻衛極樂

察身心煉性識呵浪蒙果報舖誇

倿戒行敵無常儍固詫求名半角

吿蔞吿迀業凩庄嫌所縙枾

運紙運檑身根固礙之顛白

若㐱戞皮道德姅間痆貴姅天宮

油能勉所仁義巴片瓦腰欣樓閣

第三會

裊麻谷

罪乙乑空

法學吏通

纏性瞆罵落邪道

所命學朱沛正宗

㐱孛羅峼舍諳坙隊機馬祖

忘財對色乙寻朱沛退龐公

盎資財性瞆庄貪呵為於歳鷂安子

譤聲色念停庄轉路之憹庵棧筃東

塵俗麻年,福意強腰歇則

山林庄谷,禍箕實垰徒功

願蒙親近明師果菩提蔑店麻佂

福及情期知識花優曇亖劫耽厠

第四會

信娂

免谷蔑峼

時耒每惑

轉三毒買證三身

断六根年除六賊

寻唐換骨㐱舍能服藥煉丹

坙法真空分之另櫀聲執色

別真如信般若,渚群寻佛祖西東

證實相年無為,儍辱坙經禪南北

娂三藏教,乙學隊禪苑清規

嘥五分香,庄損典栴檀詹蔔

積仁義修道德,埃処尼庄釋迦

倿戒行断慳貪,㐱實意羅弥勒

第五會

丕買処

孛於宮茹

庄沛寻賒

因虧本年些寻孛

典谷処㐱孛羅些

禪午朩句,聮釀工圭何有

經娂巴遍,憹宜買國新羅

瑇道義曠機關,它突吝場經翓祖

另是非稽声色,櫀制排淡柳塘花

德孛慈悲,蒙饒劫願朱親近

恩堯曠垰,律全身逋沒乑赦

襖免绖潭蔭過務,或針或雉

琟共粥肁奴隊耉,油白油叉

垠八識裵八風,強提強倍

唩三玄箼三要,蔑拮沒磨

琴本少絃,舍彈酉控無生曲

笛庄固魯,共泛制唱太平歌

钖檜寻梗,群可惜俱胝長老

虧頭執俸,乙堪宼演若達多

律圈金剛,呵炦侯通年艶

訥蓬栗棘,儍検沛綽像庒

第六會

實世

唉舍無心

自然合道

停三業買瞆身心

達蔑峼時通祖教

認文解義,落來年禪客巴為

証理知機,勁葛沛訥僧坤窖

嘆有漏嘆無漏,保朱処硦律杓菱?

坙大乘坙小乘,撪倘悉斅錢絲欕

認別漏漏峼本,庄櫀皮時節因緣

搥朱域域性爯,儍固染根塵喧鬧

釺渚歇霚,舍須佂番篤佂番煉

祿庄群貪,免特蔑時齋蔑時粥

瀝戒峼搥戒相,內外年菩薩莊嚴

桰蜍主討蜍吒,岃杜買丈夫忠孝

參禪見伴,涅身命買可回恩

學道蜍柴,扟昌沃渚通晫報

第七會

丕買処

法孛重世

煉買谷処

無明歇菩提添瞆

煩惱耒道德強蔢

娂倣峼經塁孛說易朱体酉

學隊機祖詫禪空坤卒別尼

穷根本瀉塵緣罵底某毫氂當炦

我勝幢圓知見渚朱群禍宁工検

厠帞覺悟嘥壞忛棱邪時訳

倿劍知慧撅朱空性識課尼

埄恩聖律憽吒蜍柴學道

勉德瞿經裴兀倿戒吿齋

感德慈悲底饒劫願朱親近

隊恩救渡涅怺身時召縙荄

義矣汝道庄涓香花供娂群年討

凩浪信峼吏磊釺玉蜍共渚歇桰

第八會

徵意

㐱舍須煉

渚年絕學

來意識渚執澄澄

裵念妄罵群觸觸

功名忙意全羅仍打疑

福慧兼奴㐱買可年勜實谷

鄧橋渡,搥廛塔,外莊嚴事相矣修

刪喜捨,軟慈悲,內自在經峼恒讀

煉峼乄孛,㐱舍修蔑飭搥埋

待葛見釺,群吏沛饒番瀘淥

娂經讀錄,乄朱朋所体所処

重孛修身,用罵磊蔑絲蔑泘

穷尼言句,㐱庄兮蔑丿櫀盧

栗所機關,罵群底爑唏突祿

第九會

丕朱処

機關祖教

雖恪饒塘

庄隔某剛

㐱舍吶自罒馬祖

乙乑涓課訳蕭皇

功德全無,性執癡強添磊

廓然不識,碒愚渕乙群肹

生天竺,折少林,畕肁真筃熊耳

身菩提,峼明鏡,牌剶炦壁行廊

王老斬貓,辣忛峼馭首坐

柴胡摳匵,擼娂智珥昆床

悪盧陵欕末過於,庄朱麻垰

所石頭廏瀾歇則,坤典撪當

破灶拮棋,踏笹酉煶神庙

俱胝移阮,用隊躡躡翁盎

攨劍臨济,鑲秘魔,訳衲僧奴油自在

獅子翁端,橮柴佑,譤檀越歛舍迎昂

媫扇子,拮竹篦,驗几學機關珥

芻丸毬,倿木杓,伴禪和所木誇光

船子耶掉,匇籑渚朱羨洗

道吾扄笏乾魔羕体怪光

纅偃老訥乾坤,些娂㐱戾

氜蓊存昂世界,勜体乙揚

夛柏羅峼,托歯訳沛方太白

丙丁屬火,吏呂罒磊向天罡

茶趙老餅韶陽,排禪子矣群肁渴

鋫曹溪園少室,眾衲僧仍底留荒

招勑檜乃厠嘫,因芒買涅

祿桃花宜曢竹,默峃高禥

第十會

象眾意

谷蔑真空

用隊根器

固峼些旺執坤通

呵機祖哰群所秘

眾小乘谷処渚典,垠寶所化城

等上士證寶麻年,埃技固山林城市

倂荒棱瓊,意羅尼逸士逍遙

廛永庵清,㐱實境道人逾戏

馭高傘垰,閻王儍計打迎昂

閣玉樓釺,獄卒少之勜腰貴

拯功名籠人我,實意凡愚

蔢道德移身心,定年聖智

眉昂每獨,相雖羅娂乙凭饒

炦聖峼凡,實隔忍萬萬千里

偈云

居塵樂道且隨緣,

饑則飧兮困則眠。

家中有宝休尋覓,

對鏡無心莫問禪。

CƯ TRẦN LẠC ĐẠO PHÚ

Đệ Nhất Hội

Mình ngồi thành thị;

Nết dụng sơn lâm.

Muôn nghiệp lặng an nhàn thể tính;

Nửa ngày rồi tự tại thân tâm.

Tham ái nguồn dừng, chẳng còn nhớ châu yêu ngọc quý.

Thị phi tiếng lặng, được dầu nghe yến thốt oanh ngâm.

Chơi nước biếc ẩn non xanh, nhân gian có nhiều người đắc ý;

Biết đào hồng hay liễu lục, thiên hạ năng mấy chủ tri âm.

Nguyệt bạc vừng xanh, soi mọi chỗ thiền hà lai láng.

Liễu mềm hoa tốt, ngất quần sinh tuệ nhật sâm lâm.

Lo hoán cốt ước phi thăng, đan thần mới phục;

Nhắm trường sinh về thượng giới, thuốc thỏ còn đam.

Sách dễ xem chơi, yêu tính sáng yêu hơn châu báu;

Kinh nhàn đọc dấu, trọng lòng rồi trọng nữa hoàng kim.

Đệ Nhị Hội

Biết vậy!

Miễn được lòng rồi;

Chẳng còn phép khác.

Gìn tính sáng tính mới hầu an;

Nén niềm vọng niềm dừng chẳng thác.

Dứt trừ nhân ngã thời ra tướng báu kim cương;

Dừng hết tham sân mới lảu lòng màu viên giác.

Tịnh độ là lòng trong sạch, chớ còn ngờ hỏi đến Tây phương;

Di Đà là tính sáng soi, mựa phải nhọc tìm về Cực lạc.

Xét thân tâm, rèn tính thức, há rằng mong quả báo phô khoe;

Cầm giới hạnh, địch vô thường, nào có sá cầu danh bán chác.

Ăn rau ăn trái, nghiệp miệng chẳng hiềm thửa đắng cay;

Vận giấy vận sồi, thân căn có ngại chi đen bạc.

Nhược chỉn vui bề đạo đức, nửa gian lều quý nửa thiên cung;

Dầu năng miễn thửa nhân nghì, ba phiến ngói yêu hơn lầu gác.

Đệ Tam Hội

Nếu mà cốc,

Là ắt đã không,

Pháp học lại thông.

Gìn tính sáng, mựa lạc tà đạo;

Sửa mình học, cho phải chính tông.

Chỉn bụt là lòng, sá ướm hỏi đòi cơ Mã tổ;

Vong tài đối sắc ắt tìm cho phải thói Bàng công.

Áng tư tài tính sáng chẳng tham, há vì ở Cánh Diều Yên Tử;

Răn thanh sắc niềm dừng chẳng chuyển, lọ chi ngồi am Sạn non Đông.

Trần tục mà nên, phúc ấy càng yêu hết tấc;

Sơn lâm chẳng cốc, họa kia thực cả đồ công.

Nguyền mong thân cận minh sư, quả Bồ Đề một đêm mà chín;

Phúc gặp tình cờ tri thức, hoa Ưu Đàm mấy kiếp đâm bông.

Đệ Tứ Hội

Tin xem,

Miễn cốc một lòng;

Thời rồi mọi hoặc.

Chuyển tam độc mới chứng tam thân;

Đoạn lục căn nên trừ lục tặc.

Tìm đường hoán cốt, chỉn xá năng phục dược luyện đan;

Hỏi pháp chân không, hề chi lánh ngại thanh chấp sắc.

Biết chân như, tin bát nhã, chớ còn tìm Phật Tổ tây đông;

Chứng thực tướng, nên vô vi, nào nhọc hỏi kinh Thiền nam bắc.

Xem Tam Tạng giáo, ắt học đòi Thiền uyển thanh quy;

Đốt ngũ phần hương, chẳng tổn đến chiên đàn chiêm bặc.

Tích nhân nghì, tu đạo đức, ai hay này chẳng Thích Ca;

Cầm giới hạnh, đoạn ghen tham, chỉn thực ấy là Di Lặc.

Đệ Ngũ Hội

Vậy mới hay!

Bụt ở cong nhà;

Chẳng phải tìm xa.

Nhân khuây bản nên ta tìm bụt;

Đến cốc hay chỉn bụt là ta.

Thiền ngỏ năm câu, nằm nhãng cong quê Hà Hữu;

Kinh xem ba bận, ngồi ngơi mái quốc Tân La.

Trong đạo nghĩa, khoảng cơ quan, đà lọt lẫn trường kinh cửa tổ;

Lánh thị phi, ghê thanh sắc, ngại chơi bời dặm liễu đường hoa.

Đức bụt từ bi, mong nhiều kiếp nguyền cho thân cận;

Ân Nghiêu khoáng cả, lọt toàn thân phô việc đã tha.

Áo miễn chăn đầm ấm qua mùa, hoặc châm hoặc xể;

Cơm cùng cháo đói no đòi bữa, dầu bạc dầu thoa.

Ngăn bát thức, nén bát phong, càng đè càng bội;

Lẩy tam huyền, nong tam yếu, một cắt một ma.

Cầm vốn thiếu dây, xá đàn dấu xoang Vô sinh khúc;

Địch chăng có lỗ, cũng bấm chơi xướng Thái bình ca.

Lẩy cội tìm cành, còn khá tiếc Câu Chi trưởng lão;

Quay đầu chớp bóng, ắt kham cười Diễn Nhã Đạt Đa.

Lọt quyển kim cương, há mặt hầu thông nên nóng;

Nuốt bồng lật cức, nào tay phải xước tượng da.

Đệ Lục Hội

Thực thế!

Hãy xá vô tâm;

Tự nhiên hợp đạo.

Dừng tam nghiệp mới lặng thân tâm;

Đạt một lòng thì thông tổ giáo.

Nhận văn giải nghĩa, lạc lài nên thiền khách bơ vơ;

Chứng lý tri cơ, cứng cát phải nạp tăng khôn khéo.

Han hữu lậu, han vô lậu, bảo cho hay: the lọt, duộc thưng;

Hỏi Đại thừa, hỏi Tiểu thừa, thưa thẳng tắt: sồi tiền, tơ gạo.

Nhận biết làu làu lòng vốn, chẳng ngại bề thời tiết nhân duyên;

Chùi cho vặc vặc tính gương, nào có nhuốm căn trần huyên náo.

Vàng chưa hết quặng, xá tua chín phen đúc chín phen rèn;

Lộc chẳng còn tham, miễn được một thì chay một thì cháo.

Sạch giới lòng, dồi giới tướng, nội ngoại nên Bồ Tát trang nghiêm;

Ngay thờ chúa, thảo thờ cha, đi đỗ mới trượng phu trung hiếu.

Tham thiền kén bạn, nát thân mình mới khá hồi ân;

Học đạo thờ thầy, dọt xương óc chưa thông của báo.

Đệ Thất Hội

Vậy mới hay:

Phép bụt trọng thay,

Rèn mới cốc hay.

Vô minh hết bồ đề thêm sáng;

Phiền não rồi đạo đức càng say.

Xem phỏng lòng kinh, lời bụt thốt dễ cho thấy dấu;

Học đòi cơ tổ, sá thiền không khôn chút biết nay (nơi).

Cùng căn bản, tã trần duyên, mựa để mấy hào ly đương mặt;

Ngã thắng chàng, viên tri kiến, chớ cho còn họa trữ cong tay.

Buông lửa giác ngộ, đốt hoại thảy rừng tà thời trước;

Cầm kiếm trí tuệ, quét cho không tính thức thuở nay.

Vâng ơn thánh, xót mẹ cha, thờ thầy học đạo;

Mến đức Cồ, kiêng bùi ngọt, cầm giới ăn chay.

Cảm đức từ bi, để nhiều kiếp nguyền cho thân cận;

Đòi ơn cứu độ, nát muôn thân thà chịu đắng cay.

Nghĩa hãy nhớ, đạo chẳng quên, hương hoa cúng xem còn nên thảo;

Miệng rằng tin, lòng lại lỗi, vàng ngọc thờ cũng chửa hết ngay.

Đệ Bát Hội

Chưng ấy:

Chỉn xá tua rèn;

Chớ nên tuyệt học.

Lay ý thức chớ chấp chằng chằng;

Nén niềm vọng mựa còn xóc xóc.

Công danh mảng đắm, ấy toàn là những đứa ngây thơ;

Phúc tuệ gồm no, chỉn mới khá nên người thực cốc.

Dựng cầu đò, dồi chiền tháp, ngoại trang nghiêm sự tướng hãy tu;

Săn hỷ xả, nhuyễn từ bi, nội tự tại kinh lòng hằng đọc.

Rèn lòng làm bụt, chỉn xá tu một sức dùi mài;

Đãi cát kén vàng, còn lại phải nhiều phen lựa lọc.

Xem kinh đọc lục, làm cho bằng thửa thấy thửa hay;

Trọng bụt tu thân, dùng mựa lỗi một tơ một tóc.

Cùng nơi ngôn cú, chỉn chăng hề một phút ngại lo;

Rất thửa cơ quan, mựa còn để tám hơi dọt lọc.

Đệ Cửu Hội

Vậy cho hay:

Cơ quan tổ giáo,

Tuy khác nhiều đàng (đường),

Chẳng cách mấy gang.

Chỉn xá nói từ sau Mã tổ;

Ắt đã quen thuở trước Tiêu Hoàng.

Công đức toàn vô, tính chấp si càng thêm lỗi;

Khuếch nhiên bất thức, tai ngu mảng ắt còn vang.

Sinh Thiên Trúc, chết Thiếu Lâm, chôn dối chân non Hùng Nhĩ;

Thân bồ đề, lòng minh kính, bài giơ mặt vách hành lang.

Vương lão chém mèo, lại trẩy lòng ngừa thủ tọa;

Thầy Hồ khua chó, trỏ xem trí nhẹ con giàng.

Chợ Lư Lăng gạo mắt quá ư, chẳng cho mà cả;

Sở Thạch Đầu đá trơn hết tấc, khôn đến thưa đang.

Phá Táo cất cờ, đạp xuống dấu thiêng thần miếu;

Câu Chi dời ngón, dùng đòi nếp cũ ông ang.

Lưỡi gươm Lâm Tế, nạng Bí Ma, trước nạp tăng no dầu tự tại;

Sư tử ông Đoan, trâu thầy Hựu, răn đàn việt hượm xá nghênh ngang.

Đưa phiến tử, cất trúc bề, nghiệm kẻ học cơ quan nhẹ nhẵn;

Xô hòn cầu, cầm mộc thược, bạn thiền hòa thửa khoe khoang.

Thuyền Tử rà chèo, dòng xanh chửa cho tịn tẩy;

Đạo Ngô múa hốt, càn ma dường thấy quái quàng.

Rồng Yển lão nuốt càn khôn, ta xem chỉn lệ;

Rắn ông Tồn ngang thế giới, người thấy ắt dương.

Cây bách là lòng, thác ra trước phải phương Thái Bạch;

Bính đinh thuộc hỏa, lại trở sau lỗi hướng Thiên Cang.

Trà Triệu lão, bánh Thiều Dương, bầy thiền tử hãy còn đói khát;

Ruộng Tào Khê, vườn Thiếu Thất, chúng nạp tăng những để lưu hoang.

Gieo bó củi, nẩy bông đèn, nhân mang mới nết;

Lộc đào hoa, nghe tiếng trúc, mặc vẻ mà sang.

Đệ Thập Hội

Tượng chúng ấy,

Cốc một chân không,

Dụng đòi căn khí.

Nhân lòng ta vướng chấp khôn thông;

Há cơ tổ nay còn thửa bí.

Chúng Tiểu thừa cốc hay chửa đến, bụt xá ngăn Bảo sở hóa thành;

Đấng Thượng sĩ chứng thực mà nên, ai ghẽ có sơn lâm thành thị.

Núi hoang rừng quạnh, ấy là nơi dật sĩ tiêu dao;

Triền vắng am thanh, chỉn thực cảnh đạo nhân du hí.

Ngự cao tán cả, Diêm vương nào kể đứa nghênh ngang;

Gác ngọc lầu vàng, ngục tốt thiếu chi người yêu quý.

Chuộng công danh, lồng nhân ngã, thực ấy phàm phu;

Say đạo đức, dời thân tâm, định nên thánh trí.

Mày ngang mũi dọc, tướng tuy là xem ắt bằng nhau;

Mặt thánh lòng phàm, thực cách nhẫn vạn vàn thiên lý.

Kệ vân:

Cư trần lạc đạo thả tùy duyên,

Cơ tắc xan hề khốn tắc miên.

Gia trung hữu bảo hưu tầm mịch,

Đối kính vô tâm mạc vấn thiền.

Dịch:

Ở trần vui đạo hãy tùy duyên,

Đói đến thì ăn, nhọc ngủ liền.

Trong nhà có báu thôi tìm kiếm,

Đối cảnh không tâm chớ hỏi thiền.

Giảng:

Bài phú Cư Trần Lạc Đạo của Sơ tổ Trúc Lâm, vị tổ đầu tiên của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, một phái thiền thuần túy Việt Nam.

Bao nhiêu năm rồi tôi chủ trương khôi phục Thiền tông Việt Nam – Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Khi thành lập thiền viện Trúc Lâm tại Đà Lạt tôi cũng định để tên Trúc Lâm Yên Tử, nhưng lại ngại mình ở Lâm Đồng mà nói Yên Tử nghe không được. Cho nên tôi chỉ để thiền viện Trúc Lâm.

Nghe tên thiền viện Trúc Lâm, có thể mỗi người nghĩ mỗi cách. Vì thời đức Phật còn tại thế, có tinh xá Trúc Lâm ở nước Ma-kiệt-đà, như vậy chữ Trúc Lâm không phải mới có ở Việt Nam mà đã có từ Ấn Độ. Vì vậy tôi đặt tên thiền viện Trúc Lâm, có thể nghĩ Trúc Lâm lấy theo tên Ấn Độ mà cũng có thể lấy theo tên Trúc Lâm Yên Tử ở Việt Nam.

Trúc Lâm ở đây không đi chung với Yên Tử mà đi chung với núi Phụng Hoàng. Cho nên vừa rồi có một sinh viên làm luận văn tốt nghiệp cử nhân, lấy đề tài là “Thiền tông Việt Nam Trúc Lâm Phụng Hoàng.” Bản luận văn ấy có gửi cho tôi xem và được các giáo sư chấm đạt yêu cầu.

Dù Trúc Lâm Phụng Hoàng nhưng nhiều người đã biết rõ chúng tôi tu theo tinh thần hệ Trúc Lâm Yên Tử. Vì vậy tăng ni cũng như Phật tử tu thiền theo sự hướng dẫn của chúng tôi cần phải nắm vững tông chỉ của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.

Nói đến Trúc Lâm Yên Tử, trước hết chúng ta phải biết những vị tổ ở Yên Tử là ai? Tu thế nào? Chủ trương ra sao? Đó là điểm thứ nhất. Thứ hai, những tư liệu của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử từ thời Trần trở về sau, chúng ta phải thuộc. Có thế, đối với Phật tử hâm mộ tu thiền hay những người trình luận án cử nhân chọn đề tài Phật giáo đời Trần đến tham khảo, mình mới nói chuyện, giúp đỡ họ được. Nếu đường lối tu ta không nắm vững, tư liệu cũng không thuộc thì nói sao với người ta? Đó là một khuyết điểm lớn. Vì vậy để bổ túc cho khuyết điểm đó, tôi yêu cầu tăng ni các thiền viện học những tư liệu, văn thơ, tác phẩm của Phật giáo đời Trần, gần nhất là Tam Tổ Trúc Lâm. Những tư liệu nào cần nhớ phải thuộc lòng, không thể lôi thôi được.

Hơn nữa, ngày nay chúng ta đã đủ duyên đặt chân lên núi Yên Tử, xây dựng thiền viện Trúc Lâm Yên Tử, mà con cháu không biết gì hết về Yên Tử, đó là khuyết điểm không thể tha thứ được. Thế nên từ đây tôi sẽ giảng kỹ cho tất cả quý vị biết đường lối chúng ta đang ứng dụng tu thế nào. Trước chúng ta bao nhiêu vị đã tu và ngày nay chúng ta cũng đang tu như thế. Kết quả tu tập có ích lợi gì cho đạo, cho đời, tăng ni trong các thiền viện phải hiểu cho thật rõ.

Hệ thống tu từ trước đến nay chúng ta không biết gì hết thì làm sao tu được. Rồi gặp Phật tử hỏi hoặc kẻ bàng quan muốn tìm hiểu về thiền, lại chỉ lên thầy tổ. Như vậy còn gì là thiền sinh, là con cháu Trúc Lâm Yên Tử nữa! Do đó buộc lòng tôi phải giảng lại những tác phẩm của ngài Trúc Lâm Đại Đầu-đà từ khi chuẩn bị đi tu cho đến đi tu được ngộ đạo, cho tất cả tăng ni và Phật tử tu thiền thấy rõ.

Hôm nay tôi nói về Sơ tổ Trúc Lâm là vua Trần Nhân Tông. Đọc sử, chúng ta thấy vua Trần Thánh Tông đã gửi ngài học với Tuệ Trung Thượng Sĩ từ thuở bé lúc chưa làm thái tử. Hôm từ giã thầy trở về đăng quang thái tử, ngài hỏi Thượng Sĩ: Yếu chỉ thiền tông là thế nào? Tuệ Trung Thượng Sĩ trả lời nguyên văn chữ Hán là: Phản quan tự kỷ bản phận sự, bất tùng tha đắc, nghĩa là nhìn trở lại mình là phận sự gốc, không từ ngoài mà được. Câu hỏi này là câu hỏi then chốt, về sau ngài theo đây tự tu và hướng dẫn mọi người cùng tu. Kết quả ngài được thành Tổ, manh mối cũng phát nguồn từ đó.

Trần Nhân Tông là con vua Trần Thánh Tông. Ngài sanh năm 1258, thế kỷ XIII. Đến năm hai mươi mốt tuổi (1279), ngài được Thánh Tông truyền ngôi vua. Thời gian ngài làm vua, quân Nguyên sang đánh nước ta. Là quân vương và là một cư sĩ hiểu đạo, thông suốt đạo, bây giờ giặc đến phải làm sao?

Ai không biết luật Phật dạy cư sĩ phải giữ năm giới cấm, trong đó giới đầu tiên là giới sát sanh? Bây giờ giặc kéo quân đến, phải cầm quân đánh giặc là phạm tội sát sanh. Giết một người còn phải đền mạng, huống là giết hàng trăm ngàn người, tội ấy đọa địa ngục không biết chừng nào ra. Đây là điều hết sức khó xử cho ngài.

Bởi khó xử nên ngài nghĩ ra một ý kiến rất kỳ đặc. Khi thấy thế giặc quá mạnh, ngài liền họp tất cả tướng sĩ lại ở bến Bình Than, gọi là hội nghị Bình Than.

Ngài hỏi: Bây giờ thế giặc rất mạnh, vậy ta nên hòa hay nên chiến? Toàn thể tướng sĩ đều hô to: Chiến. Như vậy tướng sĩ ra lệnh đánh, ngài làm vua là người lãnh đạo thì phải nghe theo, chứ không phải ý riêng của mình.

Nhận lời của tướng sĩ rồi, nhưng e dè chỉ một nhóm tướng sĩ thôi, còn quần chúng thì thế nào? Cho nên ngài mới quy tụ hết các bô lão về tại Diên Hồng, lập hội nghị Diên Hồng. Khi tất cả đông đủ, ngài cũng hỏi: Bây giờ thế giặc rất mạnh, chúng ta nên hòa hay nên chiến? Tất cả bô lão cũng đều hô to: Chiến. Vậy là xong. Từ đó ngài bắt đầu khởi động binh sĩ đánh giặc theo ý của toàn quân dân.

Rõ ràng việc đánh giặc là chủ trương của tướng sĩ và quần chúng, chứ không phải của ngài. Trong giới luật nhà Phật nói tội thuộc về định nghiệp không thể chuyển, khi hội đủ ba điều kiện: một là ý, hai là khẩu, ba là thân. Thân khẩu ý hợp tác đồng làm, đó là định nghiệp không thể chuyển. Trong trường hợp ý không chủ động tạo nghiệp, chỉ có thân, khẩu thì nghiệp này không phải là định nghiệp, có thể chuyển được. Ở đây đánh giặc la ý của dân, của tướng sĩ chứ không phải ý riêng của ngài.

Ý là trọng tâm kết thành tội, bây giờ ý không có, chỉ thân với khẩu. Thân khẩu bị sai phải làm theo thì việc làm này cũng không phải do ngài chủ động. Như vậy đánh giặc giết giặc có nhiều sanh mạng bị thương tổn chết chóc, nhưng nghiệp của ngài là nghiệp bất định, nếu hồi tâm hướng thiện sám hối nó sẽ hết.

Hiểu như vậy chúng ta mới thông cảm cho ngài, với tâm hồn của người tu Phật biết giới luật rõ ràng, biết đường lối tu rành rẽ mà phải cầm binh đánh giặc, làm sao không tội. Nhưng có tội chỉ ở thân, ở miệng thôi, còn ý không có tội. Làm vua thời phong kiến là thời lệnh trên đưa xuống chứ không phải lệnh dưới đưa lên. Vua muốn làm gì, ra lệnh cho tướng sĩ, cho quần chúng làm; ngược lại, ngài hỏi ý tướng sĩ, ý quần chúng, rồi tuân theo đó mà làm. Thế nên trong lịch sử chế độ quân chủ phong kiến nước ta, chỉ có đời Trần là tôn trọng tự do, tôn trọng ý kiến của mọi người nhất thôi, không độc tài như các triều khác.

Tại sao có được sự tự do, sự tôn trọng ấy? Là nhờ vua sợ tội. Nếu bản thân ngài đặt định thì tội đó thuộc về ngài, còn tướng sĩ hay quần chúng đặt định thì tội đó ngài chỉ chịu phần thân và khẩu thôi, chứ ý không có. Do đó khi đi tu rồi, tất cả những tội lỗi trước, ngài sám hối đều qua hết nên tu thành đạo, chứng quả vị Tổ. Vấn đề này rất gay, nếu không nắm vững, chúng ta sẽ không biết trả lời ra sao khi có người hỏi về việc phạm giới sát của vua. Đó là chỗ tôi muốn giải thích cho quý vị hiểu tường tận.

Trong thời gian làm vua từ năm 1279 đến 1293, nước ta có hai trận giặc ngài phải đứng ra lãnh đạo toàn dân chống quân Nguyên. Khi thắng trận rồi, đến 1293 đất nước thanh bình, ngài nhường ngôi cho con là vua Anh Tông. Song ngại con còn nhỏ lãnh đạo quần chúng không chu đáo, nên ngài phải dự vào vị trí Thái thượng hoàng, tức ông vua cha ngồi coi chừng vua con.

Sáu năm ở ngôi Thái thượng hoàng từ năm 1293 đến 1298, thấy vua Anh Tông đã đủ sức trị nước, ngài liền đi xuất gia vào năm 1298.

Xuất gia rồi, ngài chuyên tu không hề xuống núi. Cho tới năm 1304 ngài mới bắt đầu đi giảng đạo ở các nơi. Qua năm năm ròng rã tu hành, ngộ đạo rồi ngài làm bài Đắc Thú Lâm Tuyền Thành Đạo Ca và sau đó xuống núi giáo hóa. Đến năm 1308 ngài viên tịch, thọ năm mươi mốt tuổi.

Lược sơ lịch sử để khi nghe giảng, chúng ta biết bài này ngài đang ở vị trí, thời điểm nào. Như thế mới hiểu sâu và thấy được giá trị của mỗi bài văn. Nếu không nắm vững lịch sử thì việc học hiểu của chúng ta không rành rẽ, không có đầu đuôi gốc ngọn đàng hoàng. Nhất là bây giờ thiền viện Trúc Lâm Yên Tử dưới chân núi Yên Tử đang bắt đầu khởi hưng, tăng ni càng phải nắm vững hơn nữa về tinh thần của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Trúc Lâm Đà Lạt sau này sẽ là Trúc Lâm Yên Tử 2, Trúc Lâm Yên Tử 1 là tại dưới chân núi Yên Tử.

Vừa rồi ra Quảng Ninh họp, tôi được quý vị ngoài đó cho biết năm 1992 lượng người đi hành hương núi Yên Tử là hai vạn, nhưng đến năm 2001 lên đến hai chục vạn. Thử hỏi vì sao người ta đi hành hương Yên Tử đông như thế? Đền Hùng là nơi thờ tổ tiên mình, mỗi năm quần chúng hành hương về đó để tỏ lòng nhớ ơn tổ tiên thì rất hợp lý. Tại sao Yên Tử chỉ là một ngọn núi thôi, mà quần chúng lại đi đông như vậy, phải có lý do chứ!

Bởi vì trên núi Yên Tử, người đầu tiên tu ngộ đạo là thiền sư Hiện Quang, dưới ngài Hiện Quang là thiền sư Đạo Viên hay Viên Chứng, có chỗ gọi là Phù Vân, khi vua Trần Thái Tông lên xin tu, ngài nói tôi ở núi lòng nhẹ như mây nổi, vì thế người đời gọi ngài là Phù Vân. Vua Trần Thái Tông xem ngài như Quốc sư. Tới đời thứ ba là thiền sư Đại Đăng đắc đạo, kế thừa thiền sư Đạo Viên. Ngài Đại Đăng cũng là Quốc sư, vì là thầy của vua Tran Thánh Tông. Rồi Sơ tổ Trúc Lâm, Nhị tổ Pháp Loa, Tam tổ Huyền Quang. Như vậy suốt sáu đời, các thiền sư tu trên núi Yên Tử đều đạt đạo chứng quả. Từ đó mọi người quý kính muốn tu theo Phật giáo đều rủ nhau lên núi Yên Tử lễ bái cầu tu. Tôi còn nhớ câu ca dao này:

Dù ai quyết chí tu hành,

Có lên Yên Tử mới đành lòng tu.

Sở dĩ người ta lên Yên Tử là vì sự tu chứ không chỉ vì sự linh thiêng hay vì quê hương của Tổ thôi. Ngày nay nếu chúng ta xây dựng một ngôi chùa thường ở đây mà không thành lập thiền viện, chẳng khác nào chỉ có xác mà không hồn. Bởi thiền viện là nơi tích trữ kinh sách của đời Trần, có chư tăng tu theo đường lối của Tổ, đây mới là phần hồn. Nếu có xác mà không hồn thì khác gì xác chết.

Hồi xưa đọc cuốn sách của cụ Ngô Thì Nhậm, ông ở cuối đời Lê sang đời Nguyễn, trong đó có một đoạn tôi không bằng lòng, vì ông nói: Ngài Điều Ngự Giác Hoàng lên tu trên núi Yên Tử là kế để dòm chừng giặc Bắc. Nói thế xem như ngài đi thám thính để lấy tin tức, chứ không phải đi tu. Sau này cũng có vài học giả y cứ theo lời nói ấy mà có cái nhìn sai lệch về Tổ. Tôi không thích câu đó, nhưng lâu nay chưa có bằng chứng giải bày. Đến khi đủ duyên, cuối năm 2001 tôi lên tới Ngọa Vân am, mới thấy rõ ràng cái nhìn của cụ Ngô Thì Nhậm rất là lệch lạc, làm mất giá trị của Tổ.

Khi Tổ mới tu, ngài lên núi Yên Tử. Vua quan cứ lên thăm viếng thành ra ồn, nên ngài qua Ngọa Vân am. Ở đó ngựa xe hoàn toàn lên không được, nhờ thế ngài yên tu năm năm và ngộ đạo, mới làm bài Đắc Thú Lâm Tuyền Thành Đạo Ca, nghĩa là bài ca thành đạo. Sau đó ngài xuống núi giáo hóa, việc này quá rõ ràng.

Những lời của cụ Ngô Thì Nhậm vô tình làm mất uy tín của Tổ, vì cụ cho rằng ngài tu không ra tu, lẫn lộn giữa đời với đạo. Trong khi đó, Tổ rất cương quyết sống đời ra đời, đạo ra đạo. Hồi nào ở tại triều đình trị dân trị nước, ngài hết lòng vì dân vì nước. Khi đi tu hẳn là tu, chứ không lôi thôi. Vì thế Tổ không đi ngựa, chỉ đi bộ thôi. Đường lên Yên Tử rộng quá, xe ngựa kiệu cáng đưa lên gần tới trên, nên ngài tránh qua Ngọa Vân am ẩn tu. Ở đây đường nhỏ xíu, chỉ một người đi, không có người thứ hai cùng đi, làm sao kiệu cáng khiêng cho được. Như vậy để thấy rằng ý nguyện của ngài dứt khoát, khi tu là phải đạt đạo chứ không nói chuyện lôi thôi.

Qua những bài học về ngài, chúng ta sẽ thấy rõ lời ngài khẳng định việc làm của mình cụ thể, chứ không phải như người ta tưởng tượng. Thế gian ít ai chịu tới tận nơi quan sát, chỉ nghe người ta nói rồi hùa theo. Bởi vậy nhiều nỗi oan của người xưa không ai minh oan được.

Tôi chịu cực dám đi tới nơi để thấy rõ mình không lầm lẫn về Tổ sư.

Hồi học Sơ đẳng rồi lên Trung đẳng, tôi cứ nghĩ, Phật Thích-ca có thật không? Dù kinh sách kể, mình học sử đàng hoàng nhưng các sự việc ấy có thật hay không? Tôi cứ hoang mang trong lòng và thầm nghĩ muốn biết đúng hay sai, ít ra mình cũng phải tới tận nơi một lần. Đủ phước năm 1965 quý hòa thượng đi Ấn Độ, tôi được tháp tùng theo. Được tới tinh xá Trúc Lâm, vô tận nơi thấy rõ ràng rừng trúc. Rồi lên núi Linh Thứu, đến hương thất của đức Phật, của ngài A-nan, bây giờ chỉ còn cái nền. Chúng tôi có đảnh lễ hai nền thất này. Qua tới Bồ-đề Đạo Tràng, cây bồ-đề bây giờ là con cháu của cây bồ-đề khi Phật còn tại thế. Người ta xây thành quách chung quanh để bảo vệ cây, đồng thời có chỗ nơi cho du khách đến chiêm bái. Kế đó tới vườn Lộc Uyển, rồi sang chỗ Phật nhập Niết-bàn là rừng sa-la song thọ. Có thấy tận mắt tôi mới tin đức Phật lịch sử có thật. Ngài là một con người bình thường như chúng ta, tu hành thành đạo có bằng chứng, có di tích đàng hoàng.

Khi về Việt Nam, tôi khao khát thêm một điều nữa, là đi Nhật Bản. Vì thấy những người hâm mộ tu Thiền đua nhau qua Nhật Bản học thiền rất nhiều. Tôi nghĩ có lẽ các nước theo Phật giáo Bắc tông, thì Nhật là tốt nhất, nên nhiều người hướng về đó. Tôi muốn qua Nhật xem thử những gì người ta khao khát có đúng không. Rồi đủ duyên tôi cũng được qua đó. Tại Nhật, tôi có quen vài vị sư lúc họ sang thăm nước ta, nay gặp lại quý thầy ấy mời đi ăn cơm tiệm. Bữa đó cùng đi với tôi có thầy Thiền Định và một sư Nhật. Tiệm cơm khá to, thức ăn tự chọn. Tôi nhìn thấy món nào cũng mặn cả, kiếm một đĩa vừa ý không ra. Cuối cùng tôi thấy đĩa cơm có xà-lách, ở trên để mấy con tôm khô. Tôi nghĩ đĩa này là tiện hơn cả nên chọn nó. Ngồi vào bàn xong, tôi gắp mấy con tôm khô gửi trả lại, chỉ ăn cơm với xà-lách.

Trong khi đang ăn thì sư Nhật Bản hỏi thầy Thiền Định: – Như thầy Thanh Từ tu ở Việt Nam, được có gia đình không?

Thầy Thiền Định trả lời: – Không. Ở Việt Nam đi tu rồi không có quyền lập gia đình.

Sư Nhật cười giới thiệu: – Tôi ba tháng nữa cưới vợ.

Nghe tới đó tôi ứ hự, không ngờ người tu mặc pháp phục đàng hoàng, mà chuyện ấy xem là chuyện thường.

Thật ra điều này đối với Nhật Bản cũng không có gì quá ngạc nhiên. Thời Minh Trị Thiên Hoàng dân Nhật tu rất đông, nhất là người trẻ tuổi. Vì nhà vua muốn xã hội tiến bộ nên ra lệnh thanh niên tu từ nhỏ đến ba mươi tuổi, sau đó ra đời cưới vợ. Mọi người đều thế cả. Đó là lệnh của vua nên bây giờ đa số như vậy, chỉ trừ một hai vị lên núi tu ẩn dật mới thoát ngoài thông lệ ấy. Do đó những vị trụ trì các chùa Nhật đa số mặc đồ Tây, đội nón nỉ, mình chào không biết nói làm sao. Nhiều vị thấy tôi ngẩn ngơ quá nên đưa danh thiếp, tôi đọc chữ Hán thấy đây là đại đức trụ trì gì gì đó. Như vậy tăng sĩ bên Nhật không ăn chay, được có gia đình, thế thì tinh thần tu giải thoát ở chỗ nào? Từ đó tôi ngán Nhật Bản, không dám qua nữa.

Đến Phật giáo Tích Lan còn mẫu mực phần nào, song lại quá phong kiến. Lần đó tôi cũng được theo đoàn của quý hòa thượng sang thăm Phật giáo Tích Lan. Tại chùa đại đức Narada, tới bữa cơm mình ngồi vào bàn rồi, Phật tử cúng dường quỳ ở dưới đội đĩa lên đầu, chư tăng mới đưa tay nhận để lên bàn ăn. Phật tử khi vào chùa phải cởi hết giày dép, bò bằng hai đầu gối vào tới chánh điện, không dám đi đứng. Thấy chư tăng đi ngoài đường là họ quỳ lạy, không ngại đường sá dơ bẩn gì cả. Phong kiến như thế, thời này người ta cũng khó chấp nhận.

Tôi nghĩ chắc Phật giáo Trung Hoa gần mình hơn, có thể chấp nhận được. Nhưng sang tới Trung Hoa thấy Phật tử đi dép lẹp xẹp vô tuốt trong chùa lạy Phật. Tới bữa ăn, quý thầy ngồi ăn chung với cư sĩ, bàn bên kia để thức ăn, ai ăn hết thì tùy tiện đến đó lấy thêm. Vừa ăn vừa nói chuyện lớn tiếng, không có oai nghi chút nào hết. Tôi cũng hết chịu nổi.

Cuối cùng về Việt Nam, thấy Phật giáo nước nhà lại tương đối tốt. Thầy trò giữ đúng phép tắc, có tôn ty trật tự đàng hoàng, nhưng không quá lễ mễ phong kiến, cũng không luông tuồng vô lối. Giờ ăn giờ nghỉ yên lặng, vào chùa lễ Phật không mang giày dép, giữ gìn thanh tịnh nơi chốn tôn nghiêm. Như vậy mới đúng oai nghi của một tu sĩ. Nhìn lại có thể nói tăng sĩ Phật giáo Việt Nam có một nếp sống trung hòa, không cực đoan. Cực đoan quá thành phong kiến, tự do quá thành phóng túng không còn phép tắc gì cả. Hai trường hợp trên đều nên tránh. Cho nên ở Việt Nam là tương đối dễ tu nhất.

Chúng ta cần phải kinh nghiệm, tu pháp gì, nói điều gì phải biết rõ mình có lầm không. Còn nghe người ta nói bắt chước nói theo, sau bị kẹt không thể cứu vãn được. Vì vậy tôi làm điều gì thực tế điều ấy, có chứng cứ hẳn hoi, chứ không chịu nói làm một cách lôi thôi.

Đó là tôi nói qua lý do tại sao chúng ta cần phải học hiểu thật kỹ những tác phẩm Phật giáo đời Trần. Đến đây, tôi sẽ đi vào bài giảng Cư Trần Lạc Đạo Phú bằng chữ Nôm của vua Trần Nhân Tông.

Cư Trần Lạc Đạo Phú tức là bài phú Ở Cõi Trần Vui Với Đạo. Chữ phú là thi phú. Thi là thơ, phú là những bài thơ dài có tính cách thi ca, không nhất định số chữ, khi thì bốn chữ, khi tám chữ v.v… Xét theo mạch văn trong đây chúng ta có thể biết ngài sáng tác bài phú này trong thời gian sáu năm làm Thái thượng hoàng, tức là còn cư sĩ ở ngôi Thái thượng để hướng dẫn cho con là vua Anh Tông trị vì, nên nói cư trần lạc đạo nghĩa là tuy ở ngôi vị vua chúa, là ở trong trần mà vẫn vui với đạo, không quên lãng hay bị chi phối bởi việc đời. Do đó bài phú này rất có giá trị với người tu tại gia và cũng để nhắc nhở cho người xuất gia.

Trong bài phú này chia ra làm mười hội, từ hội thứ nhất đến thứ mười. Ở đây tôi tuần tự giải thích cho quý vị thấy ý nghĩa của từng hội.

HỘI THỨ NHẤT

Mình ngồi thành thị;

Nết dùng sơn lâm.

Muôn nghiệp lặng an nhàn thể tánh;

Nửa ngày rồi tự tại thân tâm.

Tham ái nguồn dừng, chẳng còn nhớ châu yêu ngọc quý;

Thị phi tiếng lặng, được dầu nghe yến thốt oanh ngâm.

Chơi nước biếc, ẩn non xanh, nhân gian có nhiều người đắc ý;

Biết đào hồng, hay liễu lục, thiên hạ năng mấy chủ tri âm.

Nguyệt bạc vầng xanh, soi mọi chỗ thiền hà lai láng;

Liễu mềm hoa tốt, ngất quần sanh tuệ nhật sâm lâm.

Lo hoán cốt, ước phi thăng, đan thần mới phục;

Nhắm trường sanh, về thượng giới, thuốc thỏ còn đâm.

Sách Dịch xem chơi, yêu tánh sáng yêu hơn châu báu;

Kinh nhàn đọc dấu, trọng lòng rồi trọng nữa hoàng kim.

Hội thứ nhất có cả thảy mười bốn câu. Mười bốn câu này ngài diễn tả tâm trạng của ngài trong lúc làm Thái thượng hoàng.

Mình ngồi thành thị, tức là ở tại triều đình, nơi chốn kinh đô thành thị, làm Thái thượng hoàng hướng dẫn cho con trông coi việc nước.

Nết dùng sơn lâm. Theo bản dịch của ông Hoàng Xuân Hãn thì dùng nết sơn lâm. Chữ dùng nết hay nết dùng cũng giống như nhau. Nghĩa là tư cách dùng theo tinh thần của người ở núi rừng.

Như vậy thân ngồi ở thành thị mà tinh thần hay hành động giống như người ở núi rừng. Hai câu này nói lên ý nghĩa cư trần lạc đạo, vì ở thành thị là ở trong trần, lạc đạo là vui với đạo giống như người ở trong rừng núi, không bị nhiễm nhơ bởi thành thị.

Muôn nghiệp lặng an nhàn thể tánh; Nửa ngày rồi tự tại thân tâm.

Tuy ở thành thị mà các nghiệp đều lặng, bởi nghiệp lặng nên thể tánh được an nhàn tự tại. Sở dĩ chúng ta ở thành thị mà không được an nhàn là vì nghiệp cứ trói lôi, còn ngài ngồi tại thành thị mà các nghiệp đã yên lặng nên thể tánh an nhàn thanh tịnh.

Nửa ngày rồi nghĩa là sao? Chữ rồi là rảnh rỗi chứ không phải rồi là hết. Nửa ngày rồi tức là được nửa ngày rảnh rỗi, thân tâm rất tự tại. Bởi vì Thái thượng hoàng làm việc cho triều đình một buổi, còn một buổi được thảnh thơi nên ngài nói thế. Đó là bốn câu đầu diễn tả thời gian đang ở địa vị Thái thượng hoàng, còn lo cho dân cho nước mà ngài vẫn thảnh thơi tự tại.

Chúng ta tu trong thiền viện, ở sơn lâm mà tâm đã tự tại chưa? Có ai dám chọc ghẹo đâu, sao nghiệp chưa lặng? Lẽ ra sống trong thiền viện, mọi duyên đều giảm thiểu, ngăn chặn hết, nên tăng ni phải ít phiền não mới đúng. Sống với huynh đệ đồng tu đồng đạo, có việc gì tác động để ta phiền nhiễu đâu. Có phiền não là do mình không khéo giữ bên trong, nội tâm sôi sục những điều phải quấy hơn thua, nên mới sanh chuyện rối rắm. Người khéo tu, làm gì có chuyện rối rắm lăng xăng trong tâm.

Ngài làm Thái thượng hoàng bận rộn việc triều chính mà còn an nhàn tự tại như vậy. Còn chúng ta tuy ở sơn lâm mà giống thành thị, rộn ràng thứ này thứ kia, thật đáng hổ thẹn!

Tham ái nguồn dừng, chẳng còn nhớ châu yêu ngọc quý. Châu ngọc là những thứ người thế gian mến yêu quý trọng, nhưng đối với ngài, lòng tham ái đã cạn nên không còn nhớ nghĩ tới nữa. Chữ châu ngọc ở đây có hai ý: một là châu ngọc, hai là người đẹp. Như vậy ngài ngồi tại triều đình mà không nhớ nghĩ tới châu ngọc, chúng ta thấy thật là một điều rất ít có.

Thị phi tiếng lặng, được dầu nghe yến thốt oanh ngâm. Thị phi là phải quấy. Những tiếng thị phi đối với tâm ngài đã lóng lặng, cho nên được dầu, chữ dầu ở đây có nghĩa là mặc tình, được dầu là mặc tình được nghe tiếng yến thốt, tiếng oanh ngâm. Tiếng yến thốt oanh ngâm nay ý nghĩa thế nào? Đây không phải là tiếng chim kêu mà là tiếng của các phi tần. Vì các bà trong cung luôn luôn ưa người này ghét người kia, nên gặp vua lúc nào cũng kiếm chuyện chỉ trích người này, phê phán người nọ. Khi tâm thị phi đã lặng, nên dầu các bà có tâu hót, lòng ngài vẫn yên tịnh, không phải nghe than thở trách móc rồi lòng ngài rối động.

Hai câu này giúp chúng ta thấy rõ tâm hồn của ngài rất cao thượng. Tuy còn ở địa vị cao sang mà đối với châu ngọc vẫn không màng. Tuy còn ở trong cung triều, có bao nhiêu người hầu kẻ hạ, bao nhiêu chuyện thưa tâu thị phi, mà ngài vẫn thản nhiên không mắc kẹt. Đó là nói lên tâm trạng của một ông hoàng đang còn ở tại triều mà không dính kẹt vào của quý, vào lời thị phi của những người thân. Đây thật là điều hy hữu.

Chơi nước biếc, ẩn non xanh, nhân gian có nhiều người đắc ý. Đi chơi nước biếc hoặc ẩn trên non xanh, thế gian có lắm người đắc ý, tức là thích thú (Theo ông Hoàng Xuân Hãn, đắc ý gọi là đắc chí). Thí dụ như chúng ta đi về miền Tây, xuống thuyền ngồi, ngắm dòng sông xanh, hoặc len cao nguyên nhìn những ngọn núi biếc, những rặng thông gió thổi reo vi vu nghe rất thích. Đó là cái thích thú của người thế gian.

Biết đào hồng, hay liễu lục, thiên hạ năng mấy chủ tri âm. Theo ông Hoàng Xuân Hãn thì ghi mấy chú còn ở đây là mấy chu, vì chữ Nôm có thể đọc là chú nhưng đây vẫn giữ nguyên là chủ. Chữ chu nghĩa là người. Nhìn cây đào trổ hoa màu hồng, thấy cây liễu lá xanh, hay nói cách khác nhìn thấy hoa thấy cảnh đúng như thật của nó, thiên hạ trên thế gian này có mấy người được!

Thích cảnh đẹp, nhìn nước biếc non xanh thì ưa, đó là chuyện thường tình. Còn nhìn đóa hoa, cây liễu mà thấy được chỗ tường tận, thấu đáo được lẽ thật của nó thì thật ít có người tri âm, ít có người hiểu thấu.

Như vậy hai câu này nói lên tâm trạng của người thế gian chỉ chạy theo cảnh, theo những nét đẹp bên ngoài, còn người học đạo thấy được như thật từ đóa hoa, cành liễu… thì rất ít có vậy! Như tất cả tăng ni ở đây có thấy được đào hồng, biết được liễu lục, nhưng thấy biết như thật hiện tướng của nó thì chắc ít có. Vì vậy những cây đào cây liễu ít có được tri âm.

Nguyệt bạc vầng xanh, soi mọi chỗ thiền hà lai láng. Nguyệt bạc tức là mặt trăng sáng, vầng xanh, có nghĩa bầu trời xanh, soi mọi chỗ thiền hà lai láng là soi mọi chỗ trên dòng sông thiền lai láng. Vì sao lại lai láng? Quý vị thấy, nếu đêm rằm trời trong trăng sáng, ánh sáng mặt trăng chiếu rọi xuống hồ xuống suối thì chúng ta thấy có ánh sáng trong rọi lại thành một dòng lai láng. Đây muốn nói nhìn mặt trăng sáng, bầu trời xanh, rồi nhìn xuống các dòng sông hay mặt hồ, thấy như có dòng thiền tràn khắp, lai láng mọi nơi. Người đạt được lý thiền nhìn mọi cảnh như trời trong trăng sáng, tất cả hiện tượng khác tràn đầy tươi đẹp. Đó là từ tâm thiền bủa khắp chứ không có gì khác. Bởi tâm chúng ta không động nên nhìn tất cả cảnh đều không động, vì vậy nói thiền hà lai láng.

Liễu mềm hoa tốt, ngất quần sanh tuệ nhật sâm lâm. Ở trên là thiền hà, đến đây là tuệ nhật, tức mặt trời trí tuệ. Chữ ngất là khắp cả, liễu mềm hoa tốt trùm hết quần sanh. Tuệ nhật sâm lâm nghĩa là bao nhiêu quần sanh đều được mặt trời trí tuệ bao trùm, soi rọi tất cả. Khi nào chúng ta nhìn thấy tất cả đều là thiền hà, đều là tuệ nhật thì đạo đức tràn trề. Còn nếu nhìn dòng sông, nhìn mặt trăng sáng, bầu trời xanh mà nhớ những thi văn thế gian thì không có thiền hà, hoặc nhìn liễu mềm hoa tốt mà nhớ theo tâm hồn thi sĩ thì cũng không có mặt trời trí tuệ bao trùm. Như vậy đạo đức không chỉ hạn chế trong khi ta ngồi tu, mà nơi nào tâm mình thanh tịnh thì nơi đó đạo đức bủa khắp.

Hai câu này diễn tả đạo lý thật lai láng, tràn đầy, vừa nên thơ vừa thiền vị. Mặt trăng sáng, bầu trời xanh cho nên mọi dòng sông đều tràn trề nguồn thiền. Cây liễu mềm, đóa hoa tốt, hay tất cả quần sanh đều được mặt trời trí tuệ trùm khắp. Như vậy trí tuệ và tâm thiền trùm cả bầu trời và muôn vật. Đó là hai hình ảnh rất đẹp của người tu. Người đạt đạo thấy cái gì cũng thiền, cũng trí tuệ. Người thế gian thấy theo tình cảm buồn vui, si mê nên dính mắc, đau khổ. Ở đây với cái nhìn của ngài, tất cả đều hiện thể của thiền, của trí tuệ nên cái gì cũng là thiền, là trí tuệ.

Lo hoán cốt, ước phi thăng, đan thần mới phục.

Nhắm trường sanh, về thượng giới, thuốc thỏ còn đâm.

Người nào muốn đổi xương của mình cho được nhẹ nhàng để có thể bay đi như các ông tiên cưỡi hạc, thì phải uống linh đơn, thần dược của tiên. Ai muốn sống mãi mãi không chết và được lên thượng giới thì nên dùng thuốc tho tức thuốc tiên. Ngọc thố là con thỏ ở trên cung trăng, theo truyền thuyết kể lại, Hằng Nga trộm thuốc trường sanh uống vào được sống mãi. Vì vậy ai muốn được trường sanh, được lên thượng giới tức là cung trăng, thì phải đâm thuốc trường sanh mà uống. Như vậy hai câu này để nói đến những người muốn được bay đi nhẹ nhàng thì phải uống thuốc tiên, người muốn sống lâu, muốn lên thượng giới phải uống thuốc trường sanh. Đây chỉ là truyền thuyết do tưởng tượng thôi, bây giờ người ta hết tin rồi.

Sách Dịch xem chơi, yêu tánh sáng yêu hơn châu báu;

Kinh nhàn đọc dấu, trọng lòng rồi trọng nữa hoàng kim.

Sách Dịch tức là kinh Dịch của nhà Nho, ngài chỉ xem chơi chứ không lấy đó làm chuẩn, làm mục đích chính. Tuy xem sách Dịch, nhưng yêu thì yêu tánh sáng của chính mình. Tánh sáng là gì? Là tánh Phật. Chỉ yêu tánh Phật hơn yêu châu báu, vì tánh Phật này không gì bì kịp. Thời đó các vua Trần chủ trương Tam giáo đồng nguyên, nên ngài đọc hết các sách của Nho Lão, nhưng thật ra trong lòng chỉ thích tánh Phật của mình. Đó là cái cao quý nhất mà tron đời ngài quý trọng.

Kinh nhàn đọc dấu, chữ dấu là thích thú. Sách Dịch xem chơi, còn kinh Phật thì đọc rất thích. Vì thích kinh Phật nên trọng lòng rồi, chữ rồi có nghĩa là rỗi, trọng lòng rảnh rỗi thanh thản nhẹ nhàng của mình, nói cho dễ hiểu là tâm vô sự. Chữ nữa là hơn, trọng nữa hoàng kim nghĩa là trọng còn hơn vàng ròng. Câu này có nghĩa là đọc kinh Phật ngài rất thích, quý tâm vô sự còn hơn là vàng ròng. Chúng ta thấy chỉ có bấy nhiêu câu, đủ thể hiện tâm hồn của ngài như thế nào. Còn chúng ta tuy đã xuất gia mà so với cái nhìn của ngài còn kém xa.

Tóm lại, chúng ta thấy một con người đang làm vua, làm Thái thượng hoàng mà tâm đạo tràn trề. Đối với thiền, với trí tuệ, ngài lúc nào cũng thấy nó trùm khắp. Đối với chỗ vô tâm ngài thấy quý nhất trong đời. Như vậy hội thứ nhất diễn tả tâm trạng của ngài trong thời gian đang làm Thái thượng hoàng mà yêu đạo, quý đạo và sống được với đạo.

HỘI THỨ HAI

Biết vậy!

Miễn được lòng rồi;

Chẳng còn phép khác.

Gìn tánh sáng, tánh mới hầu an;

Nén niềm vọng, niềm dừng chẳng thác.

Dứt trừ nhân ngã thì ra tướng thật kim cang;

Dừng hết tham sân mới lảu lòng mầu viên giác.

Tịnh độ là lòng trong sạch, chớ còn ngờ hỏi đến Tây phương;

Di-đà là tánh sáng soi, mựa phải nhọc tìm về Cực lạc.

Xét thân tâm, rèn tánh thức, há rằng mong quả báo phô khoe;

Cầm giới hạnh, địch vô thường, nào có sá cầu danh bán chác.

Ăn rau ăn trái, nghiệp miệng chẳng hiềm thửa đắng cay;

Vận giấy vận sồi, thân căn có ngại chi đen bạc.

Nhược chỉn vui bề đạo đức, nửa gian lều quý nữa thiên cung;

Dầu hay mến thửa nhân nghì, ba phiến ngói yêu hơn lầu gác.

Hội thứ hai ngài diễn tả sự tu hành, so sánh sự tu hành đối với những cái quý của thế gian.

Chữ Biết vậy là để mở đầu hội.

Miễn được lòng rồi; chẳng còn phép khác. Chữ miễn có nghĩa là cốt, lòng là tâm. Người tu cốt nhận ra được tâm của mình. Khi nhận được bản tâm rồi thì không cần phép nào khác hơn, nên nói thiền là tâm tông. Tâm tông là chủ yếu hướng về tâm. Vì vậy chúng ta tu cốt sao nhận được tâm rỗng rang an tịnh của mình. Như vậy hai câu này chỉ thẳng mục đích của người tu thiền.

Gìn tánh sáng, tánh mới hầu an;

Nén niềm vọng, niềm dừng chẳng thác.

Hai câu này đúng với tinh thần chúng ta đang ứng dụng tu. Gìn tánh sáng tức là gìn giữ tánh sáng của mình, thì tánh sáng đó mới được an ổn mà hằng chiếu soi, nếu không nó sẽ bị che khuất. Nhưng muốn gìn tánh sáng phải làm sao? Nén niềm vọng, chữ niềm tức là niệm. Những niệm vọng tưởng chúng ta phải buông bỏ, nó dừng rồi thì không còn lầm lẫn. Chữ thác là lầm lẫn. Người tu muốn cho trí tuệ hay tánh giác của mình luôn luôn hiển bày thì phải buông xả những niệm vọng tưởng, vọng tưởng đã lặng rồi sẽ thấy lẽ thật không còn lầm lẫn, không còn sai chạy nữa. Như vậy để thấy chủ trương của ngài và chúng ta không khác nhau.

Dứt trừ nhân ngã thì ra tướng thật kim cang;

Dừng hết tham sân mới lảu lòng mầu viên giác.

Ở đây ngài dẫn trong kinh ra để nói, nếu chúng ta tu muốn đạt được trí kim cang, tức là trí không có gì phá hoại được, thì chúng ta phải dứt trừ nhân và ngã. Thật ra trong kinh Kim Cang nói đến tứ tướng là tướng ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả, ở đây chỉ nói gọn hai tướng, vì chúng sanh ở trong tướng ngã và nhân, thọ giả cũng là sanh mạng của chúng sanh, sanh mạng của ngã và nhân, nên nói ngã nhân là trùm hết. Chúng ta tu muốn đạt được trí kim cang hay thật tướng kim cang, tức là trí tuệ chân thật bất sanh bất diệt, thì phải trừ hai tướng là tướng ngã và tướng nhân. Ngã là ai và nhân là ai? Ngã là ta, là mình; nhân là người, là kẻ khác. Làm sao để đối với mình với người, chúng ta không còn dính kẹt trong tướng ngã nhân nữa.

Trong kinh Kim Cang, đức Phật phân tích cho chúng ta thấy rõ, ngã nhân là tướng duyên hợp không thật, vì không thật nên không chấp ngã, không chấp nhân. Hiện giờ chúng ta sống nếu có ngã, không có nhân thì sống có vui không? Sống một mình đơn độc ở trong rừng chắc chịu không nổi, vì vậy có ngã tự nhiên đòi hỏi phải có nhân. Có mình có người mới vui chứ! Nhưng ở đây Phật dạy không có hai tướng nhân ngã mới được thể thật kim cang, nghĩa là sao? Bởi vì sống thấy có mình có người là cuộc sống bình thường của phàm phu. Người thế gian phải có đủ hai mặt đó họ mới sống được, nhưng khi có ngã có nhân rồi thì còn có gì nữa? Ngã thì có ngã chấp, muốn cái ngã mình hơn. Nhân thì có nhân chấp, muốn mình hơn người. Chấp ta là thật, là quý, là hơn hết nên lúc nào cũng muốn ta hơn người. Hơn cái gì? Hơn từ cái ăn, mặc, ở cho đến hình dáng, ngôn ngữ đều muốn hơn hết. Nếu có ai hơn mình thì mình buồn.

Như vậy cuộc sống có ngã có nhân thì bao nhiêu thứ phiền não theo đó nổi dậy, tạo nghiệp dẫy đầy.

Vì vậy nếu chúng ta thấy ngã không thật nhân không thật, tức là mình không thật người không thật, thì mới đến chỗ bình đẳng không còn chấp mình hơn, người thua v.v… do đó được trí tuệ chân thật kim cang. Nhưng ở thế gian có sự mâu thuẫn lạ kỳ, sống một mình thì cô đơn chịu không nổi, mà có người thứ hai thì có sự rầy rà, cãi vã. Tại sao lạ vậy? Nếu sống một mình chịu không nổi, lẽ ra có người khác mình mừng mình quý chứ sao lại sanh đo kỵ? Vì thấy mình xấu, người đó đẹp, hoặc lời nói mình ấp úng, ngập ngừng, người đó suôn sẻ, thông thạo, hay mình bị người ghét người đó được thương thì mình bực bội… Như vậy không có ai thì thấy cô đơn buồn bã, có người thì sanh ganh tỵ tật đố, đủ thứ tật xấu, đủ thứ phiền não. Nếu công bằng mà nói, ở một mình đơn độc buồn tẻ thì khi được hai người lẽ ra vui thêm một chút, ba người vui thêm chút nữa, một trăm người, một ngàn người thì vui vô kể. Vì càng đông càng vui mới phải, nhưng không biết tại sao có nhiều thì phiền não thêm nhiều. Một mình thì khổ, nhiều người lại phiền, như vậy rốt cuộc muốn cái gì? Thật ra vì chúng sanh mê muội, nên Phật thường dùng từ điên đảo để chỉ người không thấy đúng lẽ thật.

Vì vậy ở đây ngài chỉ cho chúng ta thấy muốn đạt được trí tuệ cứu cánh thì phải dứt tâm chấp ngã chấp nhân, để thấy mình và người bình đẳng. Được như thế, dù hòa hợp với trăm ngàn muôn người cũng không có gì trở ngại, không có gì ngăn cách. Còn thấy mình khác người khác, có tâm phân chia nhân ngã thì càng đông phiền não càng lắm chứ không an ổn. Trí tuệ kim cang là trí tuệ không có gì phá nổi, trí tuệ đó do dứt trừ nhân ngã mà được. Như vậy trừ bốn tướng nhân ngã rồi, trí tuệ kim cang tự hiện ra.

Dừng hết tham sân mới lảu lòng mầu viên giác. Chữ lảu tức là làu làu, viên giác đây cũng nói kinh Viên Giác mà cũng chỉ tánh viên giác của mình, là tánh giác tròn đầy ai cũng sẵn có. Người nào dừng được lòng tham, thói nóng giận, thì lòng mới hợp với cái nhiệm mầu của viên giác. Như vậy muốn được giác ngộ viên mãn, chúng ta phải bỏ hết tham sân thì tánh viên giác mới hiển hiện được. Bởi vậy chúng ta nói tu lâu sao không thấy gì hết? Vì tham sân si còn đầy bên trong thì làm sao thấy được tâm viên giác. Khi nào tham sân si hết rồi thì tâm viên giác làu làu hiện tiền.

Quý vị đừng hỏi tôi, chừng nào con mới giác ngộ? Chỉ cần hết tham sân si thì tâm viên giác hiện tiền. Tôi thí dụ, như có một cái gương để trong bụi mười năm, hai mươi năm, nếu đem gương đó ra cho mọi người soi, khi soi không thấy mặt, có một đứa bé ngây thơ hỏi: Mình soi gương này chừng nào thấy được mặt? Người biết chuyện sẽ đáp: Chừng nào lau sạch bụi thì soi gương mới thấy mặt được. Vì lau sạch bụi thì gương mới sáng. Tuy ánh sáng đã có sẵn mà nếu không lau chùi bụi phủ trên gương, thì dù cho ngàn năm cũng không thấy mặt được. Cũng như thế, chúng ta tu là cốt làm sao cho tâm được giác ngộ tròn sáng, mà muốn được vậy thì phải phủi hết những cái làm che khuất tâm giác ngộ của mình, đó là tham sân si. Vì tham sân si là điều thực tế mình có quyền buông xả, và mình có quyền biết đúng như thật. Như vậy nếu có ai động đến mình, hãy nhìn lại xem mình còn tham sân si không? Nếu còn thì chưa được. Trong kinh Viên Giác Phật dạy, chúng sanh do chấp thân này thật, tâm vọng tưởng phân biệt thật, nên chìm đắm trong si mê. Từ si có tham sân, nên biết si là gốc. Bao giờ phá sạch tướng nhân ngã thì đốn tận gốc tham sân si, bấy giờ một tâm viên giác làu làu hiện tiền.

Như vậy ai là người có khả năng giải quyết cho chúng ta giác ngộ? Phật hay thiện tri thức? Chính mỗi chúng ta vậy. Chúng ta phải can đảm nhận lấy trách nhiệm, để trên đường tu không còn ỷ lại trông cậy vào người khác nưa. Hiểu được hai câu này quý vị sẽ thấy con đường tu của chúng ta thật cụ thể, không có gì huyền hoặc, không có gì xa lạ trong sự tu hành của mình cả.

Tịnh độ là lòng trong sạch, chớ còn ngờ hỏi đến Tây phương;

Di-đà là tánh sáng soi, mựa phải nhọc tìm về Cực lạc.

Hai câu này ngài giải thích Tịnh độ một cách rành rẽ. Tịnh độ là gì? Tịnh độ là lòng trong sạch. Trong kinh Duy-ma-cật có giảng Tịnh độ là tâm tịnh tức độ tịnh. Như vậy tâm mình trong sạch là Tịnh độ. Chớ còn ngờ hỏi đến Tây phương. Đừng có nghi ngờ, đừng hỏi đến Tây phương ở đâu cả, khi tâm mình trong sạch đó là Tịnh độ rồi. Sự thật điều này nếu chúng ta có tu thì chắc chắn không còn nghi ngờ. Vị tăng ni nào tâm hoàn toàn thanh tịnh rồi thì nhìn người, nhìn cảnh, nhìn mọi sự vật có cái gì là uế, là buồn không? Như vậy uế độ hay cõi Ta-bà khổ là vì tâm mình chưa thanh tịnh. Nếu tâm đã thanh tịnh thì Ta-bà khổ không còn khổ, uế độ cũng không còn uế, đâu đâu cũng đều thanh tịnh hết. Hiểu cho tường tận chúng ta mới thấy ý nghĩa tu, dù cho phương pháp Tịnh độ hay Thiền, cốt phải sạch ở trong tâm mới được.

Di-đà là tánh sáng soi, mựa phải nhọc tìm về Cực lạc. Tánh sáng hay tánh giác của mình chính là Phật Di-đà chứ không có gì khác, cho nên nói tự tánh Di-đà, duy tâm Tịnh độ hay tâm tịnh thì độ tịnh là vậy. Tại sao tánh giác mình là Phật Di-đà? Trong kinh định nghĩa A-di-đà là vô lượng thọ, vô lượng quang. Vô lượng thọ là sống lâu vô lượng, vô lượng quang là sáng suốt vô lượng. Sống lâu vô lượng và sáng suốt vô lượng là để nói tự tánh hay tánh giác của mình. Tánh giác của mình trùm khắp, cho nên sự sáng suốt cũng trùm khắp. Tánh giác của mình bất sanh bất diệt nên gọi là vô lượng thọ, sáng suốt khắp hết nên là vô lượng quang.

Trong kinh Di-đà có một câu ý nghĩa rất sâu: Nếu người nào niệm Phật từ một ngày, hai ngày đến bảy ngày, nhất tâm bất loạn thì người đó khi lâm chung sẽ thấy Phật A-di-đà hiện ngay trước mắt. Nhất tâm bất loạn tức là không còn niệm vọng tưởng nào, mà không còn niệm vọng tưởng thì làm gì có niệm tham sân si. Không còn những thứ đó thì nhắm mắt thấy Phật hiện tiền, tức là tánh giác hiện tiền không còn nghi ngờ nữa.

Nếu chúng ta ngộ được tánh giác, tu hành buông xả được niệm vọng tưởng của mình, đến lúc tâm trong sáng hoàn toàn thì mựa phải nhọc tìm về Cực lạc, là không cần phải tìm về Cực lạc làm gì. Đó là điều tôi thấy rõ ràng. Có nhiều người đòi về Cực lạc mà tham sân si dẫy đầy, không chịu nhịn ai hết, làm sao về bên đó được! Nếu có lỡ về, Phật Di-đà cũng đem trả lại thôi, vì cõi nước ấy không chứa những chúng sanh còn tham sân si. Phật tử đa số không chịu tu từ gốc mà chỉ theo ngọn, nên không thấy được lẽ thật chư Phật dạy.

Hai câu này nói lên tinh thần của ngài Trúc Lâm Đại Đầu-đà, khi còn là cư sĩ mà ngài đã thấy được ý nghĩa Tịnh độ rất thực tế, rất thấu đáo. Tịnh độ là tâm tịnh của mình. Di-đà là tánh giác hằng sáng soi của mình. Tâm trong sạch mình biết, tánh hằng giác mình nhận. Đó là Tịnh độ, là Di-đà hiện tiền; rất thực tế, không phải chuyện xa xôi ở đâu hết.

Đó là bốn câu nói về sự tu ở các kinh Đại thừa và kinh Di-đà.

Xét thân tâm, rèn tánh thức, há rằng mong quả báo phô khoe;

Cầm giới hạnh, địch vô thường, nào có sá cầu danh bán chác.

Nghĩa là hằng ngày chúng ta kiểm soát thân tâm xem có hành động nào của thân sai phạm, ý niệm nào của tâm dấy lỗi, phải biết rõ để sửa chữa, lại phải tập rèn tánh thức tức là những thói quen, những hiểu biết phân biệt của mình, đừng để đi xa hay lệch lạc. Chữ há là đâu, chữ phô là bày ra. Đâu phải mình mong muốn được nhiều quả báo để khoe khoang với thiên hạ. Như vậy theo đúng tinh thần người tu là phải thường xuyên kiểm điểm than tâm, luyện tập tánh thức của mình cho thuần thục, để luôn luôn được tốt, được thiện. Mục đích chính là dứt sạch những nhơ xấu trong tâm, để trở thành trong sạch sáng suốt, chứ không phải để khoe khoang với người.

Hiện nay chúng ta tu lâu lâu cũng hiện chút chút vẻ khoe khoang. Thí dụ đi dạo chơi một mình ở dưới rặng thông, có thể vừa đi vừa liếc mắt ngó bên này bên kia, nhưng bất chợt thấy có Phật tử đi phía sau, lúc đó mình không còn nhìn đông ngó tây nữa, mà nhìn xuống ra vẻ đạo mạo lắm. Đó là có ý muốn khoe mình tu hành nghiêm chỉnh. Hoặc khi ngồi thiền không ai để ý đến mình thì ngồi chừng nửa giờ mỏi quá bắt đầu trở chân qua lại, nhưng nếu hôm nào có Phật tử đứng ở ngoài nhìn vào thì sao? Ngồi im bất động. Như vậy rõ ràng là có ý khoe rồi. Thế nên đi sâu trong tâm lý, ngài nhắc chúng ta tu hành phải chín chắn, đàng hoàng, chứ không phải để khoe với mọi người: tôi ngồi thiền hay giỏi, hoặc đi lúc nào cũng nhìn xuống chăm chăm, không buông lung phóng dật…

Cầm giới hạnh, địch vô thường, nào có sá cầu danh bán chác. Nghĩa là giữ gìn giới hạnh cho trong sạch, để chống lại với quỷ vô thường, khi cơn vô thường đến chúng ta được tự tại, không bị nó chi phối hay làm cho đau khổ, chứ không phải để cầu danh hay bán chác gì cả.

Hai câu này để chỉ chúng ta thấy rõ tinh thần của người tu chân thật là hằng ngày phải kiểm điểm thân tâm, rèn luyện tánh thức trở thành trong sáng, việc làm này cốt lợi ích cho mình, chứ không phải mong cầu được quả báo để khoe với mọi người; cũng như chúng ta giữ giới thanh tịnh để chống với cơn vô thường đến, chứ không phải để cầu danh hay mua bán với ai hết. Vì cầu danh thì có cầu lợi, nên có bán chác. Hai câu này có tác dụng đánh thức chẳng những cho người thế gian, người Phật tử mà kể cả hàng xuất gia cũng phải thấy tường tận trách nhiệm của người tu là phải như thế.

Ăn rau ăn trái,

nghiệp miệng chẳng hiềm thửa đắng cay;

Vận giấy vận sồi, thân căn có ngại chi đen bạc.

Hai câu này thật tha thiết làm sao! Theo quan niệm của ngài, người tu hành chỉ nên ăn rau ăn trái, nghĩa là có thứ gì ăn thứ nấy, không đòi hỏi món ngon vật quý. Cho nên nghiệp miệng chẳng hiềm thửa đắng cay. Chẳng hiềm tức là chẳng ghét, chữ thửa là điều. Nghiệp miệng chẳng ghét những điều đắng cay, miễn có rau có trái ăn qua ngày thôi, chứ không chê khen thứ này đắng thứ kia cay, vì ăn cốt để sống. Câu này cho chúng ta thấy rõ được ý nghĩa người tu cốt ăn đơn giản, đạm bạc, rau trái hay cơm hẩm v.v… miễn sao cho được khỏe mạnh để yên ổn tu hành, chứ không khen chê ngon dở.

Nói về mặc, chữ vận tức là mặc hay khoác, chữ sồi là chỉ một loại tơ thô, tơ cặn hay tơ gốc. Những loại tơ nhuyễn được lấy hết rồi, còn lại loại tơ gốc, tơ cặn, nó xùi xùi nên gọi là sồi, may thành áo mặc xù xì, xấu xa. Vì vậy thân mặc áo bằng giấy hay bằng vải thô vẫn không thấy đen trắng hay xấu đẹp. Hai câu này nhắc nhở chúng ta tu về miệng về thân.

Nhược chỉn vui bề đạo đức, nửa gian lều quý nữa thiên cung;

Dầu hay mến thửa nhân nghì, ba phiến ngói yêu hơn lầu gác.

Hai câu cuối nghe hay làm sao! Nhược chỉn vui bề đạo đức. Chữ chỉn là chỉ, nếu chỉ vui bề đạo đức, nghĩa là sống luôn luôn lấy đạo đức làm trên, làm mục tiêu hướng tới. Nửa gian lều quý nữa thiên cung. Chữ nữa là hơn. Như vậy nếu người chỉ vui bề đạo đức, thì dù cho có nửa gian lều cũng còn quý hơn cung trời. Vị nào có đi Yên Tử sẽ nhớ ngôi nhà một nửa mái dựa vào vách đá, nửa mái de ra ngoài. Xưa có lẽ Tổ thường ở cái nhà này. Dầu hay mến thửa nhân nghì. Chữ nghì là nghĩa. Người hay mến trọng nhân nghĩa, dù nhà chỉ có ba miếng ngói cũng yêu hơn lầu gác. Người đạo đức ở nhà tranh vách đất gì cũng tốt, chỉ trọng đạo nghĩa dù cuộc sống đơn giản sơ sài cũng đủ vui lắm rồi.

Tóm lại, chỉ mới hai hội đầu chúng ta thấy mình tu cũng chưa xong. Thật sâu xa, thật quý báu, khi Tổ vạch ra một con đường tu rõ ràng như vậy.

HỘI THỨ BA

Nếu mà cốc,

Tội ắt đã không;

Phép học lại thông.

Gìn tánh sáng, mựa lạc tà đạo;

Sửa mình học, cho phải chánh tông.

Chỉn Bụt là lòng, xá ướm hỏi đòi cơ Mã Tổ;

Vong tài đối sắc, ắt tìm cho phải thói Bàng công.

Áng tư tài tánh sáng chẳng tham,

há vì ở Cánh Diều Yên Tử;

Răn thanh sắc niềm dừng chẳng chuyển,

lọ chi ngồi am Sạn non Đông.

Trần tục mà nên, phúc ấy càng yêu hết tấc;

Sơn lâm chẳng cốc, họa kia thật cả đồ công.

Nguyền mong thân cận minh sư,

quả Bồ-đề một đêm mà chín;

Phúc gặp tình cờ tri thức,

hoa ưu-đàm mấy kiếp đơm bông.

Nếu mà cốc, tội ắt đã không; phép học lại thông. Nếu mà cốc nghĩa là nếu mà biết. Nếu mà biết được như trên thì tội ắt đã không, việc học việc tu lại thông suốt.

Gìn tánh sáng, mựa lạc tà đạo;

Sửa mình học, cho phải chánh tông.

Gìn là giữ, mựa là chớ. Gìn tánh sáng chớ để lạc vào tà đạo. Chúng ta tu theo Phật giáo cốt lấy tánh giác làm trọng tâm, cho nên phải giữ gìn tánh giác, chớ để rơi vào tà đạo. Hiện nay người tu theo Phật bị lạc vào ta đạo rất nhiều. Tuy họ tu rất công phu, nhưng chỉ mong được phép thần thông, được quả báo tốt, chứ không biết xoay lại tánh giác, không biết tu Phật cốt để giác ngộ. Tu là dẹp sạch tham sân si cho tánh giác của mình hiện bày, đó là gốc của đạo Phật.

Sửa mình học, cho phải chánh tông. Chúng ta tu học thế nào cho đúng chánh tông của đạo Phật, đừng để sai lệch. Đạo Phật là đạo giác ngộ nên phải lấy giác ngộ làm gốc, làm chủ yếu, mà lấy giác ngộ làm chủ yếu thì đâu cần có thần thông hay huyền bí. Sở dĩ chúng ta tu lệch lạc sai lầm vì cứ mong cầu những gì không đúng gốc của đạo Phật. Chính đức Phật đi tu được thành Phật cũng do nơi giác ngộ. Đức Phật là vị giáo chủ, là thầy của chung ta, ngài tu được giác ngộ thành Phật, thì ngày nay chúng ta tu phải lấy giác ngộ làm chủ đích. Như vậy mới theo đúng con đường chân chánh của người tu Phật, đó mới là chánh tông.

Chỉn Bụt là lòng, xá ướm hỏi đòi cơ Mã Tổ;

Vong tài đối sắc, ắt tìm cho phải thói Bàng công.

Chỉn Bụt là lòng, chữ chỉn là chỉ, Bụt là Phật, lòng là tâm. Nghĩa là chỉ Phật là tâm, Phật tức tâm. Thế kỷ XIII, ở nước ta gọi Phật là Bụt, bây giờ mình gọi Phật là Phật. Như vậy bây giờ gọi trúng hay thuở trước gọi trúng? Muốn biết rõ điều này, chúng ta hãy lùi lại lịch sử Phật giáo nước ta thuở trước.

Khi xưa các nhà sư Ấn Độ theo thuyền buôn vào Việt Nam và truyền bá đạo Phật ở vùng Luy Lâu. Các sư người Ấn gọi Phật là Buddha, chữ “Bud” là giác, chữ “dha” là người, nếu đọc theo âm Trung Quốc là Phật-đà. Chữ Bụt với chữ “Bud” rất gần, nên tổ tiên ta đọc trại chữ “Bud” thành ra Bụt. Còn “dha” là người, nhưng vì để tỏ lòng tôn kính, ta không gọi người mà gọi ông. Vì vậy người Việt Nam xưa gọi Phật là ông Bụt. Sau này ảnh hưởng theo âm Phật-đà của Trung Quốc, nhất là từ đời Minh về sau, người Hán đem kinh tạng từ Trung Hoa sang Việt Nam truyền bá, nên chúng ta phát âm theo tiếng Hán là Phật. Hiểu rõ như vậy nên biết gọi Bụt hay Phật là do ảnh hưởng ngôn ngữ của Ấn Độ hoặc Trung Hoa, tùy theo từng thời kỳ khác nhau mà ra, chứ không ai sai cả.

Xá ướm hỏi đòi cơ Mã Tổ. Chữ xá là miễn, khỏi; ướm hỏi cũng như gạn hỏi. Ngày xưa Mã Tổ chủ trương tức tâm tức Phật, thiền sư Pháp Thường nhận được yếu chỉ này rồi về núi Đại Mai tu. Sau Mã Tổ cho người lên xem thử, hỏi:

– Ngài về núi đến nay đã tu hành thế nào?

Ngài Pháp Thường đáp:

– Tôi từ khi được Mã Tổ chỉ dạy tức tâm tức Phật, đến nay cũng chỉ thế ấy mà thôi.

Vị khách bảo:

– Ngày nay Mã Tổ không còn nói tức tâm tức Phật nữa, mà ngài nói phi tâm phi Phật.

Thiền sư Pháp Thường bảo:

– Mặc cho ông già phi tâm phi Phật, tôi chỉ biết tức tâm tức Phật thôi.

Vị khách trở về thưa lại với Mã Tổ việc trên. Tổ nhóm chúng tuyên bố:

– Trái mai đã chín.

Nghĩa là xác nhận lòng tin của thiền sư Pháp Thường đã kiên cố, công phu đã chín, rõ biết tức tâm tức Phật. Thế nên nếu chúng ta nhận ra được tức tâm tức Phật rồi thì cần gì tìm hỏi Mã Tổ nữa. Bởi mục đích của Tổ là dạy cho chúng ta điều đó, nay mình đã nhận rõ yếu chỉ ấy rồi thì hỏi Mã Tổ là dư.

Vong tài đối sắc. Vong tài là quên hết tiền bạc, của cải, đối sắc là đối với tất cả hình tướng bên ngoài.

Ắt tìm cho phải thói Bàng công. Thói là lề lối. Ắt phải quyết tìm cho đúng con đường của Bàng Uẩn. Ông Bàng Uẩn là một nhà Nho, trước làm quan thuộc hàng khá giả. Sau khi ngộ được lý Phật, ông chở hết tiền bạc của cải đổ xuống sông Tương. Từ đó gia đình ông sống cuộc đời đạm bạc. Ông đan sáo, bà trông coi nhà cửa, người con trai đi cày ruộng, còn con gái là cô Linh Chiếu đi bán sáo. Như vậy ngài dạy chúng ta đối với tiền bạc của cải đừng có ham mê, phải quên đi và phải học theo gương, theo tư cách của ông Bàng Uẩn.

Áng tư tài tánh sáng chẳng tham,

há vì ở Cánh Diều Yên Tử;

Răn thanh sắc niềm dừng chẳng chuyển,

lọ chi ngồi am Sạn non Đông.

Chữ áng có nghĩa là đám hay nhóm, tư tài là tiền của. Đối với nhóm tiền của, tánh sáng chúng ta không tham đắm. Tánh sáng không tham đắm tiền của thì đâu cần ở Cánh Diều Yên Tử. Cánh Diều Yên Tử tức là trên dãy Yên Tử có một ngọn núi tên Cánh Diều. Nếu đối với tiền bạc của cải, lòng chúng ta không một chút tham đắm dính mắc, thì đâu cần phải lên tận trên núi Yên Tử chi cho xa, ngay ở thành thị tu cũng được như thường.

Chữ thanh là tiếng, sắc là hình sắc, chẳng chuyển là không chạy theo. Lọ chi là cần gì, am Sạn non Đông là tên một am trên ngọn núi Yên Tử ở về phía đông. Nghĩa là răn nhắc lòng mình không còn những niệm đuổi theo thanh sắc nữa, thì cần gì phải lên ở am Sạn non Đông.

Tóm lại, hai câu này ngài muốn dạy cho chúng ta thấy rõ rằng người tu hành chân chánh phải giữ tâm mình trong sáng, không tham tiền bạc của cải, thì không cần phải lên ở Cánh Diều Yên Tử. Ngay đây mà tu, đừng để vọng tưởng chạy theo thanh sắc thì khỏi cần phải tìm kiếm nơi thanh vắng yên ở, mà chúng ta vẫn được an ổn như thường.

Trần tục mà nên, phúc ấy càng yêu hết tấc;

Sơn lâm chẳng cốc, họa kia thật cả đồ công.

Hai câu này thật là ngài nói hết tình với chúng ta vậy. Trần tục mà nên, phúc ấy càng yêu hết tấc. Nghĩa là ở ngay nơi trần tục này mà nên, mà tốt, thì phước ấy càng quý rất mực. Chữ hết tấc là rất mực. Nếu chúng ta ở ngay cõi trần tục này mà được hay được tốt, thì phước của mình đáng cho người ta yêu quý rất mực hay tột cùng.

Sơn lâm chẳng cốc, họa kia thật cả đồ công. Chẳng cốc là chẳng biết. Ở trên rừng trên núi mà chẳng biết chẳng hiểu đạo lý, không thấy được lẽ thật, đó là họa chỉ làm uổng công của mình mà thôi. Chữ đồ là luống uổng. Ngài dạy thật rõ ràng, dù chúng ta thích tu ở nơi nào cũng phải quyết chí tu cho đúng, thì tuy ở trần tục cũng được người quý kính. Còn trốn chạy vào rừng núi nhưng không biết đúng lẽ thật thì chỉ là họa, uổng công vo ích mà thôi.

Tuy nhiên khi đã lên sơn lâm rồi cũng phải thật cốc là thật biết, được thế chẳng phải họa mà là phước, chẳng phải đồ công mà là kỳ công. Nếu chúng ta ở sơn lâm mà có được cái biết thật thì phước thật là lớn, công kỳ đặc chứ không phải thường. Cho nên chúng ta lên sơn lâm mà phải thật cốc, mới không uổng công mà trở thành kỳ công. Đây chủ yếu ngài dạy chúng ta trọng tâm của sự tu là hiểu đúng, tu đúng, biết đúng, chứ không quan trọng ở chỗ nơi.

Nguyền mong thân cận minh sư, quả Bồ-đề một đêm mà chín;

Phúc gặp tình cờ tri thức, hoa ưu-đàm mấy kiếp đơm bông.

Hai câu này rất đẹp, mong sao cho mình được gần gũi với bậc minh sư, do gần với minh sư nên quả Bồ-đề một đêm được chín. Như trường hợp ngài Nhất Túc Giác tức là ngài Huyền Giác chỉ qua một đêm mà được chín, tức được giác ngộ. Như vậy gần gũi được minh sư thì quả Bồ-đề nhất định sẽ đến, sẽ có kết quả.

Nếu chúng ta có phước, tình cờ gặp được hàng thiện tri thức thì hoa ưu-đàm của mình đơm bông. Hoa ưu-đàm là tiếng Phạn, Việt Nam tạm dịch là hoa sung. Hoa sung rất hiếm thấy, thấy được rất quý. Hoa ưu-đàm cũng ít thấy ít gặp. Vì vậy người nào có phước gặp thiện tri thức cũng giống như hoa ưu-đàm đã lâu không trổ bông bây giờ mới đơm bông.

Hai câu này nói lên sự cần yếu của bậc minh sư, thiện hữu tri thức. Trên đường tu nếu không có minh sư, không có thiện hữu tri thức, thì sự tu hành của chúng ta chỉ tốn công mà không đi đến đâu hết.

HỘI THỨ TƯ

Tin xem:

Miễn cốc một lòng;

Thì rồi mọi hoặc.

Chuyển tam độc mới chứng tam thân;

Đoạn lục căn nên trừ lục tặc.

Tìm đường hoán cốt, chỉn xá năng phục dược luyện đan;

Hỏi phép chân không, hề chi lánh ngại thanh chấp sắc.

Biết chân như, tin Bát-nhã, chớ còn tìm Phật Tổ Tây Đông;

Chứng thật tướng, ngỏ vô vi, nào nhọc hỏi Kinh Thiền Nam Bắc.

Xem tam tạng giáo, ắt học đòi thiền uyển thanh quy;

Đốt ngũ phần hương, chẳng tốn đến chiên-đàn chiêm-bặc.

Tích nhân nghì, tu đạo đức, ai hay này chẳng Thích-ca;

Cầm giới hạnh, đoạn ghen tham, chỉn thật ấy là Di-lặc.

Tin xem là câu mở đầu của hội. Miễn cốc một lòng, thì rồi mọi hoặc. Chữ một lòng là nhất tâm. Cốt biết một lòng thì rảnh hết mọi phiền lụy, mọi mê hoặc. Nghĩa là chỉ khi nhận được một tâm thì dứt hết mọi mê lầm. Hai câu này thật chí lý, nhắc cho chúng ta hiểu người tu phải làm sao ngo được bản tâm thì tất cả mọi thứ mê hoặc mới hết. Nếu không ngộ bản tâm thì mê hoặc không bao giờ hết. Điều này nghe thật đơn giản, nhưng nếu chúng ta không thể nghiệm, không sống được thì không giản đơn đâu.

Như bây giờ ta thử ngồi một mình trên băng ghế đá nhìn rừng thông chừng năm phút, mà tâm không dấy niệm chạy theo người theo cảnh, lúc đó mình tỉnh sáng hay mê lầm? Hoàn toàn tỉnh sáng, không một tí mê lầm. Như vậy một phút một giờ ta không có niệm chạy theo cảnh theo người tức là được nhất tâm, thì mọi mê lầm hết. Mỗi ngày được vài tiếng nhất tâm thì nghiệp chúng ta đã thưa giảm nhiều rồi. Cho nên tu thiền đâu có nhọc nhằn gì, trái lại còn nhẹ nhàng đơn giản nữa. Suốt ngày chúng ta không dấy niệm, kêu ăn cơm thì ăn cơm, kêu tụng kinh thì tụng kinh, kêu tọa thiền thì tọa thiền, ngày đó có phiền não không? Không có phiền não. Nên câu miễn được một lòng, thì rồi mọi hoặc vô cùng chí lý.

Chuyển tam độc mới chứng tam thân;

Đoạn lục căn nên trừ lục tặc.

Chúng ta phải chuyển tam độc mới chứng được tam thân. Tam độc là gì? Là tham sân si. Ba thứ này là nhân dẫn chúng ta đi trong lục đạo luân hồi, nhất là trong ba ác đạo: địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh. Các cảnh khổ đó từ tam độc mà ra, vì vậy nên nói ba thứ này là ba thứ độc, nhưng người thế gian không biết nó tối độc.

Như khi nghe ai nói một lời trái tai, chúng ta nổi sân đỏ mặt lên, quơ chân múa tay, đó là tạo nhân xuống địa ngục. Đã nổi giận là không tốt rồi, lại còn phân bua với người khác: chuyện đáng giận như vậy nên tôi mới giận! Đó là lối bênh vực để nuôi dưỡng cái giận, tức nuôi dưỡng nhân đọa địa ngục. Chúng ta biết tu, dù có bị ai chửi mắng cũng không giận, vì giận là nhân xuống địa ngục còn bị chửi mắng đâu có xuống địa ngục. Nên nhớ lời chửi mắng không quan trọng, vì là lời nói rỗng, qua rồi mất, còn sân giận mới đưa mình đến đường khổ.

Chúng ta thấy ba thứ độc tham sân si chính từ nội tâm dấy khởi rồi dẫn chúng ta chìm đắm trong các đường dữ địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh. Bây giờ biết tu, chúng ta phải làm sao? Phải chuyển ba độc mới chứng được ba thân. Từ ba cái hiểm nguy đi vào ba đường ác, chúng ta chuyển lại thành ba thứ tốt đẹp, được ba thân Phật làm lợi ích cho chúng sanh.

Ba thân là pháp thân, báo thân và hóa thân. Pháp thân là thân bất sanh bất diệt, không có tướng mạo. Báo thân là thân có tướng mạo tùy theo nghiệp của mỗi người. Hóa thân là thân khi ta chứng đạo, tùy duyên ứng hoa; còn chưa chứng đạo thì theo vọng tưởng sanh diệt đau khổ. Với Bồ-tát, hóa thân tùy duyên ứng hiện cứu độ chúng sanh, với phàm phu hóa thân tùy theo nghiệp mà lưu chú trong các đường. Vậy pháp thân là gốc, báo thân la theo nghiệp, hóa thân là tùy duyên.

Đoạn lục căn nên trừ lục tặc. Lục căn với lục tặc khác nhau như thế nào? Lục căn là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Lục tặc cũng là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý chứ không thêm gì khác. Tại sao gọi lục tặc, lục căn? Nếu mắt, tai… thấy sắc nghe tiếng liền đuổi theo sắc tiếng thì gọi là lục tặc, còn không đuổi theo là lục căn, hay hơn nữa được hoàn toàn thanh tịnh thì gọi là lục thông.

Chữ đoạn là dứt. Làm sao dứt lục căn? Chúng ta đừng hiểu lầm, chữ đoạn lục căn không có nghĩa làm hỏng các căn, như tự dụi mắt cho mù, móc tai cho điếc v.v…; mà sáu căn đừng cho dính với sáu trần. Nghĩa là nơi mắt đoi với sắc, tai đối với thanh, mũi đối với hương, lưỡi đối với vị, thân đối với xúc, ý đối với pháp không cho hai bên dính kẹt nhau, có dính nhau thì dừng lại. Đó là đoạn, chứ không phải đoạn là phá hoại sáu căn.

Nói thì dễ, nhưng trên thực tế chúng ta cứ bị dính mắc. Thí dụ mắt thấy sắc đẹp thì dính, bởi dính nên khi về nhà hoặc ngồi chỗ vắng thì nó hiện ra. Tai nghe người nói lời khen hay tiếng chê mình, câu nói từ miệng người phát ra, đã bay đâu mất nhưng lỗ tai mình lại dính, trong tâm cũng dính nên nghe mà chưa trả lời được, về nhà ngồi đứng không yên, cứ bực bội tức tối mãi, đó là đã dính. Còn nếu họ nói gì mặc họ, mình vẫn thản nhiên tươi cười thì đâu có dính. Như vậy sự việc hết sức giản đơn, nghĩa là chúng ta chỉ cần buông đừng cho nó dính thì mọi việc an lành, mà buông tức là đoạn. Đó là điều mà chúng ta phải cố gắng sao cho sáu căn đoạn dứt thì lục tặc tự trừ.

Lục tặc là sáu đứa giặc. Sáu đứa giặc là những gì? Cũng mắt tai mũi lưỡi thân ý, nhưng nếu sáu căn không dính với sáu trần, đó là lục thông; ngược lại nó sẽ thành lục tặc. Vì vậy thế gian thường nói “tam bành lục tặc”. Chữ tam bành trong nhà Phật gọi là tam độc, lục tặc là sáu đứa giặc. Nghĩa là nghe người ta nói điều gì mà mình dính mắc là bị lục tặc lôi, còn không dính không kẹt là mình đã được lục thông rồi, chứ đừng đòi thần thông chi nữa. Như vậy quý vị thấy lục thông với lục tặc cách nhau bao xa? Chỉ một mảy tơ thôi, nếu để dính thì thành lục tặc, không dính trở thành lục thông. Vì vậy việc tu rất đơn giản, không quanh co nhiêu khê gì cả. Chỉ cần không cho dính mắc thì mọi việc được an nhàn tự tại. Chúng ta cốt làm sao chuyển tam độc, đoạn lục căn, trừ lục tặc, đó là gốc của sự tu.

Tìm đường hoán cốt,

chỉn xá năng phục dược luyện đan;

Hỏi phép chân không, hề chi lánh ngại thanh chấp sắc.

Người thích tu tiên, muốn đổi xương cho nhẹ để dễ bay, thì chỉn xá là chỉ nên hay uống thuốc và luyện đơn, tức là uống linh dược và luyện linh đơn để đổi xương, để biết bay. Còn người muốn đạt được pháp chân không, thì hề chi lánh nghĩa là không ngại không chấp chi hết. Như vậy muốn đạt được lý chân không thì không cần gì phải lánh thanh ngại sắc, vì nó tạm bợ hư giả bên ngoài, còn thể chân không mới là cái bất sanh bất diệt nơi mình.

Như vậy trong hai câu này, câu trên dành cho người muốn tu tiên phải chịu khó uống thuốc trường sanh và luyện linh đơn. Câu dưới chỉ cho người tu Phật muốn đạt được lý chân không, đối với thanh sắc đừng kẹt, đừng dính thì thể chân không tự hiện bày.

Biết chân như, tin Bát-nhã, chớ còn tìm Phật Tổ Tây Đông;

Chứng thật tướng, ngỏ vô vi,

nào nhọc hỏi Kinh Thiền Nam Bắc.

Biết chân như là người tu phải nhận ra cái gì là chân như. Tin Bát-nhã là phải thấu lý Bát-nhã. Chớ còn tìm Phật Tổ Tây Đông, nghĩa là không cần sang Tây Trúc hay đến Đông Độ để tìm Phật tổ, mà chúng ta phải nhận ra chân như, thấu suốt được lý Bát-nhã.

Chứng thật tướng là chứng được tướng chân thật của chính mình. Ngỏ tức là suốt, là thấy rõ lý vô vi. Khi thấy rõ lý vô vi thì không còn nhọc gì hỏi đến Kinh Thiền hay Nam tông, Bắc tông chi cả. Chữ Nam, Bắc theo Trung Hoa thì phương bắc là ngài Thần Tú và phương nam là tổ Huệ Năng. Chủ yếu chúng ta chứng được thật tướng, thông suốt lý vô vi chứ không cần hỏi thiền Nam tông hay thiền Bắc tông chi nữa.

Xem tam tạng giáo, ắt học đòi thiền uyển thanh quy;

Đốt ngũ phần hương, chẳng tốn đến chiên-đàn chiêm-bặc.

Chúng ta phải xem tam tạng giáo, giáo là kinh điển, phải học theo những thiền uyển thanh quy để biết nếp sống hợp với giáo lý.

Đốt ngũ phần hương là đốt năm phần pháp thân hương. Ngũ phần hương là giới, định, tuệ, giải thoát và giải thoát tri kiến hương. Chúng ta tu phải luôn giữ giới cho được trong sạch, đó là giới hương; phải làm sao cho tâm an định, đó là định hương; phải mở sáng trí tuệ, đó là tuệ hương; phải được giải thoát, đó là giải thoát hương; và phải thoát luôn những cố chấp tế nhị của mình nữa, đó là giải thoát tri kiến hương. Được năm điều đó đủ cung dường Phật tổ, khỏi phải mua hương chiên-đàn hay chiêm-bặc.

Chúng ta tu đừng nặng về hình thức mà phải chú trọng đạo lý. Đạo lý tốt là thượng phẩm dâng lên cúng dường chư Phật, quý hơn hết. Đạo lý không tốt, dù dâng bao nhiêu của báu ở thế gian, Phật cũng không vui. Vì vậy ở đây Tổ dạy chúng ta dùng ngũ phần pháp thân hương sẵn có nơi mình dâng cúng cho Phật là tốt nhất.

Tích nhân nghì, tu đạo đức, ai hay này chẳng Thích-ca;

Cầm giới hạnh, đoạn ghen tham, chỉn thật ấy là Di-lặc.

Chữ tích là chứa, nghì là nghĩa. Nếu người tu biết chứa đầy nhân nghĩa, tu đạo đức là tích công lũy đức, khởi tâm từ bi làm lợi ích cho tất cả chúng sanh, người này chính là đức Thích-ca chứ không ai khác. Như vậy ngay trong đời này, chúng ta biết chứa nhóm tâm từ bi và làm lợi ích chúng sanh tức làm lợi ích đầy đủ cho mọi người thì chẳng khác nào Phật Thích-ca.

Cầm giới hạnh, cầm là gìn giữ, giữ được giới hạnh. Đoạn ghen tham, ghen là tật đố, tham là tham lam. Đoạn dứt tâm tật đố, tâm tham lam, đó chính là đức Di-lặc. Chúng ta nhớ, đức Phật Di-lặc buồn hay vui? Ngài luôn luôn vui, bởi ngài đã tu tứ vô lượng tâm: từ bi hỷ xả. Có ai chọc ghẹo ngài đều tha thứ. Ngài luôn thương yêu và giúp đỡ mọi người nên hạnh từ bi hỷ xả tràn đầy nơi ngài, vì vậy lúc nào ngài cũng cười, cũng vui. Còn chúng ta không cười vui được, vì chúng ta hay tật đố, tham lam.

Bởi tham lam tật đố nên thấy ai hơn mình thì tức, đó là tật đố. Song ở thế gian này, chúng ta muốn cho mọi người đừng hơn mình có được không? Trong năm, bảy người đã có năm, ba người hơn mình, vì vậy mình có tâm tật đố thì lúc nào cũng bực bội, không bao giờ hài lòng. Thấy ai hơn mình thì mình không vui, thấy ai được người khác khen mà mình không được khen thì tức, thấy ai được thiên hạ thương mà mình không được thương thì buồn phiền v.v… Như vay cả ngày chúng ta phải khổ. Dứt được tâm tật đố, tâm tham lam thì còn gì mà khổ. Nếu biết ứng dụng đúng như vậy chúng ta sẽ là Phật Thích-ca, Phật Di-lặc chứ không đâu xa.

Tóm lại, học qua hội này, chúng ta thấy vua Nhân Tông khi đã ngộ đạo, dù ở địa vị giàu sang, ở ngôi hoàng đế nhưng tâm hồn ngài rất trong sáng, không bị nhiễm nhơ, rất đáng cho chúng ta tôn kính.

HỘI THỨ NĂM

Vậy mới hay!

Bụt ở cong nhà;

Chẳng phải tìm xa.

Nhân khuây bản nên ta tìm Bụt;

Đến cốc hay chỉn Bụt là ta.

Thiền ngỏ năm câu, nằm nhãng cong quê Hà hữu;

Kinh xem ba bận, ngồi ngơi mái quốc Tân La.

Trong đạo nghĩa, khoảng cơ quan,

đà lọt lẫn trường Kinh cửa Tổ;

Lánh thị phi, ghê thanh sắc, ngại chơi bời dặm liễu đường hoa.

Đức Bụt từ bi, mong nhiều kiếp nguyền cho thân cận;

Ơn Nghiêu khoáng cả, lọt toàn thân phô việc đã tha.

Áo miễn chăn đầm ấm qua mùa, hoặc chằm hoặc xể;

Cơm cùng cháo đói no đòi bữa, dầu bạc dầu thoa.

Ngăn bát thức, nén bát phong, càng đè càng bội;

Lẫy tam huyền, nong tam yếu, một cắt một ma.

Cầm vốn thiếu huyền, xá đàn dấu xoang vô sanh khúc;

Địch chăng có lỗ, cũng bấm chơi xướng thái bình ca.

Lẫy cội tìm cành, còn khá tiếc Câu Chi trưởng lão;

Quay đầu chớp bóng, ắt kham cười Diễn-nhã-đạt-đa.

Lọt quyện kim cương, há mặt hầu thông nên nóng;

Nuốt bồng lật cức, nào tay phải xước tượng da.

Vậy mới hay là câu mở đầu. Bụt ở cong nhà; Chẳng phải tìm xa. Từ đời Trần trở về trước không gọi Phật mà gọi là Bụt, cong là trong. Bụt ở cong nhà tức chỉ cho Phật ở trong nhà, chứ không phải ở đâu xa. Bởi chúng ta quen lúc nào cũng mơ ước được gặp Phật, thấy Phật, nhưng khi nghĩ muốn gặp Phật, thấy Phật là thầm cho rằng Phật ở đâu xa xôi khó tìm, khó gặp, nên mới mong được gặp. Song với tinh thần Thiền tông, Phật không phải ở đâu xa, mà ở ngay trong nhà của mình. Nhà nào? Nhà ngũ ấm hay ngũ uẩn. Ở ngay trong thân ngũ ấm này đã có Phật, không phải tìm đâu xa nữa. Vì Phật là giác, nơi tâm chúng ta sẵn có tánh giác tức là Phật, vậy Phật chẳng phải ở đâu xa xôi mà tìm kiếm.

Nhân khuây bản nên ta tìm Bụt;

Đến cốc hay chỉn Bụt là ta.

Nhân khuây bản, chữ nhân là bởi vì, chữ khuây là xao lãng, bản là gốc. Nghĩa là vì mình xao lãng cái gốc tức là Phật, nên mới tìm Bụt ở nơi khác. Như vậy đã biết Phật ở trong nhà mà mình lơ là, bỏ quên nên mất gốc, lo đi tìm ngọn, tức là tìm Phật ở bên ngoài. Đến cốc hay chỉn Bụt là ta. Chữ cốc là biết được, chỉn là chính. Nếu đến đó, biết được rõ ràng Phật chính là mình.

Phật là giác. Giác là tâm, ngoài tâm không có giác. Giác ngộ hoàn toàn gọi là Phật, giác ngộ từng phần gọi là Bồ-tát. Chúng ta không chịu giác ngay nơi tâm mình là Phật, cứ dẫn Phật đi tìm Phật hoài, thành ra tánh Phật bị khuất lấp, bị che đậy. Bởi chúng ta quên gốc giác nơi tâm nên mới đi tìm Phật, nếu biết được gốc giác đó thì không còn chạy tìm nữa.

Nhưng làm sao để giác? Chúng ta tu Phật, ai cũng có giác, chỉ khác nhau ở chỗ nhiều ít thôi. Như buổi đầu mình thấy cõi đời là khổ, vô thường nên mới đi tu, đó là có giác rồi. Nhưng rất tiếc, ta không nuôi dưỡng được cái giác ấy dài lâu, nên dần dần lại quên đi, rồi tham sân phiền não cũng trở lại như cũ. Từ cái quên ấy, việc tu xê dịch lần lần thành ra trật hướng. Cho nên nuôi dưỡng sự tỉnh giác ngày càng tăng trưởng mới gọi là tu. Ngày xưa mình tỉnh thức nên từ bỏ thế tục, xuất gia vào đạo tu để được giác ngộ giải thoát, vô lý bây giờ lại mê lầm quên mất gốc ban đầu! Chuyện ấy không thể chấp nhận được. Nên đã là kẻ xuất gia tức là có chí hướng siêu thoát, nhất định phải nuôi dưỡng tâm giác ngộ của mình ngày càng tăng trưởng, không được để lui sụt.

Tôi từng chứng kiến thực trạng lui sụt này của tăng ni nên rất đau lòng. Vì vậy bằng mọi cách, tôi cố gắng tạo điều kiện thắng duyên cho quý vị tu. Làm sao từ lúc bước vào đạo cho tới khi nhắm mắt, mỗi ngày công phu mỗi tiến, mỗi đi lên chứ không được dừng lại hay thối lui. Lùi lại là một sự tủi nhục lớn cho đời tu của mình. Tại sao bạn bè cùng tu, ai cũng tiến riêng mình lại lùi? Tự đặt ra câu hỏi như thế, để ta xác định cho bản than một con đường đi lên nhất định. Nếu không như thế, ta vừa chịu nhục với chính mình, vừa nhục với bạn hữu đồng tu.

Như vậy qua bốn câu này, ngài xác nhận cụ thể, người tu Phật phải nhận ngay nơi mình có Phật, chứ không tìm Phật ở bên ngoài hoặc ở đâu xa. Bởi vì mình quên tâm mới chạy tìm Phật ở bên ngoài. Một phen nhớ lại, mới biết rõ thấy rõ chính tâm mình là Phật, Phật chính là ta chứ không ở đâu xa.

Tuy nói thế, nhưng nếu ta chưa nhận ra được ông Phật thật nơi mình, thì cũng không nên chấp lý bỏ sự, thấy tượng Phật trên chánh điện không cần xá, không cần lễ, bất kể tăng tục lớn nhỏ trong thiền môn, không biết tôn trọng kính nể ai, vì tự cho rằng ta cũng là Phật, đâu cần lễ bái ai! Đó là trái đạo lý, là tăng thượng mạn, tội này rất lớn. Bởi hình tượng Phật bên ngoài là để nhắc ta nhớ lại ông Phật nơi chính mình. Nếu không biết tri ân kính lễ ngài, đó là ta chưa nhận được ông Phật thật nơi mình, chưa thấy được giá trị đức Phật thật ấy. Cho nên chỗ này phải khéo tu sao cho lý sự viên dung. Đừng chấp lý bỏ sự, mà cũng đừng chấp sự mê lý.

Thiền ngỏ năm câu, nằm nhãng cong quê Hà hữu;

Kinh xem ba bận, ngồi ngơi mái quốc Tân La.

Ngỏ là rõ. Thiền ngỏ năm câu tức là chúng ta thấu suốt được những câu nói của chư tổ trong nhà thiền. Chữ nhãng là thong dong tự tại. Thấy rõ được năm câu thiền, thì nằm thong dong ở nơi quê Hà hữu, tức là không có chỗ nơi để mình mắc kẹt. Đây là trích một câu trong các bài của Trang Tử. Trang Tử nói: “Nếu người đã đạt đạo thì sẽ thong dong nơi chỗ không có nơi chốn, bến bờ.” Vì nơi đó không có ngằn mé nên nói là quê Hà hữu. Như vay khi chúng ta thấu suốt được lời nói của chư tổ thì chúng ta sẽ nằm thong dong ở nơi không có giới hạn không ngằn mé mà thênh thang vô cùng vô tận.

Kinh xem ba bận. Ba bận là ba lần. Ngồi ngơi mái quốc Tân La. Ngồi ngơi là ngồi nghỉ ngơi, mái là mé, Tân La là Triều Tiên. Xưa ở Trung Hoa thường nói Tân La là nơi thong thả an lành. Nếu người xem kinh chừng đôi ba lần mà thông suốt thì ngồi nghỉ chơi nơi mé nước Tân La thong thả tự tại.

Tóm lại, hai câu này nói rõ ý nghĩa nếu người học đạo thấu suốt được lý huyền thì sẽ được thong dong ở chỗ không còn bờ mé, không còn nơi chốn, tức là chỗ vô cùng vô tận; còn người xem kinh mà thông được nghĩa kinh thì cũng được thảnh thơi dạo chơi ở nước Tân La.

Trong đạo nghĩa, khoảng cơ quan, đà lọt lẫn trường Kinh cửa Tổ;

Lánh thị phi, ghê thanh sắc, ngại chơi bời dặm liễu đường hoa.

Ở đây có tính cách dạy chúng ta ứng dụng trong cuộc sống hằng ngày. Chữ trong là trọng. Chữ đạo nghĩa ở đây có hai mặt: Một là đối với người xuất gia thấu suốt được ý nghĩa trong kinh điển, trong đạo để ứng dụng cho sự tu. Hai là đối với thế gian, người sống đúng đạo nghĩa là người đầy đủ đạo đức và tình nghĩa đối với mọi người.

Khoảng cơ quan. Chữ khoảng nghĩa là mở rộng, cơ quan là chỉ cho năm căn của chúng ta. Mắt đối với sắc, tai đối với thanh, mũi đối với hương, lưỡi đối với vị, thân đối với xúc, nếu năm căn tiếp xúc năm trần mà không bị cột trói, đó gọi là mở rộng.

Đà lọt lẫn trường Kinh cửa Tổ. Chữ đà là đã, lọt là rơi vào, trường kinh là trường dạy kinh Phật, cửa Tổ là nhà chư tổ dạy đạo lý. Nếu người nào biết trọng đạo nghĩa, khéo giữ sáu căn không dính với sáu trần, người đó đã vào được trường kinh Phật, cửa đạo Tổ.

Lánh thị phi. Chữ lánh là tránh. Tại sao chúng ta phải tránh thị phi? Vì thị phi là lời phê bình phải quấy, đó là bệnh. Vừa thấy ai thì vội phê bình, người đó dễ thương hay dễ ghét, hoặc người đó có vẻ đạo đức hay lôi thôi… Như vậy phê bình, phán xét đều là lối thị phi. Người là người, mình là mình, đừng bận bịu, đừng vội phê phán. Chắc gì cái nghĩ, cái nhìn của mình là đúng. Cho nên thị phi nên tránh, không nên gần. Vì vậy người biết tu phải ít nói, phải giữ gìn miệng cho lên meo như cây quạt mùa đông.

Ghê thanh sắc. Chữ ghê là sợ, thanh là âm thanh, sắc là sắc tướng. Những lời nói qua lại của kẻ này người kia, chúng ta nên sợ, phải dè dặt, đừng vội nghe, đừng bắt chước. Đối với đẹp xấu cũng không để tâm xao xuyến bận lòng, đó là gốc của sự tu. Ngại chơi bời dặm liễu đường hoa. Chữ ngại là dè dặt. Phải dè dặt không nên đi vào đường hoa dặm liễu e sẽ bị hư thân mất nết.

Hai câu này ngài nhắc chúng ta phải biết sống đúng đạo nghĩa của một người đức hạnh và không để cho năm căn dính với năm trần. Được vậy là người thấu suốt lời Phật dạy, bước vào cửa chư tổ. Lại phải dè dặt tránh xa thị phi, ghê sợ thanh sắc và không bao giờ giẫm chân lên đường hoa dặm liễu, đó mới thật là người biết tu.

Đức Bụt từ bi, mong nhiều kiếp nguyền cho thân cận;

Ơn Nghiêu khoáng cả, lọt toàn thân phô việc đã tha.

Đức Phật từ bi vô hạn, nên chúng ta thệ nguyện nhiều đời nhiều kiếp luôn luôn được gần Phật. Vì Phật là đấng giác ngộ, là đấng từ bi, nên chúng ta muốn được giác ngộ, muốn học hạnh từ bi thì phải gần gũi ngài.

Ơn Nghiêu khoáng ca, tức là ơn vua Nghiêu vua Thuấn rất rộng lớn. Nói ơn Nghiêu là nói đến nhà Nho. Vì thời của ngài là thời tam giáo đồng nguyên, nên ngài thường dẫn những cái hay đẹp của cả ba đạo. Lọt toàn thân phô việc đã tha. Phô là bày ra, đã tha là khó khăn. Lọt toàn thân phô việc đã tha nghĩa là mình bước vào hay tiến thân vào trong cửa nhà Nho thì thấy rất nhiều việc khó khăn chứ không phải dễ dàng. Câu trên là tán thán đức Phật từ bi, câu dưới là khen Nghiêu Thuấn rộng rãi. Tuy nhiên bước vào cửa vua quan thì chỉ chuốc thêm nhiều khó khăn mà thôi.

Áo miễn chăn đầm ấm qua mùa, hoặc chằm hoặc xể;

Cơm cùng cháo đói no đòi bữa, dầu bạc dầu thoa.

Bốn mùa xuân hạ thu đông, nhất là mùa đông ở nơi lạnh lẽo có áo có chăn để được ấm áp qua mùa. Nếu áo chăn chỉ dùng để được ấm áp thì đâu cần phải có áo đẹp chăn xinh. Hoặc chằm hoặc xể là áo chăn chằm vá gì cung được, miễn ấm áp cho qua ngày chứ không chê khen.

Cơm cùng cháo đói no đòi bữa, dầu bạc dầu thoa. Ở trên là áo với chăn, dưới là cơm cùng cháo, trên là đầm ấm qua mùa, dưới là đói no đòi bữa, trên là hoặc chằm hoặc xể, dưới đối lại là dầu bạc dầu thoa. Nghĩa là có cơm cháo đói no cho qua ngày qua bữa, chứ không đòi hỏi gì cả, dù là cơm trắng hay cơm hẩm cũng được. Chữ bạc là trắng, thoa là hẩm.

Chỉ cần hai câu này, nếu ứng dụng được, đời tu chúng ta cũng đẹp lắm rồi. Câu trên chỉ cho mặc, câu dưới chỉ cho ăn. Cuộc sống ở thế gian, ăn mặc là điều thiết yếu, nhưng đối với người tu áo chăn chỉ để ấm qua mùa, nên chằm vá gì cũng không chê khen tốt xấu. Còn ăn thì mặc tình cơm hẩm cơm trắng gì cũng ngon cũng tốt. Qua hai câu này, nếu khéo ứng dụng chúng ta sẽ thấy sự ăn mặc của người tu thật đơn giản, thật dễ chịu.

Ngăn bát thức, nén bát phong, càng đè càng bội;

Lẫy tam huyền, nong tam yếu, một cắt một ma.

Ngăn bát thức. Bát thức là tám thức, gồm nhãn thức, nhĩ thức, tỹ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức, mạt-na thức và a-lại-da thức. Thức thứ bảy là mạt-na thức còn có tên là truyền tống thức. Thức thứ tám là a-lại-da thức còn gọi là tàng thức. Trong Phật giáo nhất là Phật giáo Đại thừa công nhận nơi con người chúng ta có tám thức. Thức là phân biệt.

Mắt thấy hình sắc, liền phân biệt đẹp xấu, là công dụng của nhãn thức. Tai nghe tiếng liền phân biệt tiếng hay dở là công dụng của nhĩ thức. Mũi ngửi mùi liền phân biệt mùi thơm hôi là công dụng của tỹ thức. Lưỡi nem vị liền phân biệt vị ngon dở là công dụng của thiệt thức. Thân xúc chạm liền phân biệt nóng lạnh hoặc êm ái hay nhám cứng v.v… là công dụng của thân thức. Ý vừa nghĩ đến việc này, việc nọ, việc kia, liền phê phan phải quấy, hay dở là công dụng của ý thức.

Sáu thức trước chúng ta dễ phân biệt, dễ thấy được công dụng của nó. Đến thức thứ bảy ẩn kín, thường ở thế gian không biết, nó liên hệ với thức thứ tám. Thức thứ tám là tàng thức, thức này giống như cái kho chứa đựng tất cả hạt giống, do mắt thấy, tai nghe, mũi ngửi, lưỡi nếm, thân xúc chạm. Thức thứ bảy đem bóng dáng những gì hay, những gì thích đưa vào tàng thức, chứ tàng thức là kho chứa, nó không ra ngoài lượm lặt vào. Chỉ thức thứ bảy tiếp xúc với sáu thức trước rồi đưa mọi thứ cất giữ vào tàng thức, vì vậy có chỗ gọi nó là truyền tống thức, chỗ khác cũng gọi là ý căn.

Tại sao gọi là ý căn? Bởi vì khi chúng ta dấy nghĩ về những hình tướng quá khứ vị lai thì cái dấy nghĩ đó là dụng của ý. Nhưng khi không dấy nghĩ, lúc đó ý ở đâu? Như con mắt thì có nhãn thức, nên nhãn thức tựa vào mắt. Còn ý không có chỗ tựa, nó chỉ duyên theo mấy thức trước mà khởi phân biệt, nhưng khi không khởi phân biệt thì nó trở về gốc của nó là ý căn. Ý căn còn gọi là mạt-na thức, là gốc của ý thức, là chỗ tựa cho ý thức. Khi không hoạt động, ý thức ẩn núp nơi ý căn, để gặp duyên nó mới phát ra được. Do đó ý thức phải núp trong ý căn, vì vậy thức thứ bảy cũng gọi là ý căn. Tóm lại ý căn có hai công dụng, một là làm chỗ tựa cho ý thức, hai là mang chủng tử ở ngoài đem vào tàng thức.

Theo khoa học ngày nay nói, tất cả những gì chúng ta ghi nhớ là do các tế bào trong não ghi chép. Nhưng với tinh thần của Duy thức học lại nói khác hơn. Duy thức nói rằng chúng ta có một cái kho chứa đựng đầy đủ những hình bóng của tiền trần, vì vậy khi gặp duyên nó liền phát ra. Thí dụ, hôm nào quý vị ra chợ thấy một đóa hoa lạ nhất chưa từng thấy. Khi thấy nó rồi, chú ý nhìn kỹ xem nó đẹp làm sao, lạ ở chỗ nào, ngắm nhìn kỹ như thế xong, về nhà ngồi thong thả chơi, bất thần nhớ lại hình ảnh đóa hoa ban sáng, như vậy đóa hoa mình ngắm nó đã chun vô kho tàng thức lúc nào rồi. Con mắt chúng ta ngắm những gì mình chú ý, sẽ được ý thức tiếp lấy phân biệt, rồi từ ý thức phân biệt nên có chủng tử. Nó chuyển chủng tử ấy qua mạt-na thức, thức này đem chứa vào trong kho tàng thức, khi đủ duyên nó phát ra. Thế nên những gì mình ưa thích đều có chủng tử chứa trong tàng thức, người ưa làm điều thiện thì những hành động, lời nói, ý nghĩ thiện của họ đều có chủng tử được đem vô tàng thức. Đến khi người ấy gần chết, chủng tử thiện mạnh sẽ thành nghiệp dẫn tàng thức đi thọ sanh theo đường thiện. Còn người thích làm ác, tạo các duyên ác dữ thì chủng tử dữ được đem vô tàng thức nuôi dưỡng, đến lúc gần chết, nghiệp dữ ác dẫn người ấy đi theo đường ác. Vì vậy trong kinh thường dạy, khi sắp lâm chung, người làm lanh thấy cảnh vui đến, nên họ mỉm cười, hoặc vẻ mặt họ tươi sáng. Còn người làm ác khi gần chết những chủng tử ác hiện ra, hoặc thấy có người đến đòi nợ, hoặc đánh đập, nên hoảng sợ, gương mặt hiện vẻ kinh hoàng. Nhìn vẻ mặt người sắp tắt thở, chúng ta có thể đoán biết họ đi theo đường nào.

Tóm lại Duy thức học cho chúng ta biết có tàng thức để chứa hết chủng tử. Các chủng tử đó là những hạt giống do mắt, tai, mũi, lưỡi, thân xúc chạm năm trần, rồi ý thức phân biệt và ý căn mang vào chứa trong tàng thức. Chủng tử đó là cái bóng chứ không phải hình thức vật chất, thế nên khi chúng ta chết, chủng tử có sức mạnh lôi chúng ta qua đời khác. Nếu tất cả ghi nhớ đó được ghi vào não bộ, khi chết não bộ cũng hoại thì lấy gì mà đi thọ sanh, trong khi chủng tử thiện ác không phải là hết. Nên nói tàng thức chứa đựng chủng tử lành dữ, rồi nó mang chủng tử đó sang đời khác thì hợp lý hơn.

Nhiều người cứ nghĩ mình làm việc thiện việc ác trong đời này phải có quả báo cho mình thấy. Song có kẻ cả đời làm ác hoặc làm thiện sao không thấy quả báo ngay trong hiện đời? Sự thật không phải thế. Người làm ác hiện đời nhưng họ có chủng tử lành đời trước quá nhiều nên họ hưởng những phước lành cũ, khi chủng tử thiện hết chủng tử ác sẽ hiện ra sau. Còn người làm thiện mà hiện đời vẫn bị tai nạn dồn dập, đến khi chết cũng không thấy sung sướng chi hết, tưởng đâu như mất. Nhưng không phải, chủng tử lành đó sẽ tiếp tục hiện ra trong đời kế.

Như tất cả biết, chúng ta ra đời không ai lựa chọn cha mẹ cho mình cả, mà do nghiệp cũ thúc đẩy chúng ta đến chỗ tốt hoặc xấu, tùy chủng tử thiện ác trong tàng thức mà thọ sanh. Thí dụ thuở xưa mình có gian lận của người nào, làm cho họ phải tiêu tan hết sự nghiệp, nên họ oán hận mình. Khi chết nợ nần oan khiên xưa đẩy mình đến chỗ người ấy thọ sanh. Sanh ra nơi đó để ta trả nợ cũ. Ngược lại, trước đây chúng ta đã làm những điều lành, giúp đỡ ai đó, người ấy cũng là người lành, khi chết mình sanh vào chỗ người lành đó, được vui hưởng sung sướng.

Như vậy nghiệp quá khứ không mất, vì có tàng thức chứa đựng, rồi dẫn đi thọ sanh, chứ không phải ngẫu nhiên. Không phải do ai sắp đặt cho mình cả, mà chính do nghiệp thiện ác của mình gieo trong tàng thức từ trước vậy. Vì thế đối với bát thức chúng ta phải biết rõ, ngăn ngừa những chủng tử xấu ác không cho đem vô thức thứ tám. Nói cách khác, không cho tám thức tạo những chủng tử xấu ác để đời sau phải chịu quả chẳng lành. Đó là ngan bát thức.

Nén bát phong. Bát phong tức là tám gió, nén ở đây không phải là đè nén, mà là đừng để nó lôi cuốn mình đi. Tám gió là: lợi, suy, hủy, dự, xưng, cơ, khổ, lạc.

Tám gió này thường làm cho chúng ta bị xao xuyến.

1- Gió thứ nhất là lợi. Thí dụ hôm nào quý vị mua vé số, đến ngày xổ số dò thấy trúng độc đắc năm hay mười triệu, quý vị có ngủ được không? Ngủ không được là bị gió lợi thổi bay rồi. Khi nào biết trúng số độc đắc mà vẫn nằm ngáy khò khò, là không bị gió lợi thổi. Như vậy, gió lợi rất mạnh, lợi đến thì tâm xao xuyến, náo động không an.

2- Gió thứ hai là suy. Như trong công ăn việc làm của quý vị, bất thần bị suy sụp thua lỗ mất phân nửa hoặc hai phần vốn, quý vị có nằm yên không? Không yên, vậy là bị gió suy làm cho xao xuyến bất an.

Hai cơn gió này cũng đủ thấy tu rất khó rồi.

3- Gió thứ ba là hủy. Hủy tức là hủy nhục. Như người đứng đắn, đàng hoàng, bỗng dưng có kẻ trong xóm đến chỉ mặt chửi mắng thậm tệ, người đó có buồn không? Buồn. Như vậy gió thứ ba cũng không phải dễ vượt qua, bị người hủy nhục lòng mình liền chao đảo bất an.

4- Gió thứ tư là dự. Ngược lại với hủy là dự, tức đề cao. Giả sử trong buổi họp có năm bảy trăm người, có người nêu tên mình ra đề cao tán dương hơn người. Khi ấy mọi người đều vỗ tay hoan nghênh vang dội, đến trưa về nha mình nằm ngủ được không? Được đề cao quá, ngủ cũng không được, tức là đã bị gió dự thổi.

5- Gió thứ năm là xưng. Xưng là tán thán, ca ngợi. Được tán thán ca ngợi, vui quá cũng ngủ không được. Đó là gió xưng thổi.

6- Gió thứ sáu là cơ. Cơ là cơ hiềm, có nghĩa là chê bai. Thí dụ ở trước chỗ đông người, ta bị đưa ra chỉ trích những điểm xấu dở. Sau đó về nhà mình có yên không? Không yên là đã bị gió cơ thổi.

7- Gió thứ bảy là khổ. Khi gặp những điều đau khổ đến, lòng mình cũng bị dao động, khó chịu. Đó là đã bị gió khổ thổi.

8- Gió thứ tám là lạc. Lạc là vui. Nhưng thật tình, nếu chúng ta có người thân đi đâu thật xa, đến lúc trở về hẹn ngày để gặp. Gần đến ngày đó mình có thao thức, mong đợi không? Nghĩa là biết niềm vui sẽ đến, mình càng bất an.

Thế nên, người tu thiền, dù gặp việc hay dở, được mất, khen chê… chúng ta phải nén xuống, không để cho sự bất an nổi dậy, náo động trong lòng, đó mới thật biết tu. Còn nếu nói thiền nói đạo thao thao bất tuyệt mà một gió thổi đến đã muốn bay bổng thì không phải thật tu rồi. Gặp một gió ta vượt qua thì những gió khác lần lần cũng thắng được.

Trong nhà thiền các bậc thầy thường thử xem đạo lực của đệ tử có khá hay không, nên gặp mặt không nói gì chỉ chửi mắng thậm tệ. Làm như thế mà đệ tử vẫn thản nhiên không thay đổi sắc diện thì biết đó là hạng khá. Còn mới nói vài câu, vị ấy khóc la thì biết là yếu kém. Bình thường ai cũng tỏ ra mình là người đạo đức thâm hậu, nhưng gặp việc mới thấy rõ có đạo lực hay không. Nên ở đây ngài muốn nhắc chúng ta phải nén bát phong là vậy.

Càng đè càng bội. Càng đè chừng nào nó lại càng phát lên nhiều chừng nấy nữa.

Lẫy tam huyền, nong tam yếu, một cắt một ma. Chữ tam huyền, tam yếu là ngôn ngữ do tổ Lâm Tế thường dạy môn đồ. Lẫy tức là bật ra, nong là nới rộng. Hai câu này muốn nói đối với tam huyền, tam yếu chúng ta phải thông suốt, phải thấu rõ tường tận. Một cắt một ma, một bên cắt một bên mài, phải mài giũa đừng để nó mờ tối. Thật ra tổ Lâm Tế nói tam huyền tam yếu nhưng không có giải nghĩa, sau này đồ đệ ngài mới giải đại khái như sau:

Tam huyền gồm:

1- Thể trung huyền là câu nói phải chất phác, ngay thật, không trau chuốt.

2- Cú trung huyền là lời nói không mắc kẹt tình thức, phân biệt. Thí dụ: Hỏi: Thế nào là Phật? Đáp: Ba cân gai. Nói ba cân gai là có nằm trong tình thức phân biệt không? Câu nói đó không bị kẹt trong tình thức phân biệt.

3- Huyền trung huyền là câu nói lìa đối đãi hai bên.

Đó là tam huyền.

Tam yếu, người sau giải thích là:

1- Trong lời nói không phân biệt tạo tác.

2- Cốt vì ngàn thánh thẳng vào chỗ huyền áo. Chứ không phải nói theo nghĩa thường của thế gian.

3- Cốt dứt bặt đường ngôn ngữ. Nói mà ngăn nói, nói để dứt nói, không phải nói để cho người suy gẫm.

Đó là tam yếu. Sau này, thiền sư Thiện Chiêu có làm bài kệ về tam huyền tam yếu như sau:

Tam huyền tam yếu sự nan phân,

Đắc ý vong ngôn đạo vị thân.

Nhất cú minh minh siêu vạn tượng,

Trùng dương cửu nhật cúc hoa tân.

Ngài nói về nghĩa tam huyền tam yếu khó phân biệt được. Phải làm sao đắc ý vong ngôn đạo vị thân, mình phải lột được ý nghĩa ở trong mà quên lời nói đi thì đối với đạo mới gần gũi được. Nhất cú minh minh siêu vạn tượng, một câu rõ ràng vượt mọi hình thức thế gian. Trùng dương cửu nhật cúc hoa tân, ngày mùng chín tháng chín hoa cúc nở tươi đẹp. Đây ngài muốn nói yếu nghĩa không thể phân biệt hoặc giải thích bằng hình thức, mà phải đắc ý vong ngôn, nghĩa là phải nhận ý quên lời, mới có thể thấu suốt được một câu nói của chư tổ thật rõ ràng, không còn mắc kẹt trong hình tướng nữa. Người nào nhận được điều đó cũng như ngày mùng chín tháng chín hoa cúc nở, nghĩa là đến thời tiết nhân duyên liền bừng sáng.

Tóm lại, câu lẫy tam huyền, nong tam yếu, một cắt một ma nghĩa là đối với tam huyền tam yếu chúng ta phải thông suốt để dẹp hết mọi ngôn từ, không còn mắc kẹt, không còn bị dính nữa.

Cầm vốn thiếu huyền, xá đàn dấu xoang vô sanh khúc;

Địch chăng có lỗ, cũng bấm chơi xướng thái bình ca.

Cầm là cây đàn, huyền là dây đàn, thiếu huyền là thiếu dây. Chữ xá là hãy, xoang là xướng hay tấu. Nghĩa là đàn không dây hãy tấu lên một khúc nhạc vô sanh thích thú. Địch là sáo, chăng là chẳng. Sáo không lỗ cũng thổi một bài ca thái bình.

Hai câu này muốn nói, người đạt đạo giống như người có khả năng sử dụng cây đàn không dây mà vẫn khảy được khúc nhạc vô sanh, sáo không lỗ mà vẫn thổi được bài ca thái bình. Lời của Tổ nói ra không cho chúng ta dấy niệm phân biệt, không cho thấy phải quấy hơn thua. Người đạt đạo thấu suốt rồi thì không cần nói vẫn có được diệu dụng vô cùng, sống trong cảnh thái bình, trong chốn vô sanh, không còn bị lang thang khổ sở nữa.

Lẫy cội tìm cành, còn khá tiếc Câu Chi trưởng lão;

Quay đầu chớp bóng, ắt kham cười Diễn-nhã-đạt-đa.

Lẫy là bẻ, lặt, hái. Trưởng lão Câu Chi là tên một vị thiền sư đời Đường. Bình thường có ai đến hỏi đạo, ngài đều không đáp, chỉ giơ một ngón tay lên. Bởi chỗ tột cùng không có hai, cho nên ngài đưa một ngón tay lên. Tuy nhiên còn đưa ngón tay cũng là còn hình thức, cũng đáng tiếc, nhưng ngài không còn cách nào khác. Vì vậy ở đây muốn nói hành động đưa ngón tay đó là lẫy cội tìm cành, là còn hình thức nên đáng tiếc.

Diễn-nhã-đạt-đa, trong kinh Lăng-nghiêm, đức Phật có dụ: Ngày xưa có anh chàng tên Diễn-nhã-đạt-đa. Một buổi sáng mai dậy, anh đến trước gương để rửa mặt, soi mặt vào gương anh thấy đầu mặt trong gương rất đẹp, anh thích quá. Nhưng khi úp mặt gương lại, anh không thấy đầu mặt mình đâu nữa, liền ôm đầu chạy la: “Tôi mất đầu rồi, tôi mất đầu rồi!” Tại sao anh la mất đầu? Vì anh quên đầu chấp bóng. Cái đầu thật sờ sờ ở ngoài, nhưng vì anh thấy bóng trong gương cho là đầu mặt của mình. Khi úp gương lại không thấy đầu mặt nữa, anh cho là mất đầu. Đầu mặt trong gương chỉ là bóng, chứ nếu mất đầu mặt thật thì ai ôm đầu chạy la mất đầu. Còn biết la mất đầu là vẫn còn đầu.

Qua thí dụ này Phật muốn dạy, tất cả chúng sanh ai cũng có chân tâm Phật tánh, nhưng vì ý thức dấy động phân biệt sự vật bên ngoài, rồi mang pháp trần vào tàng thức để bị dính kẹt với nó. Ý thức đó, pháp trần đó là bóng dáng không thật, nhưng người nào chưa khéo tu, khi ý thức lặng, không còn nhớ chuyện này chuyện kia thì nghĩ “tôi không có tâm, tâm tôi mất rồi”. Không nghĩ suy thì nói mất tâm, vậy mất tâm hay mất cái bóng của tâm? Thật ra, khi không suy nghĩ, cái bóng không dấy động, không khởi lên, chứ không phải tâm mất. Khi không nghĩ mà chúng ta hằng biết thì cái tâm càng rõ ràng hơn. Cũng vậy, cái bóng đó là thí dụ như đầu mặt ở trong gương, còn đầu mặt thật là chỉ cho tâm chân thật, mà anh chàng Diễn-nhã-đạt-đa chỉ nhớ bóng lại quên đầu.

Chúng ta cũng thế, chỉ nhớ cái suy nghĩ phải quấy, hơn thua, lợi hại v.v… mà quên cái tâm hằng hữu của chính mình, cuối cùng ôm tâm đi tìm tâm. Chúng ta thường lầm cái giả cho là thật, trong khi cái thật lại không nhận. Như thân này là giả mà ai đụng đến là không được, tâm lăng xăng thay đổi liên miên mà cho tâm tôi nghĩ thế này thế nọ, ai nói khác đi là cự lại liền. Sống trong mê lầm, nhận bóng là mình, không chịu thức tỉnh cái thật đang hiện có sờ sờ, luôn ở bên cạnh mình đây.

Dấy niệm là vọng, khi không dấy niệm mình cũng biết, cái biết này đâu phải vọng, tại sao không nhận lấy nó mà lại chạy theo các niệm sanh diệt, rồi vui buồn khổ sở đủ thứ? Như vậy có điên không? Cái điên của anh chàng Diễn-nhã-đạt-đa với cái điên của chúng ta có khác nhau không? Cả ngày chúng ta cứ chạy theo những suy nghĩ tính toán, chấp đó là mình, quên mất tâm chân thật hằng hữu, không phải điên đảo là gì?

Hai câu này muốn dạy chúng ta nhớ, tu phải nhận ra cái thật chứ đừng mắc kẹt bóng, đừng mắc kẹt cành lá bên ngoài. Thấy rõ như vậy là tỉnh là giác. Mê và giác cách nhau bao xa? Như trở bàn tay, úp lại là mê, lật lên là giác. Thấy giả bảo thật là mê, thấy giả biết giả là giác. Đó là người biết thương mình, biết khéo tu.

Lọt quyện kim cương, há mặt hầu thông nên nóng;

Nuốt bồng lật cức, nào tay phải xước tượng da.

Quyện có chỗ cũng đọc là quyển, quyện kim cương tức là cái lồng bằng kim cương. Kim cương là loại cứng chắc, không có gì đập bể được nó. Vậy mà ngài bảo lọt quyện kim cương, tức là lọt phủng được lồng kim cương, mà mặt vẫn bình thản, không nóng, không thấy khó khăn gì. Nuốt bồng lật cức, lật cức là loại tre gai, nuốt nó mà không bị xước da.

Ý của hai câu này nói, người tu khi đạt được chỗ cứu cánh rồi thì vượt qua mọi khó khăn như tay chọc phủng lồng kim cương, hoặc nuốt trọng gai góc cũng không bị trầy da họng. Đó là chỗ diệu dụng khi đã được tự tại. Ngươi như thế sống giữa mọi cảnh hiểm nguy không có gì sợ hãi, vì đã đạt tới chỗ cứu cánh chân thật.

HỘI THỨ SÁU

Thật thế!

Hãy xá vô tâm;

Tự nhiên hợp đạo.

Dừng tam nghiệp mới lặng thân tâm;

Đạt một lòng thì thông Tổ giáo.

Nhận văn giải nghĩa, lạc lài nên thiền khách bơ vơ;

Chứng lý tri cơ, cứng cáp phải nạp tăng khôn khéo.

Han hữu lậu, han vô lậu, bảo cho hay: the lọt, duộc thưng;

Hỏi Đại thừa, hỏi Tiểu thừa, thưa thẳng tắt: lòi tiền, tơ gáo.

Nhận biết làu làu lòng vốn, chẳng ngại bề thời tiết nhân duyên;

Chùi cho vặc vặc tánh gương, nào có nhuốm căn trần huyên náo.

Vàng chưa hết quặng, xá tua chín phen đúc chín phen rèn;

Lộc chẳng còn tham, miễn được một thì chay một thì cháo.

Sạch giới lòng, chùi giới tướng, nội ngoại nên Bồ-tát trang nghiêm;

Ngay thờ chúa, thảo thờ cha, đi đỗ mới trượng phu trung hiếu.

Tham thiền kén bạn, nát thân mình mới khá hồi ân;

Học đạo thờ thầy, dọt xương óc chưa thông của báo.

Thật thế! hãy xá vô tâm; tự nhiên hợp đạo. Chữ xá là nên. Hãy nên vô tâm, tự nhiên hợp đạo. Người tu tuy có nhiều phương pháp, nhiều lối ứng dụng tu, nhưng chỗ tột cùng vẫn là vô tâm. Vô tâm nào? Vô tâm vọng tưởng, vô tâm phân biệt chạy theo sáu trần. Khi tâm đó lặng đi, tự nhiên hợp đạo, chứ không có gì khác. Ở đây nói vô tâm, chỗ khác nói nhất tâm. Đạo tức là thể chân thật của chân tâm, khi ngộ được chân tâm gọi đó là ngộ đạo. Vì vậy muốn ngộ được chân tâm thì phải không có tâm hư vọng. Tâm hư vọng lặng rồi thì chân tâm hiện tiền, cho nên nói: Hãy xá vô tâm, tự nhiên hợp đạo.

Dừng tam nghiệp mới lặng thân tâm;

Đạt một lòng thì thông Tổ giáo.

Dừng tam nghiệp tức là dừng ba nghiệp, nghiệp của thân khẩu ý, thì thân tâm mới an tĩnh, trong sáng. Đạt một lòng thì thông Tổ giáo, chúng ta tu cốt đạt được một lòng, một lòng là nhất tâm. Được vậy, chúng ta mới thông suốt giáo lý của Phật tổ. Ngược lại, chúng ta sẽ mờ mịt trong rừng đạo lý cao siêu của chư Phật tổ. Nhất tâm tức là còn một tâm chân thật, không có những thứ lăng xăng lộn xộn xen vào. Bởi thế nên, tu Tịnh độ Phật dạy niệm Phật phải nhất tâm, tu Thiền phải lặng vọng tưởng. Hai bên tuy từ ngữ có khác, nhưng chủ yếu không hai. Nhất tâm tức là không còn vọng tưởng.

Như vậy hai câu này dạy chúng ta tu trước hết phải dừng ba nghiệp, kế phải được nhất tâm thì mới mong đạt đến chỗ tột cùng của Phật tổ.

Nhận văn giải nghĩa, lạc lài nên thiền khách bơ vơ; người tu nếu chấp từng câu văn, chấp vào nghĩa lý, rồi cứ theo đó mà mắc kẹt, như vậy là người bị lạc loài, là thiền khách bơ vơ, không thấy được nghĩa lý cứu cánh của Phật tổ dạy. Cũng như đưa ngón tay chỉ mặt trăng, người không nương theo ngón tay để thấy mặt trăng lại cứ chấp vào đầu ngón tay cho là lớn, nhỏ, đẹp, xấu v.v… người ấy sẽ không bao giờ thấy được mặt trăng. Cũng vậy, người tu thiền cứ mắc kẹt trên văn nghĩa không bao giờ đạt được chỗ cứu cánh.

Đức Phật nói bao nhiêu kinh cốt chỉ cho chúng ta nhận được ông Phật của chính mình. Đó là tánh giác hay chân tâm của chúng ta. Nhưng chúng ta cứ bám vào kinh, vào nghĩa mà không chịu nhìn lại để nhận ra tánh giác nơi mình, chẳng khác nào chỉ phân biệt đầu ngón tay mà không thấy mặt trăng thật.

Như tu Tịnh độ, trong kinh Di-đà Phật dạy, người nào niệm Phật từ một ngày, hai ngày cho đến bảy ngày nhất tâm bất loạn, mới được sanh về cõi Phật. Nhưng hiện nay phần nhiều người tu không chịu niệm Phật nhất tâm, mà cứ đem kinh ra tụng hoài mỗi đêm. Tụng như vậy chừng nào mới đến Cực lạc? Còn người tu thiền tụng kinh Bát-nhã, Phật dạy phải quán năm uẩn không thật thì qua hết khổ ách. Tối nào cũng tụng ngũ uẩn giai không thuộc lòng, ma năm uẩn thấy thật, thì chừng nào người ấy giác ngộ?

Kinh Phật chỉ dạy chúng ta phương pháp phá dẹp những sai lầm cố chấp để được nhất tâm, mà chúng ta không ứng dụng lại cứ đem ra đọc tụng suông, chẳng khác nào con két, nghe ai dạy câu nào lặp lại y câu đó, chứ không hiểu biết và thực hành gì cả. Người tu như vậy, ngài cho là những thiền khách bơ vơ lạc loài không biết lang thang đến đâu.

Chứng lý tri cơ, cứng cáp phải nạp tăng khôn khéo. Nạp tăng là ông thầy mặc áo vá, hay nói cách khác nạp tăng là chỉ cho người tu thiền. Câu trên dùng chữ thiền khách, câu dưới dùng chữ nạp tăng đối nhau, tuy khác chữ nhưng ý không khác. Người tu thiền phải chứng được lý của Phật tổ, biết rõ căn cơ của mình, đó là người cứng cáp, là vị tăng khôn khéo, là người tu hành chân thật.

Ở đây tôi thường nói với tăng ni, tôi rất trọng những vị tu thấy được đạo, đó là chứng lý. Khi chứng lý rồi, ta mới biết trình độ của mình, căn cơ của người, sau đó hướng dẫn chỉ dạy người không khó mà lại có kết qua tốt. Nếu ta chỉ nhận văn giải nghĩa, cho đó là sở trường, là chỗ đầy đủ của mình, đây chỉ là kẻ bơ vơ trên con đường tu thiền mà thôi. Kẻ này đọc thì nghe hay, giảng nghe rõ nhưng đi không tới đâu, nên nói là thiền khách lạc loài.

Như tôi ngày xưa vì quá thích tu thiền, mà bước đầu không có ai dạy, nên tôi tu theo Lục diệu pháp môn, thấy cũng tạm ổn. Đến khi vượt qua được giai đoạn này, tôi lại chủ trương tu theo thiền tông, vì thấy căn cơ của mình thích hợp với thiền tông hơn. Sở dĩ biết như thế là vì bản thân tôi có trải qua những giai đoạn công phu, có sự thâm nhập riêng của mình. Những chỗ này rất thật, người có tu mới biết. Bởi khi chưa tu chúng ta sẽ không biết mình thích hợp với pháp môn nào. Bao giờ có trải qua những phút cay đắng rồi bước tới chỗ nhẹ nhàng thích thú, ta mới phát hiện được căn cơ của mình thích hợp chỗ đó. Rồi cứ thế mà đi thẳng một con đường. Đây gọi là chứng lý tri cơ, chỉ có trong kinh nghiệm tu tập, chứ không có trong văn nghĩa suông.

Hai câu này ngài dạy chúng ta phải làm sao đúng nghĩa của một người tu hành có đủ bản lãnh, vượt qua những thứ tầm thường để đạt đến chỗ cứu cánh, chứ không nên mắc kẹt vào hình thức văn tự chữ nghĩa.

Han hữu lậu, han vô lậu, bảo cho hay: the lọt, duộc thưng;

Hỏi Đại thừa, hỏi Tiểu thừa, thưa thẳng tắt: lòi tiền, tơ gáo.

Chữ han cũng như chữ hỏi, nên thường nói là hỏi han. Hỏi hay han cũng đồng nghĩa với nhau, nhưng vì muốn đổi chữ cho thành câu hay, nên câu trên dùng chữ han, câu dưới dùng chữ hỏi.

Chúng ta thường nghe trong nhà Phật hay dùng hai từ ngữ hữu lậu và vô lậu, như nói tu thế này chỉ được công đức hữu lậu, tu thế kia mới được công đức vô lậu. Như vậy tu làm sao được công đức hữu lậu và tu làm sao được công đức vô lậu? Trước hết chúng ta phải hiểu nghĩa hữu lậu, vô lậu. Theo chữ Hán, lậu là lọt, là rơi rớt, hữu lậu là còn rơi rớt, còn lọt xuống; vô lậu là không còn rơi rớt. Vậy rơi rớt cái gì? Rơi rớt lại trong ba coi.

Như trong kinh thường dạy, chúng ta tu hành nếu được giải thoát sanh tử là ra khỏi tam giới. Tam giới là Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới. Người nào tu đạt đạo cứu cánh được ra khỏi tam giới, đó là vô lậu. Còn người nào tu chỉ có phước báo nhân thiên thì sanh lại trong tam giới hay sanh lại trong cõi đời này để hưởng phước, gọi đó là hữu lậu.

Ở đây hỏi hữu lậu hay hỏi vô lậu thì bảo cho hay tức là cho họ biết the lọt, duộc thưng, chữ the tức là vải the, nếu chúng ta đổ cám hay cát trên vải the rồi lắc một hồi nó rơi xuống hết nên gọi là the lọt. Chữ duộc thưng, duộc là cái cán, thưng là cái gáo, nhưng ở đây duộc thưng còn có nghĩa là tấm vách ngăn chặn lại. Vì vậy hữu lậu là còn rơi rớt lại cũng như vải the còn rớt cám, rớt cát xuống. Còn vô lậu ví như tấm vách ngăn chặn lại, không bị rơi rớt. Có chỗ nói như gáo múc nước, khi múc lên không bị chảy hay bị rớt lại. Đó là ý giải thích về hữu lậu và vô lậu.

Hỏi Đại thừa, hỏi Tiểu thừa, thưa thẳng tắt: lòi tiền, tơ gáo. Lòi tiền là sợi chỉ xâu tiền thành chuỗi. Ngày xưa dùng loại tiền đồng điếu, chính giữa đục lỗ, muốn đi đâu người ta lấy chỉ xâu lại thành từng xâu hoặc mười đồng hay trăm đồng, gọi là lòi tiền. Tơ gáo là sợi dây kéo gàu múc nước. Như vậy sợi chỉ xâu tiền và sợi dây kéo gàu múc nước, hai thứ có công dụng thế nào? Ở đây muốn nói Tiểu thừa giống như sợi chỉ nhỏ xâu tiền, Đại thừa giống như sợi dây to kéo gàu múc nước, hai thứ có khác nhau rõ ràng cụ thể như vậy.

Nhận biết làu làu lòng vốn, chẳng ngại bề thời tiết nhân duyên; Chùi cho vặc vặc tánh gương, nào có nhuốm căn trần huyên náo.

Nhận biết làu làu lòng vốn, là chúng ta nhận rõ nơi nội tâm mình có tánh giác hay chân tâm, nó vẫn sáng làu làu không bao giờ mờ tối. Nhận biết rõ như vậy thì chẳng ngại bề thời tiết nhân duyên, tức là đâu đợi đến thời tiết nhân duyên mới thấy. Nó đã làu làu trong sáng sẵn, dù đúng thời hay không đúng thời nó vẫn có, chỉ cần ta nhận lại là tự đầy đủ ngay. Câu này rất sâu. Vì vậy chúng ta đừng nên hỏi “tôi tu đến bao giờ mới ngộ đạo?” Câu hỏi đó dư thừa rồi. Đã biết mình có tánh sáng là đã sẵn có, còn hỏi chi nữa, chỉ cần đúng thời tiết, đủ nhân duyên thì được trọn vẹn.

Chùi cho vặc vặc tánh gương, nào có nhuốm căn trần huyên náo. Tánh gương ở đây là chỉ cho tánh giác sáng suốt. Tánh là gì? Lâu nay chúng ta hay lúng túng với chữ tánh này. Như nghe từ tánh không của các pháp. Tôi thường thí dụ nắm tay. Trước khi co năm ngón lại, không có nắm tay. Do năm ngón co lại nên mới có nắm tay, khi buông năm ngón ra, nắm tay trở lại thành không. Như vậy cái không đã sẵn có nên buông ra nó mới trở lại không. Còn nắm tay do duyên hợp mới có, duyên tan thì không có, cho nên nó giả có, không thật, tùy theo duyên biến đổi. Vậy tánh là cái sẵn có. Tánh giác giống như tánh gương sáng, còn những thứ phiền não nhiễm ô của trần thế giống như bụi bặm.

Ngày xưa hai vị đệ tử của Ngũ Tổ là ngài Thần Tú và ngài Huệ Năng, một vị bảo phải thường xuyên lau chùi gương tâm cho sáng, một vị bảo tâm vốn tự sáng, không cần phải lau chùi. Bởi tánh gương hằng sáng, dù bụi bám hay không bám tánh gương cũng vẫn sáng. Trên tánh rõ ràng như thế, còn lau chùi chỉ là sự tướng bên ngoài. Lục Tổ nhìn thấu được bản chất của tâm giống như tánh gương, nên nói không cần lau chùi. Còn ngài Thần Tú nhìn trên phương diện bụi phủ bên ngoài gương, nên mới bảo lau chùi. Cho nên nói lau là lau bụi chứ không phải lau gương. Gương đã tự sáng, đâu cần phải lau, nhưng vì bụi che, mình phủi bụi cho ánh sáng được phát ra bên ngoài. Lâu nay chúng ta thường lầm chỗ này.

Cũng vậy, tâm thể mình nguyên xưa nay là trong sáng, nhưng vì phiền não phủ che nên ánh sáng không hiện ra ngoài. Khi dẹp hết phiền não, tâm tự hiện bày sáng suốt. Chúng ta lầm tưởng do dẹp phiền não tâm mới dần dần sáng, điều đó không đúng. Sáng là cái sẵn có nên mới gọi là tánh giác. Bởi thế đức Phật nói tất cả chúng sanh đều sẵn có tánh Phật. Đã có tánh Phật thì khơi dậy cho ánh sáng phát ra ngoài. Nhiều Phật tử không hiểu, cư cắm đầu lạy Phật trên bệ thờ mà ông Phật của mình không thèm biết tới, tội nghiệp ông Phật bên trong quá!

Tánh giác của chúng ta không thiếu vắng bao giờ, mà mình mãi lang thang nơi này nơi kia, luân hồi khổ lụy không biết bao nhiêu đời bao nhiêu kiếp để đi tìm nó. Có đáng thương không? Cho nên chúng ta tu là trở về cái chân thật sẵn có nơi mình. Trở về bằng cách phủi bỏ bụi bặm phiền não che phủ lâu đời, thì tánh giác sẽ tự hiện bày sáng rỡ. Nên tu là tu với phiền não, chứ không phải tu với Phật. Nhiều người nói tôi ráng tu cho ông Phật của tôi được sáng suốt. Nói như vậy là oan cho ông Phật quá, vì đã là Phật thì có mê tối bao giờ đâu?

Hai câu này nói thẳng cho chúng ta biết rằng, người nào nhận ra nơi mình có sẵn chân tâm Phật tánh thì chớ lo tu bao lâu mới ngộ đạo. Nó đã sẵn có chỉ cần đừng cho bụi bặm tham sân si dính vào mặt gương thì nó sáng, đâu cần phải hỏi thời tiết nhân duyên làm gì. Chúng ta cứ tự hỏi lại mình xem hôm nay gió thổi có bay không, bụi bám có dính không. Nếu gió thổi không bay, bụi bám không dính thì đạo sờ sờ đó chứ kiếm tìm chi! Đây là một le thật.

Vàng chưa hết quặng, xá tua chín phen đúc chín phen rèn;

Lộc chẳng còn tham, miễn được một thì chay một thì cháo.

Nếu biết rõ vàng của mình lọc chưa hết quặng, thì xá tua tức là hãy nên chín phen đúc chín phen rèn, nghĩa là phải nấu luyện lọc cho hết quặng mới được vàng ròng. Còn một chút quặng lẫn trong đó cũng chưa được vàng ròng. Tánh giác tuy lúc nào cũng sáng, nhưng còn một chút phiền não vô minh lẫn vào đó thì vẫn không thể hiện bày.

Lộc chẳng còn tham. Đối với tài lộc của thế gian chẳng còn tham, chữ thì đây là thời hay bữa. Nếu chúng ta chẳng màng lợi lộc thì chỉ cần bữa cơm chay hay bữa cháo cũng đủ, nói cách khác là bữa rau bữa cháo cũng được, đâu có gì quan trọng! Xét lại chúng ta ngày nay có được như vậy không? Bữa cơm chay phải ngon chứ dở không được, còn cháo thì hơi đặc đặc chứ cháo lỏng cũng không chịu nổi. Tu như thế là còn mắc kẹt lộc đó.

Như vậy người tu nếu biết rõ nội tâm của mình chưa thuần thục thì phải cố gắng rèn luyện cho được thuần thục. Nếu thấy lòng mình không còn tham đắm lợi lộc thế gian thì thôi, một bữa cơm chay một bữa cháo cũng tạm no, đau cần gì nữa.

Sạch giới lòng, chùi giới tướng, nội ngoại nên Bồ-tát trang nghiêm;

Ngay thờ chúa, thảo thờ cha, đi đỗ mới trượng phu trung hiếu.

Câu trên nhắc cho người xuất gia, câu dưới nói cho người cư sĩ. Sạch giới lòng là sạch giới tâm, giới tâm mình phải giữ cho sạch. Mỗi tháng chúng ta đọc giới của ngài Pháp Loa dạy, phải tịnh giới. Tịnh giới nghĩa là mắt đối với sắc, tai đối với tiếng v.v… không cho dính nhiễm. Chùi giới tướng là giữ gìn giới tướng, như mười giới Sa-di hay mấy trăm giới của Tỳ-kheo chẳng hạn. Thành ra giới tâm bên trong, giới tướng bên ngoài đều phải sạch hết. Nội ngoại nên Bồ-tát trang nghiêm là ở trong giới lòng bên ngoài giới tướng đều thành tựu, đó là Bồ-tát trang nghiêm tịnh độ.

Ngay thờ chúa, ở thế gian thì ngay với chúa tức là trung thành với người lãnh đạo. Thảo thờ cha là hiếu thảo với cha mẹ. Đi đỗ mới trượng phu trung hiếu. Chữ đỗ là đứng, đi đứng mới đúng là bậc trượng phu trung hiếu.

Như vậy người xuất gia phải giữ giới lòng, trì giới tướng mới tròn bổn phận của người xuất gia. Người cư sĩ phải trung thành với cấp lãnh đạo, hiếu thảo với cha mẹ mới gọi là người trượng phu trung hiếu.

Tham thiền kén bạn, nát thân mình mới khá hồi ân;

Học đạo thờ thầy, dọt xương óc chưa thông của báo.

Hai câu này ngài nói thẳng thâm ân trong đạo. Chúng ta tham thiền học đạo phải nên kén chọn bạn lành. Đã được bạn lành, được thiện hữu tri thức thì dầu cho nát thân, chúng ta cũng chưa chắc đã đền ơn bậc thiện tri thức được, cho nên nói nát thân mình mới khá hồi ân. Hồi ân tức là đền ơn.

Học đạo thờ thầy. Khi chúng ta xuất gia học đạo, thờ các bậc sư trưởng hay thờ thầy, thì dầu dọt xương óc chưa thông của báo. Chữ dọt là nghiền nát. Dù cho nghiền nát xương óc của chúng ta cũng vẫn chưa đủ để đền đáp ơn sâu của thầy tổ. Như vậy, tuy chưa xuất gia nhưng ngài đã nói lên được cái cao quý tột trong đạo. Chúng ta học đạo thờ thầy dù cho nát thân cũng chưa đủ báo đáp thâm ân, huống nữa chỉ cực khổ chút ít lại gọi là đền đáp ơn thầy, ơn thiện tri thức đó ư!

Học đến đây mới thấy rõ giá trị của người tu. Nếu chúng ta chỉ tu cầm chừng, tu lấy có, thì không bao giờ biết ơn thầy, biết ơn thiện hữu tri thức. Còn người tu đạt được đạo, thấy rõ chỗ giác ngộ cứu cánh của mình thì mới hiểu thấu đáo mấy câu này. Cha mẹ sanh ra ta, thân cha mẹ sanh có sống nhiều chỉ được được bảy, tám mươi năm rồi cũng hoại. Còn chúng ta học đạo, ngộ được thể chân thật thì muôn kiếp không mất. Như vậy người chỉ cho chúng ta nhận ra cái muôn đời muôn kiếp không hoại không mất thì ơn ấy nặng biết ngần nào!

HỘI THỨ BẢY

Vậy mới hay;

Phép Bụt trọng thay;

Rèn mới cốc hay.

Vô minh hết Bồ-đề thêm sáng;

Phiền não rồi đạo đức càng say.

Xem phỏng lòng kinh, lời Bụt thốt dễ cho thấy dấu;

Học đòi cơ tổ, sá thiền không khôn chút biết nay (nơi).

Cùng căn bản, rủa trần duyên, mựa để mấy hào ly đương mặt;

Ngã thắng chàng, viên tri kiến, chớ cho còn họa trữ cong tay.

Buông lửa giác ngộ, đốt hoại thảy rừng tà ngày trước;

Cầm kiếm trí tuệ, quét cho không tánh thức thuở nay.

Vâng ơn thánh, xót mẹ cha, thờ thầy học đạo;

Mến đức Cồ, kiêng bùi ngọt, cầm giới ăn chay.

Cảm đức từ bi, để nhiều kiếp nguyền cho thân cận;

Đội ơn cứu độ, nát muôn thân thà chịu đắng cay.

Nghĩa hãy nhớ, đạo chẳng quên, hương hoa cúng xem còn nên thảo;

Miệng rằng tin, lòng lại lỗi, vàng ngọc thờ cũng chửa hết ngay.

Vậy mới hay là câu mở đầu. Phép Bụt trọng thay; Rèn mới cốc hay. Chữ cốc là biết, rèn là rèn luyện. Như vậy phép Phật rất quý trọng, nhưng người nào có tu mới biết được cái hay cái quý của phép Phật.

Vô minh hết Bồ-đề thêm sáng;

Phiền não rồi đạo đức càng say.

Người tu dẹp sạch vô minh mới thấy được Bồ-đề. Bồ-đề tức là tánh giác. Tánh giác càng ngày càng sáng sủa thêm. Phiền não rồi tức là phiền não nhẹ hay rảnh rỗi thì đối với việc tu càng ngày càng say mê thích thú hơn. Vì vậy ai tu mà cứ ôm ấp phiền não hoài thì việc tu cứ bị lui sụt, không tiến lên được, thậm chí còn muốn xách gói về nhà nữa. Ngược lại, người phiền não nhẹ, phiền não hết thì tu càng ngày càng say mê đạo đức, không còn ham muốn những gì ở thế gian nữa. Do đó chúng ta mới hiểu, có vị ngồi thiền được an lạc nên ngồi hết đêm này qua đêm khác, say trong đạo đức cao siêu quý báu.

Như vậy hai câu này nói rõ rằng, người tu nếu dẹp sạch vô minh, thì Bồ-đề hay tánh giác càng thêm sáng, nếu dứt trừ được phiền não thì đạo đức càng ngày càng thấm nhuần. Tăng ni sống trong chùa hay thiền viện mỗi lần gặp bạn bè bà con tới thăm, hay than phiền chán cái này chán cái kia. Đó là tại phiền não chưa hết, vì vậy ngán ngẩm hết muốn tu. Còn ai càng tu càng vui càng thích, đó là phiền não nhẹ rồi mới hăng hái tu hành, làm việc. Nên sống trong chúng, chỉ cần nhìn nhau là biết ai đang tu tiến, ai thối tâm Bồ-đề liền.

Xem phỏng lòng kinh, lời Bụt thốt dễ cho thấy dấu;

Học đòi cơ tổ, sá thiền không khôn chút biết nay (nơi).

Lòng kinh là tâm kinh. Tâm kinh có hai, một là Tâm Kinh Bát-nhã, hai là tâm kinh vô tự sẵn có nơi mình. Kinh vô tự là kinh không chữ, là lòng kinh. Xem phỏng lòng kinh là xem kinh ở ngay trong tâm mình, tức là hướng về tâm. Nếu chúng ta xem kinh mà biết hướng về nội tâm, hướng về mình thì mới biết được dấu vết của lời Phật dạy.

Phật nói tâm là kinh, một bộ kinh chứa đầy đủ hết. Như kinh Hoa Nghiêm có đoạn phá vi trần xuất kinh quyển, nghĩa là phá hạt bụi lấy ra quyển kinh to trùm cả thế giới. Trong một hạt bụi mà có quyển kinh to như thế, nên chỉ người nào sáng mắt như Phật, mới biết đập hạt bụi lấy bản kinh ra dùng. Nghĩa là phá được thân tứ đại này, phát hiện ra trong chiếc thân nhỏ xíu ấy có một quyển kinh trùm hết tam thiên đại thiên thế giới. Vì vậy, khi đức Phật nhận ra tánh Phật rồi thành tựu quả vị Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, ngài thấy được vô số thế giới như cát sông Hằng. Còn chúng ta chưa phá được nên không biết hoặc chỉ biết cạn cạn thôi.

Lời Bụt thốt dễ cho thấy dấu, nghĩa là lời Phật chỉ, chúng ta khó nhận ra, khó thấy được, phải hướng vào trong tâm mới hy vọng nhận được. Chữ sá là con đường, không khôn là không khó. Chúng ta học đòi theo căn cơ của chư tổ thì con đường thiền biết được đến nơi đến chốn không khó. Người học đạo nếu biết được lời Phật dạy chỉ cho tâm chân thật thì sẽ thấy được dấu vết của Phật. Người học thiền rõ căn cơ chư tổ vì người chỉ dạy thì sẽ thấy được nơi chốn không khó khăn.

Cùng căn bản, rủa trần duyên, mựa để mấy hào ly đương mặt;

Ngã thắng chàng, viên tri kiến, chớ cho còn họa trữ cong tay.

Cùng căn bản là phải thấu suốt tột cùng cội gốc. Đương mặt là hiện tại hay hiện tiền, rủa là giũa, mựa là đừng. Người tu muốn thấu tột căn bản đạo lý thì phải dẹp sạch các duyên trần, đừng để còn một mảy may nào. Đó là gốc của sự tu.

Chữ ngã này không phải là ta, mà đập cho ngã. Chàng là cây cờ. Phải đập ngã cây cờ ngã mạn hay cờ hiếu thắng, tức muốn nói cờ giặc. Viên tri kiến là tri kiến tròn. Muốn tròn được tri kiến phải đập cho ngã cây cờ hiếu thắng. Chớ cho còn họa trữ cong tay là chẳng cho một chút họa nào còn vướng lại trong lòng.

Chúng ta tu sở dĩ không tròn tri kiến vì một là bệnh hiếu thắng. Ta làm gì cũng cho mình hơn thiên hạ. Khi thấy ai hơn, họ phê bình mình thì không ưa nghe, lại sanh bực bội. Những cái sai người ta chỉ mình không dám nhận, những cái chưa thật đúng người ta tô điểm mình lại chấp nhận. Do mắc bệnh như thế nên không thấy được và cũng không có cơ hội để thấy được lẽ thật.

Hai là bệnh si ái, tức thương trong si mê. Người nào ta thương quá đến độ si mê, ai động tới người đó một tí mình cũng muốn phát khùng lên. Còn họ nói gì, chê khen ai mình cũng nghe theo, đó cũng là bệnh khiến ta không thấy được lẽ thật. Ba là bệnh hận thù, khi lòng đã thù hận ai rồi, người ta tốt cách mấy mình cũng thấy xấu. Họ làm gì ta cũng thấy dễ ghét, ngay cả khi người ấy giúp đỡ mình, ta cũng sanh tâm nghi ngờ lòng tốt của họ. Do đó mà không thấy được lẽ thật.

Tóm lại, do ba thứ bệnh hiếu thắng, si ái, hận thù khiến cho chúng ta không thấy được lẽ thật. Do không thấy được lẽ thật nên ta sống trong tưởng tượng nhiều hơn. Vì vậy cái tri kiến tức cái thấy biết của mình méo mó, không tròn không đúng. Bây giờ tu là phải vượt qua các thứ bệnh ấy, mới mong thành tựu tri kiến tròn đầy.

Buông lửa giác ngộ,

đốt hoại thảy rừng tà ngày trước;

Cầm kiếm trí tuệ, quét cho không tánh thức thuở nay.

Trước kia, vì theo tà giáo nên chúng ta mờ mịt tối tăm, ngày nay đã tỉnh thức nên dùng lửa giác ngộ để đốt hết rừng tà ngày trước. Rừng tà ở đây là những thấy biết sai lầm, chứ không phải theo tà giáo mới gọi là tà. Kế đến, cầm kiếm trí tuệ tức là trí Bát-nhã, quét sạch hết những tánh thức là tánh hay phân biệt hơn thua phải quấy từ thuở nào.

Ở thế gian, người học hành giỏi nghiên cứu nhiều gọi là hàng trí thức, hàng học giả. Hơn nữa là nhà khoa học hay bác học uyên bác với những bằng phát minh này phát minh nọ. Những kiến thức vừa nêu trên là do học mà được, gọi là trí thức. Như vậy hàng học giả hay bác học do lượm lặt kiến thức của những người đi trước làm thành cái hiểu biết của mình, nên kiến thức này từ bên ngoài mà có chứ không phải của mình.

Nhà Phật dạy, muốn có trí tuệ phải trì giới, thiền định. Do thiền định, trí tuệ mới phát sinh. Ngược lại với trí thức là gom tất cả hiểu biết bên ngoài vào, trí tuệ là do lặng hết những phân biệt nghĩ ngợi lăng xăng bên trong mà phát sinh. Cho nên trí tuệ do hành mà được, còn trí thức do học mà có. Vì vậy người tu hành phát sinh trí tuệ gọi là hành giả, người do học hỏi mà hiểu biết gọi là học giả.

Người tu thiền ngồi lại khai thác kho báu trí tuệ của mình cho nó hiện ra, chứ đâu phải ngồi yên đó như ngây như ngu, không biết gì hết. Muốn cái thật hiện ra thì phải xua tan hết cái giả, nên ngài dạy cầm kiếm trí tuệ quét cho sạch tánh thức thuở nay. Tánh thức chính là những tình thức phân biệt thị phi, hơn thua phải quấy. Hiểu như vậy chúng ta mới thấy sự tu hành rất quý. Thay vì mình bôn ba chạy đông chạy tây tới bạc đầu để trở thành học giả, bác học, cuối cùng các thứ ấy cũng chỉ là sự hiểu biết vay mượn bên ngoài, không phải của mình. Bây giờ ta ngồi lại, lặng hết mọi lăng xăng sanh diệt để trí chân thật phát sáng, chân lý sẽ hiển bày. Chừng đo chúng ta thấy biết tất cả đúng như lẽ thật bằng chính cái thấy biết của mình, không hề sai lầm mà cũng chẳng vay mượn của ai cả.

Như đức Phật Thích-ca sau khi giác ngộ viên mãn, những gì ngài thấy ngài biết ngài nói, đến bây giờ khoa học mới phát minh sau, và còn những điều ngài thấy mà khoa học chưa tìm ra được. Thêm một điểm đặc biệt nữa, những điều Phật nói ra vẫn không thay đổi theo thời gian, không bị một lý thuyết hay phát minh nào của khoa học đánh đổ. Ngược lại, những điều ấy càng ngày càng được khoa học chứng minh là đúng sự thật. Từ đó chúng ta mới thay trí tuệ vô sư chân thật siêu việt đến độ nào!

Đó là lý do Tổ dạy chúng ta phải cầm kiếm trí tuệ quét cho sạch tánh thức thuở nay, tức là phá tan hết những tình thức phân biệt mới hiện ra cái chân thật muôn đời không sanh diệt của mình. Đây chính là điều thiết yếu của sự tu.

Vâng ơn thánh, xót mẹ cha, thờ thầy học đạo;

Mến đức Cồ, kiêng bùi ngọt, cầm giới ăn chay.

Chữ thánh ở đây là chỉ cho đạo Khổng. Đạo Khổng chỉ dạy con người phải hiếu thảo với mẹ cha, kính thờ bậc sư trưởng. Mến đức Cồ, chữ Cồ ở đây chỉ Cồ-đàm tức là đức Phật. Người mến đức Phật phải kiêng bùi ngọt là kiêng thịt cá, giữ giới ăn chay lạt.

Trong hai câu này, câu trước dạy cho người theo đạo Khổng. Câu sau chỉ dạy tư cách người tu xuất gia theo đạo Phật.

Cảm đức từ bi,

để nhiều kiếp nguyền cho thân cận;

Đội ơn cứu độ, nát muôn thân thà chịu đắng cay.

Vì cảm đức từ bi của Phật, nên chúng ta nguyện nhiều kiếp gần gũi ngài để tiếp tục tu hành. Bởi một đời việc tu chưa chắc đã xong, nên nguyện nhiều kiếp được gần Phật. Đội ơn cứu độ tức là nhớ ơn những bậc thầy cứu độ mình từ một kẻ mê thành người tỉnh, thì dù cho nát muôn thân là thân này chết đi sống lại muôn ngàn lần, chịu khổ sở đến đâu cũng chưa đủ để đáp đền.

Hai câu này dạy chúng ta, vì kính mến đức Phật, nghĩ nhớ đến lòng từ bi của thầy tổ mà ráng tu. Nguyện nhiều kiếp gặp lại, luôn luôn nhớ ơn các ngài, không dám xem thường, dù cực khổ mấy cũng cam, không hề than trách. Đây là tỏ lòng thiết tha cầu đạo, tu đạo của chúng ta vậy.

Nghĩa hãy nhớ, đạo chẳng quên, hương hoa cúng xem còn nên thảo;

Miệng rằng tin, lòng lại lỗi, vàng ngọc thờ cũng chửa hết ngay.

Nghĩa hãy nhớ, nghĩa tức là đức hạnh tốt, hành động đúng với đạo nghĩa. Đạo chẳng quên là đối với đạo không lơ là. Người sống như thế dù chỉ cúng hương cúng hoa vẫn được xem là người hiền thảo.

Miệng rằng tin là tuy miệng nói tin Phật, kính Phật, nhưng trong lòng lại mưu tính đủ thứ, làm những điều tà vạy, thì dù cho người đó có đem vàng ngọc dâng cúng cũng chưa ngay, chưa đúng nữa.

Hai câu này ngài dặn dò người học đạo chân thật phải sống đúng nghĩa đạo đức thì dù cho người ấy cúng Phật ít cũng là người thảo ngay, còn người tuy miệng nói đạo đức mà trong lòng lại nghĩ tà vạy, thì dù có đem vàng ngọc dâng cúng, cũng chưa phải là người chân chánh, thảo ngay. Do đó người học đạo phải khéo hiểu như vậy.

HỘI THỨ TÁM

Chưng ấy:

Chỉn xá tua rèn;

Chớ nên tuyệt học.

Lay ý thức chớ chấp trằng trằng;

Nén niềm vọng mựa còn xóc xóc.

Công danh mảng đắm, ấy toàn là những đứa ngây thơ;

Phúc tuệ gồm no, chỉn mới khá nên người thật cốc.

Dựng cầu đò, giồi chiền tháp, ngoại trang nghiêm sư tướng hãy tu;

Săn hỷ xả, nhuyễn từ bi, nội tự tại kinh lòng hằng đọc.

Rèn lòng làm Bụt, chỉn xá tua một sức giồi mài;

Đãi cát kén vàng, còn lại phải nhiều phen lựa lọc.

Xem kinh đọc lục, làm cho bằng thửa thấy thửa hay;

Trọng Bụt tu thân, dùng mựa lỗi một tơ một tóc.

Cùng nơi ngôn cú, chỉn chăng hề một phút ngại lo;

Rất thửa cơ quan, mựa còn để tám hơi lọt lọc.

Chưng ấy là bởi ấy hay bởi thế, đây là câu mở đầu. Chỉn xá tua rèn; Chớ nên tuyệt học. Chỉn xá tua rèn, chữ chỉn là chỉ, xá là hãy, tua là nên, tức là chỉ nên rèn luyện thân tâm của mình. Chớ nên tuyệt học là chớ nên buông hết mọi học tập. Trong bài Chứng Đạo Ca của ngài Huyền Giác có câu Tuyệt học vô vi nhàn đạo nhân, nghĩa là bặt hết mọi học tập, sống theo tinh thần vô vi làm vị đạo nhân nhàn. Nhưng trong thời gian chúng ta đang tu thì không nên tuyệt học.

Hai câu này khuyến khích chúng ta hằng ngày chỉ nên rèn luyện thân tâm, không nên buông xuôi việc học tập, bởi vì chúng ta đang trong giai đoạn tu học, nếu thả trôi sự học hành thì khó tiến được.

Lay ý thức chớ chấp trằng trằng;

Nén niềm vọng mựa còn xóc xóc.

Lay ý thức tức là lay chuyển ý thức, trằng trằng là bám chặt. Chúng ta phải lay chuyển ý thức của mình chuyển hóa từ từ, không cho nó chấp chặt hay bám chặt vào những thói quen xưa cũ.

Nén niềm vọng là những niệm vọng tưởng nên buông bỏ đi, mựa là chớ, xóc xóc là lăng xăng lộn xộn, tức muốn nói vọng tưởng. Chúng ta phải ném hết các thứ niệm vọng tưởng, đừng để chúng dấy động lăng xăng.

Hai câu này ngài dạy, chúng ta tu phải nhắm thẳng vào nội tâm của mình, buông bỏ hết những ý thức chấp trước ngày xưa, chớ bám chặt vào những niệm vọng tưởng, đừng để chúng dấy động lăng xăng. Đây là hai câu khuyến tu.

Công danh mảng đắm, ấy toàn là những đứa ngây thơ;

Phúc tuệ gồm no, chỉn mới khá nên người thật cốc.

Chữ mảng là mê say. Nếu chúng ta mải đắm mê theo công danh là ngây thơ, khờ dại, chưa thấy được lẽ thật. Người tu mà còn kẹt nơi danh lợi phú quý thì thật đáng thương, như những đứa trẻ ngây thơ. Bởi vì người tu là từ bo công danh phú quý để lo tu hành, dồn hết tâm lực tìm cho ra tâm thanh tịnh sáng suốt của mình. Bây giờ vô lý kẹt trở lại cái bả ngày xưa mình đã chán bỏ, có phải ngây thơ dại khờ không? Tu như vậy không có đạo lý tí nao hết, không đáng cho người kính trọng.

Phúc tuệ gồm no là phước tuệ đầy đủ. Mới khá là mới được. Thật cốc là thật biết. Người tu Phật phải đủ hai phần phước và tuệ, nên trong kinh thường hay nhắc phước tuệ song tu. Phật dụ phước tuệ đầy đủ như con chim có hai cánh mới bay được. Chúng ta có phước mà không có tuệ giống như con chim mất đi một cánh, không thể nào bay được. Phước là những điều tốt, điều thiện. Chúng ta làm những điều lành điều tốt cho mình cho người đó là tu phước. Tuệ là dừng lặng tâm vọng tưởng điên đảo để trí càng ngày càng sáng, từ hữu sư trí đi đến vô sư trí, như vậy mới là người tu theo Phật. Nên ngài dùng câu phúc tuệ gồm no. Người tu Phật thật biết là người có đủ phước và tuệ.

Hai câu này ngài chỉ cho chúng ta rõ thế nào là kẻ phàm tục, thế nào là người tu. Kẻ phàm tục là kẻ đắm mê công danh phú quý, ngài cho đó là những người ngây thơ. Còn người tu hành biết rõ lẽ thật thì phải đầy đủ phước tuệ, mới đúng là người tu theo đạo Phật.

Dựng cầu đò, giồi chiền tháp, ngoại trang nghiêm sự tướng hãy tu;

Săn hỷ xả, nhuyễn từ bi, nội tự tại kinh lòng hằng đọc.

Người tu đứng về mặt sự tướng cần phải tạo phước như bắc cầu, bồi lộ. Bắc cầu, bồi lộ là chuyện tu phước. Giồi là xây dựng, chiền là chùa. Giồi chiền tháp là xây dựng chùa tháp. Như vậy đứng về thế gian, làm những việc từ thiện như bắc cầu, bồi lộ, đưa đò v.v…, còn đứng về mặt đạo, thì xây dựng chùa chiền, tháp miếu, đó là trang nghiêm sự tướng bên ngoài của người tu.

Săn hỷ xả, nhuyễn từ bi. Săn là sốt sắng. Chúng ta luôn luôn tập tâm hỷ xả, nhuần nhuyễn tánh từ bi. Như vậy, ở nội tâm phải tập đức hỷ xả, luyện lòng từ bi. Nội tự tại kinh lòng hằng đọc là tự tại ở bên trong, hằng đọc kinh lòng tức là tâm kinh hằng nhớ không quên lãng, không lơ là.

Trong hai câu này, câu trên ngài chỉ cho chúng ta làm việc thiện về sự tướng ở thế gian. Câu dưới ngài dạy phải rèn luyện nội tâm của mình, có đức hỷ xả, lòng từ bi và nhớ mãi tâm kinh. Tâm kinh ở đây có hai nghĩa. Tam Kinh Bát-nhã như chúng ta thường đọc tụng. Còn một nghĩa nữa, tâm kinh là tức Phật tức tâm, nghĩa là mình biết quay về tâm mình, tức là trở về với Phật. Bao nhiêu kinh Phật dạy đều cốt quay về tâm mình, cho nên mình biết quay về đó là đọc tâm kinh.

Rèn lòng làm Bụt, chỉn xá tua một sức giồi mài;

Đãi cát kén vàng, còn lại phải nhiều phen lựa lọc.

Muốn làm Bụt tức là làm Phật, chúng ta phải rèn luyện tâm mình cho thuần thục, trong sáng. Đây là điều rất thiết yếu của người tu. Người tu mà không biết rèn lòng sửa nết cho tâm tánh trong sáng thì khó làm Phật được. Chỉn xá tua một sức giồi mài. Chữ một ở đây không phải là một đối với hai mà một là chuyên. Nghĩa là chỉ hãy nên chuyên sức giồi mài. Chuyên sức giồi mài là không để cho tâm sơ hở, buông lung.

Đãi cát kén vàng. Người tu cũng giống như người đi bòn vàng. Họ hốt một thúng cát rồi đãi từ từ, lựa bỏ hết cát ra chỉ còn lại một ít mạt vàng mới lấy được, gọi là đãi cát kén vàng. Còn lại phải nhiều phen lựa lọc, tức là phải lắm phen lựa lọc đãi cát tìm vàng thì mới có thể thành công.

Hai câu này ngài chỉ cho chúng ta, ai muốn tu được thành Phật thì phải hết lòng, hết sức giồi mài tâm tánh của mình như người đãi cát bòn vàng, vì phải lắm phen lược qua lọc lại mới tìm thấy được vàng. Nếu còn cát thì chưa thể gọi là vàng. Cũng vậy, nếu những tâm niệm phiền não xấu xa còn ẩn náu trong nội tâm không được lược lọc kỹ thì chúng ta khó đến Phật quả. Đó là lời khuyên dạy của ngài, ai có chí tu cầu thành Phật thì phải co gắng.

Xem kinh đọc lục,

làm cho bằng thửa thấy thửa hay;

Trọng Bụt tu thân, dùng mựa lỗi một tơ một tóc.

Chữ lục là ngữ lục của các thiền sư, chữ hay là hiểu biết, thửa là điều. Nghĩa là chúng ta phải xem kinh Phật, phải đọc ngữ lục của các thiền sư, rồi những điều đã thấy đã biết chúng ta phải thực hành cho được. Như vay chúng ta nương theo kinh Phật dạy, nương ngữ lục của chư tổ để ứng dụng tu chứ không phải chỉ thấy hiểu suông thôi.

Trọng Bụt tức là trọng Phật, tu thân là tu tập nơi thân tâm. Vì kính trọng Phật nên chúng ta mới tu theo Phật cốt để thành Phật, mà muốn thành Phật thì dùng mựa lỗi một tơ một tóc. Chữ mựa là chớ. Khi ứng dụng tu chớ để còn một lỗi nhỏ bằng sợi tơ, sợi tóc.

Hai câu này ngài dạy rất chí thiết. Bởi vì chúng ta là người học Phật tu Phật thì trước hết phải xem kinh Phật, đọc ngữ lục của chư tổ để thấy hiểu và ứng dụng tu cho kỳ được, chứ không phải chỉ hiểu biết suông. Trong khi tu muốn tiến lên Phật quả, chúng ta phải tránh dù một lỗi nhỏ bằng mảy tơ sợi tóc cũng không cho phạm, huống nữa là lỗi lớn.

Cùng nơi ngôn cú,

chỉn chăng hề một phút ngại lo;

Rất thửa cơ quan, mựa còn để tám hơi lọt lọc.

Cùng nơi ngôn cú là phải thấu suốt những ngôn cú của Phật tổ dạy. Chỉn chăng hề một phút ngại lo. Chỉn là chỉ, chăng là chẳng. Chỉ chẳng hề để một phút ngại lo. Nghĩa là đối với lời Phật tổ dạy đã thấu suốt rồi thì không còn một tí nào khiến chúng ta cảm thấy lo lắng trở ngại. Đó là tinh thần của người học đạo phải học cho thấu suốt, chứ không phải học cầm chừng, học lấy có.

Rất thửa cơ quan. Chữ thửa ở trên là điều, chữ thửa ở đây là chỗ, nơi. Cơ quan là sáu căn. Mựa còn để tám hơi lọt lọc. Tám hơi là tám gió. Chữ lọt lọc là lọt ra rớt vào hay là trở tới trở lui. Ngay nơi sáu căn tiếp xúc với sáu trần phải cẩn thận, phải dè dặt đừng để cho tám gió thổi lọt vào.

Thí dụ mắt thấy sắc đừng cho gió động con mắt, tai nghe tiếng đừng cho gió động lỗ tai v.v… Mắt thấy sắc, nếu khởi tâm mến sắc, yêu sắc, đó là động con mắt. Tai nghe tiếng hoặc khen hoặc chê, lòng sanh vui buồn là động lỗ tai. Như vậy người tu phải giữ mắt tai mũi lưỡi thân ý tiếp xúc với ngoại cảnh mà tám gió thổi không động, đó là người khéo tu. Chúng ta vì không làm chủ được sáu căn, bị gió thổi lọt ra lọt vô mãi cho nên bị xao động. Mắt thấy sắc, tai nghe tiếng, mũi ngửi mùi, lưỡi nếm vị, thân cảm xúc đều bị động, sáu cơ quan cứ động mãi nên tâm không an tĩnh. Tâm không an tĩnh thì sự tu hành khó đạt được đạo quả.

Vì vậy hai câu chót ngài khuyên chúng ta hai việc. Việc thứ nhất là học thì phải thấu suốt được lời Phật tổ dạy, không còn chút nghi ngờ. Việc thứ hai là giữ sáu căn đừng cho tám gió thổi động, đó là tu. Ngài nói nghe rất bình dị, nhưng thật ra sự tu hành không giản đơn, chúng ta cần phải quyết chí gan dạ, bền vững lắm mới được.

Điều này chúng ta thử sẽ biết liền. Giả sử mình đang ở trong chùa, vừa bước ra cổng có người kêu tên chửi hoặc chỉ vào mặt mắng mình ngu, lúc đó nhìn sắc diện mình có đổi thay hay không thì biết là gió có lọt vào tai hay chưa. Như vậy muốn cho gió đừng lọt vào là cả một vấn đề không đơn giản. Nhưng nếu sáu căn này không bị tám gió thổi lọt vào chút nào, đó là thánh mất rồi. Thế nên tu để thành thánh là tập sửa từ từ, chứ không phai tụng kinh giỏi, ngồi thiền hay là thành thánh. Chỉ cần sáu cơ quan không bị gió thổi lọt vào làm dấy động lung lay, đó mới là người đạt đạo thật sự.

Đến đây tôi muốn bổ túc một ý mới về thân tâm tứ đại cho tăng ni hiểu thêm. Như trong kinh Phật dạy, thân chúng ta có bốn tướng: sanh, già, bệnh, chết. Như vậy thân ta và thế giới chung quanh có điểm tương ứng nhau, thế giới thì thành, trụ, hoại, không. Thân ta có bốn chất: đất, nước, gió, lửa; thế giới cũng có đất, nước, gió, lửa.

Lại trong kinh A-hàm Phật dạy, khi thế giới này hoại nước cạn trước tiên, các biển khô hạn dần dần. Kế đến là lửa, lửa trong lòng đất bốc cháy lên. Cháy đến bao giờ quả đất này lụn dần như cái tim đèn nằm cạnh đống tro tàn. Bấy giờ có một luồng gió lớn thổi qua, quét sạch hết. Như vậy cuối cùng quả đất tan biến mất là do gió cuốn. Thế thì tụ cũng do đất, nước, gió, lửa tụ mà tan cũng do đất, nước, gió, lửa tan.

Còn thân chúng ta thế nào, cái gì làm mình tan? Một hơi thở ra “khì”, không hít vào là hết cục cựa.

Như vậy cũng giống hết thế giới bên ngoài. Đó là nói về thân, còn tâm thì sao, có tứ đại không? Tôi nói trong tâm mình cũng có tứ đại. Điều này rõ ràng lắm.

Trong tâm có tham là nước, sân là lửa, si là đất, động là gió. Tham điển hình nhất là tham ái: ái thân, ái ngã, ái nhân, ái dục. Thí dụ mình thương ai, người đó sắp đi xa hoặc họ đang bị khổ, mình khóc. Khóc, nước mắt chảy ra, đó là nước ái. Hoặc khi ta thèm một món gì đó, bất chợt nghe mùi thơm của nó, nước miếng chảy ra, đó cũng là nước ái. Đến tâm sân là lửa bốc lên, điều này rõ rồi, không ai không biết cả. Vừa nổi sân, mặt mắt đỏ gay là do lửa xông lên thiêu đốt toàn thân. Si là tâm ù lỳ, không phân biệt sáng suốt, chấp cứng một chỗ giống như đất. Đến gió là tâm luôn đổi thay dao động khi vầy khi khác, bất thường nên chẳng bao giờ mình được yên ổn. Danh từ chuyên môn gọi là bị gió nghiệp thổi. Gió nghiệp này rất mạnh, là cái cuối cùng nó đẩy thức đi thọ sanh, mang theo tất cả các chủng tử thiện và ác của chúng ta.

Thấy như thế rồi mới biết tu giải thoát là thế nào. Nếu còn tham ái, nóng giận, si mê thì gió nghiệp sẽ dẫn chúng ta đi hết nơi này đến nơi nọ, trầm luân đời đời kiếp kiếp trong các đường. Bây giờ, ngay nơi tâm ta lặng hết những thứ tham sân si, chỉ còn một tánh sáng hiện tiền, thử hỏi gió nghiệp có thổi nổi tánh sáng này không? Đâu có gió nghiệp mà thổi, đây chính là gốc giải thoát trầm luân sanh tử.

Thế nên biết những gì do đất, nước, gió, lửa tụ tán đều nằm trong pháp sanh diệt. Trái đất quay vùn vụt, vì nó tuân theo định luật tuần hoàn, tức là luân hồi. Khi thế giới này hoại, nó sẽ theo duyên mà tụ nơi khác chứ không mất. Thân chúng ta cũng thế, máu huyết luân lưu, đổi thay luôn vì nó luân hồi. Khi sống như thế, lúc chết cũng theo gió nghiệp mà luân hồi trong các đường. Quả là một sự tương ứng giữa thân, tâm và thế giới tương đối hữu hình hữu hoại này.

Ngày nay người ta đua nhau đi tìm hành tinh mới để đưa con người lên đó sống, nhằm giải quyết nạn nhân mãn trên thế giới. Điều này tôi thấy khó thực hiện được. Bởi như Phật dạy ở cõi Quang Âm thiên không có mặt trời mặt trăng mà hào quang của những chúng sanh ở đó tự phát ra ánh sáng. Như vậy tùy theo cõi và phước báo mà chúng sanh ở đó có thân thể tương ứng khác nhau, chứ đâu thể nhất luật tất cả cõi nước và chúng sanh đều giống nhau.

Như người tu Tứ thiền khi mất sanh vào cõi Sắc giới, sống lâu do công phu thiền định, đầy đủ phước đức nên cõi nước trang nghiêm đẹp đẽ. Người tu Tứ không khi chết sanh vào cõi Vô sắc giới, sống do sức tưởng chứ không có cảnh giới, vì cõi Vô sắc không có hình tướng. Còn người tu Thiền tông như chúng ta, mục đích cứu cánh là xả bỏ tất cả dục, sắc, tưởng… sạch hết các chủng tử thì khi lâm chung được giải thoát sanh tử, tức vượt khỏi ba cõi.

Hiểu thế mới biết cõi nước là do phước báo của chúng sanh mà chiêu cảm nên, tương ứng thích hợp thì mới ở được. Như các nhà khoa học cũng đã tìm lên mặt trăng hay hỏa tinh v.v… nhưng trên đó bốn yếu tố đất nước gió lửa không thích hợp cho loài người sống được. Muốn sống những cõi nước khác thì trước tiên ta phải cải tạo lại thân này cho thích hợp với nơi đó. Mà cải tạo thân này là chuyển nghiệp chứ gì? Thế thì chúng ta nên xoay trơ lại mình tu đi, hơn là chạy tìm nơi này nơi nọ, cuối cùng cũng không thoát khỏi chuỗi duyên nghiệp do mình tạo ra.

Tôi nói điều này nghe dường như trái với khoa học, nhưng lại đúng với kinh Phật. Có những điều Phật đã nói cách đây hơn hai mươi lăm thế kỷ, đến bây giờ khoa học mới phát hiện ra, mà cũng phát hiện chưa hết những gì Phật đã thấy đã biết. Như vậy trên bước đường tiến hóa, một ngày nào đó khoa học sẽ tiếp tục công nhận trí tuệ của Phật là siêu xuất thế gian, trí thức không thể sánh kịp và cũng không thể so lường nổi.

HỘI THỨ CHÍN

Vậy cho hay:

Cơ quan Tổ giáo,

Tuy khác nhiều đàng,

Chẳng cách mấy gang.

Chỉn xá nói từ sau Mã Tổ;

Ắt đã quên thuở trước Tiêu hoàng.

Công đức toàn vô, tính chấp si càng thêm lỗi;

Khuếch nhiên bất thức, tai ngu mảng ắt còn vang.

Sanh Thiên Trúc, chết Thiếu Lâm, chôn dối chân non Hùng Nhĩ;

Thân bồ-đề, lòng minh kính, bài giơ mặt vách hành lang.

Vương lão chém mèo, lạt trẩy lòng ngừa thủ tọa;

Thầy Hồ khua chó, trỏ xem trí nhẹ con giàng.

Chợ Lư Lăng gạo mắc quá ư, chẳng cho mà cả;

Sở Thạch Đầu đá trơn hết tấc, khôn đến thưa đang.

Phá Táo cất cờ, đạp xuống dấu thiêng thần miếu;

Câu Chi day ngón, dùng đòi nếp cũ ông ang.

Lưỡi gươm Lâm Tế, nạng Bí Ma, trước nạp tăng no dầu tự tại;

Sư tử ông Đoan, trâu thầy Hựu, răn đàn-việt hượm xá nghênh ngang.

Đưa phiến tử, cất trúc bề, nghiệm kẻ học cơ quan nhẹ nhẵn;

Xô hòn cầu, cầm mộc thược, bạn thiền hòa chước móc khoe khoang.

Thuyền Tử rà chèo, dòng xanh chửa cho tịn tẩy;

Đạo Ngô múa hốt, càn ma dường thấy quái quàng.

Rồng Yển lão nuốt càn khôn, ta xem chỉn lệ;

Rắn ông Tồn ngang thế giới, người thấy ắt giang (giương).

Cây bách là lòng, thác ra trước phải phương Thái Bạch;

Bính Đinh thuộc Hỏa, lại trở sau lỗi hướng Thiên Cang.

Trà Triệu lão, bánh Thiều Dương, bầy thiền tử hãy còn đói khát;

Ruộng Tào Khê, vườn Thiếu Thất, chúng nạp tăng những để lưu hoang.

Gieo bó củi, nảy bông đèn, nhân mang mới nát;

Lộc đào hoa, nghe tiếng trúc, mặc vẻ mà sang.

Vậy cho hay: Cơ quan Tổ giáo, tuy khác nhiều đàng, chẳng cách mấy gang. Mở đầu bài ngài bảo, nên biết đường lối tu của chư tổ dạy tuy khác nhiều đàng mà chẳng cách mấy gang. Mỗi vị nói một cách khác, nhưng không xa nhau gang tấc. Tại sao? Vì chư tổ do chỗ sở ngộ của mình, mỗi vị dùng phương tiện khác nhau, nên đường lối chỉ dạy của các ngài cũng khác. Như các thiền sư ở Trung Hoa mở bày phương tiện, lập ra các tông phái như Lâm Tế, Tào Động, Quy Ngưỡng, Vân Môn, Pháp Nhãn. Tuy mỗi tông có lối dạy riêng, nhưng thật ra chỗ cứu cánh không hai, nên nói chẳng cách mấy gang. Thế nên khi học thiền, chúng ta đừng mắc kẹt nơi phương tiện, mà phải thấy tột được chỗ cứu cánh của thiền.

Chỉn xá nói từ sau Mã Tổ;

Ắt đã quên thuở trước Tiêu hoàng.

Chỉ hãy nói từ thiền sư Mã Tổ trở về sau, ắt đã quên thuở trước Tiêu hoàng. Tiêu hoàng là chỉ vua Lương Võ Đế. Nếu chỉ kể từ Mã Tổ về sau, tức là đã quên buổi ban đầu Thiền tông truyền vào Trung Hoa từ tổ Đạt-ma, khi Tổ đến gặp vua Lương Võ Đế.

Công đức toàn vô, tính chấp si càng thêm lỗi; Khuếch nhiên bất thức, tai ngu mảng ắt còn vang.

Đoạn sử này rất quan trọng, thuật lại trường hợp tổ Đạt-ma gặp vua Lương Võ Đế. Nhà vua hỏi:

– Trẫm cất chùa, chép kinh, độ tăng không biết bao nhiêu, vậy có công đức gì chăng?

Tổ liền trả lời:

– Toàn không công đức (công đức toàn vô).

Vua Lương Võ Đế tu theo Phật, nhưng còn nặng về hình thức, nặng về công đức bên ngoài. Khi nghe Tổ đáp hoàn toàn không có công đức, vua ngẩn ngơ không hiểu.

Bởi vua những tưởng hỏi như thế sẽ được Tổ khen ngợi tán dương công đức rộng lớn, nào ngờ ngài bảo hoàn toàn không có công đức nên nhà vua cảm thấy bực bội. Do đó câu kế nói tính chấp si càng thêm lỗi. Vua Lương Võ Đế chấp chặt hình thức công đức, gọi là chấp si nên càng thêm lỗi lầm.

Vua Võ Đế lại hỏi thêm:

– Thế nào là thánh đế đệ nhất nghĩa?

Tổ Đạt-ma liền đáp:

– Rỗng thênh không thánh (khuếch nhiên vô thánh)

Trong kinh, thánh đế đệ nhất nghĩa là chỗ cao tột, chỗ cứu cánh của người tu, nhưng khi vua Lương hỏi, Tổ lại nói rỗng thênh không thánh. Câu trên hỏi về chỗ công đức, Tổ nói như thế còn có thể bỏ qua, đến đây là chỗ cao tột tại sao Tổ lại xem thường? Vua càng tức tối nên mới hỏi:

– Đối diện Trẫm là ai?

Tổ đáp:

– Không biết (bất thức).

Thế nên bốn chữ khuếch nhiên, bất thức là để đáp lại hai câu hỏi tiếp theo của vua Lương Võ Đế.

Hỏi: – Thế nào là thánh đế đệ nhất nghĩa?

Đáp: – Khuếch nhiên vô thánh.

Hỏi: – Đối diện trẫm là ai?

Đáp: – Bất thức.

Nếu chúng ta không hiểu sự tích về chư tổ thì không thế nào giải nghĩa được chỗ này.

Tai ngu mảng ắt còn vang. Tai ngu là chê tai vua Lương Võ Đế, vì chưa tỉnh ngộ, bên tai còn vang những tiếng đáp mà nhà vua không hiểu gì cả nên rất bực mình.

Chúng ta thấy tổ Đạt-ma gan dạ, bản lãnh phi thường, đối diện trước nhà vua không hề sợ hãi, lại còn dám nói thẳng những câu trái tai như thế. Nếu là chúng ta thì đã “vuốt đuôi” vua, khen ngợi nào là công đức vô lượng vô biên v.v… chứ đâu dám nói như thế. Ngài dám cả gan tạt ba gáo nước lạnh vào mặt vua, trái hẳn với những gì Lương Võ Đế đang mong đợi. Như vậy làm sao ở lại được, nên cuối cùng ngài phải rút lui sang nước Ngụy.

Trở lại chỗ tổ Đạt-ma muốn nói với vua Lương là ý chỉ gì? Như chúng ta đã biết vua Lương Võ Đế rất tin Phật, nên khi giặc tới vây thành, ông không cho đánh, bảo đóng cửa tụng kinh cầu nguyện, nên cuối cùng thành thất thủ. Đó là vì lòng tin của vua đối với giáo lý Phật pháp quá mạnh mà chưa nắm vững lý tánh. Tổ biết thế nên muốn phá cái chấp ấy của vua, cốt chỉ ra thật tánh bên trong cho vua nhận được. Vì vậy Tổ mới phá các kiến chấp về hình thức bên ngoài. Làm các Phật sự như cất chùa, chép kinh, độ tăng v.v… là phước đức chứ không phải công đức. Công đức là xoay lại nhận ra tự tánh bên trong của mình. Nhà vua không hiểu, lầm cho phước đức là công đức, nên câu thứ nhất Tổ đáp để phá tánh chấp si ấy của vua.

Tới câu thứ hai, vua hỏi thánh đế đệ nhất nghĩa là chỗ tột cùng của đạo lý. Tổ đáp, rỗng thênh không thánh. Như vậy để nói gì? Đối với con mắt nhà thiền còn thấy thánh thấy phàm là còn thấy hai, còn đối đãi, còn sanh diệt. Còn đối đãi sanh diệt tức chưa phải cứu cánh chân thật, nên với cái nhìn của Tổ “Thánh” còn không có, nói gì là “Đệ nhất nghĩa”? Không thánh nên không phàm, tức tâm đối đãi dứt. Đối đãi không còn, đó mới la chỗ chân thật cứu cánh. Chỗ này Lục Tổ nói: Không nghĩ thiện, không nghĩ ác, cái gì là bản lai diện mục của thượng tọa Minh?

Câu thứ ba, vua tức quá nên hỏi, đối diện trẫm là ai; Tổ trả lời, không biết. Câu trả lời này hay đáo để, bởi “không biết” nên không mắc kẹt hai bên. Nhà vua cho rằng Tổ giống như thánh rồi, bây giờ nếu Tổ đáp là thánh là phàm gì cũng kẹt trong đối đãi cả nên ngài bảo không biết. Một câu đáp đạo lý như vậy nhưng vua không hiểu nên buộc lòng Tổ phải ra đi, vì biết duyên của mình không hợp với vua Lương Võ Đế.

Sanh Thiên Trúc, chết Thiếu Lâm, chôn dối chân non Hùng Nhĩ. Sanh Thiên Trúc chết Thiếu Lâm là dẫn sự tích tổ Đạt-ma. Ngài sanh ở Ấn Độ gọi là Thiên Trúc, nhưng tịch tại chùa Thiếu Lâm ở Trung Hoa. Chôn dối chân non Hùng Nhĩ, tại sao lại chôn dối? Vì có thuyết nói rằng nhục thân ngài nhập tháp tại núi Hùng Nhĩ, nhưng thời gian sau, khi Tống Vân đi xứ Ấn Độ về ngang qua dãy núi Thông Lĩnh gặp ngài quảy một chiếc dép về Tây. Tống Vân về tâu lên vua, nhà vua mở tháp ra chỉ thấy còn một chiếc dép, nên nói là chôn dối chứ không phải chôn thật. Theo truyền thuyết Phật giáo Trung Quốc thì như vậy, nhưng thiền sư Thường Chiếu ở nước ta không chấp nhận điều đo. Chúng ta là hàng hậu học chỉ ghi nhận các sự kiện lịch sử thế thôi, không dám có ý kiến.

Thân bồ-đề, lòng minh kính, bài giơ mặt vách hành lang. Đây nói sự tích Lục tổ Huệ Năng khi đến với Ngũ Tổ. Ngũ Tổ báo cho chúng biết ngài tuổi đã già, yêu cầu chúng trình kệ để xét coi ai ngộ, ngài sẽ truyền y bát. Khi đó chúng nhường cho thượng tọa Thần Tú trình kệ. Ngai Thần Tú ngại chỗ thấy của mình chưa đến nơi, nên không dám trực tiếp trình với Ngũ Tổ. Ngài viết bài kệ trên vách chùa phía ngoài hành lang:

Thân thị bồ-đề thọ,

Tâm như minh kính đài.

Thời thời cần phất thức,

Vật sử nhạ trần ai.

Dịch:

Thân như cây bồ-đề,

Tâm như đài gương sáng.

Thường phải nên lau chùi,

Chớ để dính bụi nhơ.

Thân bồ-đề, lòng minh kính là nói về hai câu đầu của bài kệ. Lòng minh kính là tâm như gương sáng. Khi viết bài này ngài Thần Tú có hai ý, nếu sáng mai Ngũ Tổ đọc bài kệ khen, hỏi của ai thì mình ra nhận, nếu Tổ không bằng lòng thì im luôn. Như vậy khỏi mất uy tín với học trò. Bởi lúc ấy ngài Thần Tú là giáo thọ của năm trăm chúng nên thật khó xử. Hiểu thế chúng ta mới thông cảm và thấy đáng thương hơn là đáng trách cho tâm trạng của ngài.

Khi Ngũ Tổ đọc bài kệ, ngài biết chưa tới nơi, nhưng muốn cho ngài Thần Tú khỏi mất mặt, Ngũ Tổ khen bài kệ hay quá và hỏi ngài Thần Tú: Phải của ông không? Dạ, của con. Đã thế, Tổ đánh lừa luôn, nói với đại chúng: Bài kệ này hay lắm, các ông phải thắp hương đảnh lễ kính trọng, học thuộc lòng.

Bấy giờ trong chúng đã yên lòng nhưng ngài Huệ Năng thì chưa yên lòng. Bởi người không biết thì nói sao hay vậy, chứ người biết rồi thấy sai nói đúng không được. Thế nên ngài bảo: Tôi cũng có bài kệ nữa. Và nhờ người viết bài kệ của mình lên vách hành lang bên cạnh:

Bồ-đề bản vô thọ,

Minh kính diệc phi đài,

Bản lai vô nhất vật,

Hà xứ nhạ trần ai?

Dịch:

Bồ-đề vốn không cây,

Gương sáng cũng chẳng đài.

Xưa nay không một vật,

Chỗ nào dính bụi nhơ?

Mọi người khi đọc bài kệ của ngài Huệ Năng thảy đều giật mình. Ngũ Tổ thấy thế sợ có chuyện không hay cho ngài Huệ Năng nên vội vã chùi bài kệ ngay và nói: Bài này cũng chưa thấy tánh! Đó là để đánh lạc hướng trong chúng, tránh cho Lục Tổ không bị hãm hại.

Bây giờ chúng ta thử tìm hiểu giá trị của hai bài kệ như thế nào. Ngài Thần Tú nói: Thân như cây bồ-đề, tâm như đài gương sáng. Bồ-đề là tánh giác, tánh giác làm gì có hình thức mà nói cây. Tâm như gương sáng để trên đài, nhưng nghiệm kỹ gương sáng không cần để trên đài vẫn sáng. Vì vậy Lục Tổ phản bác lại bằng hai câu: Bồ-đề vốn không cây, gương sáng cũng chẳng đài. Đó là phá hai thứ tướng.

Tới câu thứ ba, ngài Thần Tú nói: Thường phải nên lau chùi, chớ để dính bụi nhơ. Lục Tổ bảo: Xưa nay không một vật, chỗ nào dính bụi nhơ. Hai câu sau làm cho nhiều người hoang mang. Tại sao hoang mang? Lâu nay chúng ta tu luôn luôn nói dẹp phiền não để tâm được sáng. Nhưng ở đây Lục Tổ nói không phải vậy, gương tự nó sáng chứ không phải lau bụi rồi nó mới sáng.

Với cái nhìn của ngài Thần Tú, do bụi bặm che lấp làm cho gương tối. Bây giờ muốn gương sáng phải dẹp hết bụi. Đó là ngài chỉ thấy bên ngoài mà chưa thấy tận bản chất của gương. Bản chất của gương là gì? Là thủy tinh hay pha lê. Thủy tinh hay pha lê có lúc nào tối đâu, nó luôn sáng, sở dĩ nó không phản chiếu được là vì bụi phủ, chứ bản chất nó là sáng. Lục Tổ thấy tận bản chất của gương là sáng nên nói: Xưa nay không một vật, chỗ nào dính bụi nhơ mà phải lau chùi?

Cũng vậy, tâm chúng ta lúc nào cũng thanh tịnh, nhưng bây giờ còn mờ mịt tối tăm là tại phiền não che phủ. Biết rõ bản chất tâm luôn sáng thì sự tu không mệt không ngán. Nếu không biết thế cứ chùi hoài không thấy sạch thì chán. Phật nói: Tất cả chúng sanh đều có tánh Phật. Tánh Phật là cái sáng sẵn bên trong, như gương bản chất tự sáng sẵn, không phải đợi lau mới sáng. Như vậy hai cái thấy của ngài Huệ Năng và ngài Thần Tú cách xa muôn dặm. Một đằng thấy sự tướng bên ngoài, một đằng nhìn tận bản chất bên trong, thấu suốt được lý Phật tánh sẵn có tự thuở nào, không gì che phủ được.

Ngũ Tổ đọc bài kệ của ngài Huệ Năng rồi lấy giày chà để lừa thiên hạ. Tại sao ngài là một vị thánh tăng mà còn lừa thiên hạ chi vậy? Cái dở ngài bảo hay, cái trúng ngài lấy giày chà đi, tại sao lại có thái độ như vậy? Về điểm này, nếu không đọc lịch sử, chúng ta sẽ không hiểu được hoàn cảnh tâm tư của người hiện thời.

Nếu ngài Huệ Năng lúc đó là Đệ nhị tòa trong chúng thì Tổ có làm vậy không? Chắc là không. Ngặt vì Lục Tổ lúc ấy còn tóc, chưa xuất gia. Một người thấy tột lý đạo mà chưa cạo đầu, còn Thượng tọa, Đại đức cả năm trăm người lại chưa thấy đạo, bây giờ Tổ phải xử sự thế nào? Thành ra muốn trong chúng an lòng, ngài phải làm như vậy thôi.

Sau khi xóa bài kệ, Ngũ Tổ gọi ngài Huệ Năng vào thất giảng kinh Kim Cang cho nghe, rồi truyền y, đưa qua sông đi tuốt. Tổ trở về chùa ba bữa không ra ngoài, chúng lấy làm lạ nên rủ nhau vô thăm xem ngài có bệnh không.

Tổ bảo bệnh thì không nhưng y bát đã về phương Nam rồi. Lúc đó thiên hạ mới bật ngửa thì ngài Huệ Năng đi đã xa rồi. Vậy mà có nhiều người không chịu bỏ qua, nên đuổi theo giành y lại. Chuyện nghe thật kỳ, người tu mà đi giành y với nhau. Hồi xưa còn học tăng tôi không cảm thông nổi, đến bây giờ thì thông cảm rồi.

Bởi ở chùa chúng đông mấy trăm người, trong khi một ông cư sĩ mới tới năm ba tháng lại dốt nữa, nếu tôi kêu vị ấy lên làm giấy giao chùa lại thì chúng có nổi dậy không? Tự nhiên phải nổi dậy. Việc trao y bát còn quan trọng hơn giao chùa nữa. Tâm trạng con người là như vậy, buộc lòng Tổ phải đánh lừa. Đánh lừa cho ngài Huệ Năng đi xa mới kịp, nếu không thì nhất định họ sẽ đè cổ giật lại. Hoàn cảnh này kẻ khách quan không biết, chỉ ai ở trong cuộc mới biết. Con người xưa cũng như nay, tâm lý tương tợ nhau. Hiểu như thế chúng ta mới biết tùy mỗi hoàn cảnh khác nhau mà chư tổ có cách truyền tâm pháp khác nhau. Không nên chấp cứng vào một định kiến mà cho việc làm của Tổ ngày trước sai, hoặc dựa vào việc truyền trao y bát đặc biệt của Ngũ Tổ cho Lục Tổ mà người sau bắt chước làm theo với mục đích xấu.

Đó là tôi nói lược qua câu chuyện trình kệ giữa ngài Thần Tú và ngài Huệ Năng.

Vương lão chém mèo, lạt trẩy lòng ngừa thủ tọa;

Câu chuyện Vương lão chém mèo như sau: Một hôm Vương lão sư tức ngài Nam Tuyền Phổ Nguyện thấy hai chúng ở Đông đường, Tây đường giành nhau một con mèo. Muốn xét coi trong chúng có người nào ngộ đạo không, ngài mới bảo:

– Nói, nói! Nói được thì tha con mèo, nói không được thì chém con mèo.

Ai nấy ngẩn ngơ không biết nói cái gì. Buộc lòng ngài cầm dao chặt con mèo.

Ngài làm như vậy là vì ai? Người sau trách, ngài tu mà còn phạm tội sát sanh. Tuy nhiên, trong nhà Phật phạm tội sát sanh là khi nào tâm mình nghĩ giết con vật để làm lợi cho mình hay cho người, tức là do ác ý mà hành động để cầu lợi. Ở đây không phải vì lợi lộc, mà vì muốn thấy trong chúng có ai ngộ đạo hay chưa. Nếu có người ngộ rồi, khi ngài bảo nói nói, tự nhiên người ấy thốt ra một câu hoặc làm một hành động gì, liền cứu được con mèo. Nhưng vì không ai có khả năng đó, nên buộc lòng ngài mới chặt con mèo.

Sau đó Tùng Thẩm tức là Triệu Châu ở ngoài đi vào, ngài Nam Tuyền thuật lại câu chuyện vừa qua và hỏi:

– Giả sử ngươi có mặt lúc đó thì phải nói sao?

Triệu Châu liền cởi giày đội trên đầu đi ra. Ngài Nam Tuyền bảo:

– Giá khi nãy có ngươi thì cứu được con mèo.

Bởi vì nhà thiền luôn luôn không chấp nhận hai bên, không thánh không phàm. Đầu là chỗ tôn quý nhất trong thân thể con người, ngược lại với giày dưới chân là chỗ ty tiện nhất. Thiền sư Triệu Châu cởi giày đội lên đầu mà đi, ý muốn nói chỗ ấy không còn hai bên, không đối đãi, không ngôn ngữ làm sao mà nói. Do ngài đã thấy tột lý đạo mới làm việc đó. Vì thế ngài Nam Tuyền nói, giá khi nãy có ông ở đây thì đã cứu được con mèo. Như vậy để thấy ngài không có ác tâm muốn giết con mèo, nhưng vì chánh lệnh đã ra thì phải thi hành.

Lạt trẩy lòng ngừa thủ tọa. Vương lão sư chém mèo cốt để làm gì? Cốt để thấy được lòng thủ tọa của Đông đường và Tây đường. Lạt trẩy là dò xét, tức muốn dò xét lòng của những vị thủ tọa như thế nào. Như vậy việc chém mèo không phải vì mèo, mà vì muốn thử lòng chư tăng ở nhà Đông và nhà Tây.

Thầy Hồ khua chó, trỏ xem trí nhẹ con giàng. Thầy Hồ là ngài Tử Hồ, tức thiền sư Lợi Tung ở núi Tử Hồ, đệ tử của ngài Nam Tuyền Phổ Nguyện. Trước cửa thiền viện, ngài có dựng một tấm bảng đề rằng: Tử Hồ có một con chó, trên cắn đầu, giữa cắn lưng, dưới cắn chân người. Ai do dự thì tan thân mất mạng.

Có vị tăng đến, ngài liền nói: Đây có con chó, hãy coi chừng. Nếu vị tăng không biết nói gì, ngài đuổi đi ra. Đó là thuật đặc biệt của ngài Tử Hồ, nên nói thầy Hồ khua chó. Chữ khua là xua đuổi hay là xuýt. Tử Hồ xuýt chó cho người ta giật mình, để làm gì?

Trỏ xem trí nhẹ con giàng. Trỏ là chỉ, con giàng là con cháu. Tức là chỉ để xem thử trí của con cháu nặng hay nhẹ, cao hay thấp. Vậy ngài Tử Hồ xua chó là để xem những người đến hỏi đạo trí được sâu hay cạn.

Chợ Lư Lăng gạo mắc quá ư, chẳng cho mà cả. Đây là câu chuyện của thiền sư Hành Tư ở núi Thanh Nguyên. Có vị tăng đến hỏi:

– Thế nào là đại ý Phật pháp?

Ngài liền đáp:

– Gạo ở Lư Lăng giá bao nhiêu?

Tuy hỏi giá bao nhiêu nhưng không cho mặc cả trả giá mắc rẻ. Câu hỏi này nhằm làm cho thiền khách bặt đường suy nghĩ, chứ chẳng phải hỏi để tính toán giá gạo mắc rẻ.

Sở Thạch Đầu đá trơn hết tấc, khôn đến thưa đang. Chữ sở là chỗ nơi, hết tấc là rất mực. Khôn đến thưa đang là khó đến thưa hỏi. Nghĩa là chỗ Thạch Đầu đá rất trơn, khó đến thưa hỏi. Thạch Đầu là thiền sư Hy Thiên ở Thạch Đầu. Nếu có người đến hỏi đạo, ngài trả lơi ít ai nhận hiểu được, nên ở đây nói chỗ Thạch Đầu đá trơn.

Nguyên ngài Đặng Ẩn Phong là đệ tử Mã Tổ Đạo Nhất, nghe nói ở Thạch Đầu có những cái kỳ đặc mới xin Mã Tổ đến Thạch Đầu tham vấn. Mã Tổ bảo:

– Đường Thạch Đầu trơn.

Ẩn Phong liền thưa:

– Con có cây gậy tùy thân, gặp trường thì đùa (tức gặp việc thì đùa chơi, không có gì quan trọng.)

Ẩn Phong đến Thạch Đầu đi nhiễu giường thiền một vòng, chống tích trượng hỏi:

– Là tông chỉ gì?

Ngài Thạch Đầu bèn nói:

– Trời xanh! Trời xanh!

Ẩn Phong không đáp được, trở về trình Mã Tổ. Mã Tổ bảo:

– Ngươi nên đi lại bên ấy, nếu Thạch Đầu nói “trời xanh” thì ngươi “Hư! Hư!”

Ẩn Phong lại đi đến Thạch Đầu làm như trước. Thạch Đầu bèn: Hư! Hư! Ẩn Phong không đáp được, lại trở về trình Mã Tổ. Mã Tổ bảo:

– Ta đã nói với ngươi “đường Thạch Đầu trơn”.

Đó là câu chuyện nói chỗ Thạch Đầu đá rất trơn, đến đó thưa hỏi không được.

Phá Táo cất cờ, đạp xuống dấu thiêng thần miếu. Phá Táo cất cờ là nói về ngài Phá Táo Đọa. Ngài là một thiền sư thuộc hệ Ngưu Đầu, một hôm cùng vài đồ đệ đi ngang cái miếu ở núi Tung Sơn, thấy người ra vào miếu cúng kiếng rất đông, mỗi người mang theo bò heo gà vịt để cúng cho thần miếu. Họ nói trong miếu có thờ ông thần táo rất linh thiêng, ai cầu điều gì cũng được. Ngài vào miếu thấy ông táo, tức cái bếp đắp bằng đất được thơ kính rất trọng. Ngài liền cầm cây gậy gõ vào ông táo, nói:

– Đây là đất nước gió lửa hợp thành, linh thiêng từ đâu đến?

Xong ngài đập một cái, ông táo bể nát rơi xuống, cho nên người ta gọi ngài là Phá Táo Đọa, tức là đập ông táo rơi. Còn nói Phá Táo cất cờ là vì trong miếu thờ thần táo có treo tràng phan bảo cái, bây giờ đập ông tao bể nát, cờ xí cũng dẹp hết không còn.

Đạp xuống dấu thiêng thần miếu nghĩa là đạp xuống làm cho sự linh thiêng của ông thần táo ở miếu không còn nữa.

Khi đập ông táo rồi, thiền sư đi ra, những người thờ kính thần táo nghĩ thế nào ngài cũng bị thần quở hộc máu chết, nhưng không có chuyện gì xảy ra. Giây lát có một người mặc áo xanh đến trước mặt ngài quỳ lạy và thưa:

– Con là thần táo, nhờ ơn Hòa thượng độ nên con hết nghiệp làm thần táo, được sanh về cõi trời. Con đến đây tạ ơn Hòa thượng.

Thần táo mê lầm nên chấp cái bếp là mình. Cái bếp vốn do đất nhồi với nước đắp thành, hơi ấm là lửa, khoảng trống thông thoáng là gió, như vậy đủ bốn thứ đất nước gió lửa hợp thành. Vậy mà thần táo bám vào bếp đất cho là mình linh thiêng rồi tác oai tác phúc với thiên hạ, nên thiền sư chỉ cái bếp là không thật, đập một cái bể nát, lúc đó thần táo thức tỉnh không còn bám vào bếp đất nữa, liền hết nghiệp, sanh về cõi trời. Ong mang ơn ngài Phá Táo Đọa, người đã đánh thức mình, nên đến lễ tạ.

Câu chuyện trên tuy có vẻ huyền bí, nhưng giúp chúng ta nhìn tường tận về cuộc sống của mình. Vị thiền sư có thuyết pháp gì đâu, ngài chỉ nói: Đây là đất nước gió lửa hợp thành, linh thiêng từ đâu đến? Và ngài đập một cái ông táo bể nát.

Cũng thế, thân chúng ta do đất nước gió lửa hợp thành, vậy cái biết này từ đâu mà đến? Giả sử có người gõ đầu hỏi như vậy, chúng ta có ngộ chăng? Kiểm tra lại thật kỹ thân chúng ta, chất cứng trong người là đất, chất ướt là nước, động là gió, ấm là lửa, bốn thứ hợp lại thành thân này. Đất nước gió lửa là vô tri, nhưng thân này có tri có giác, vậy cái tri giác từ đâu đến? Nếu nhận được cái tri giác đó thì đất nước gió lửa đau còn giá trị gì, vì chúng là vô tri, là bỏ đi. Chính cái tri giác là cái linh động, mới điều khiển được chúng nó.

Song hiện giờ chúng ta không nhận ra cái tri giác mà chỉ biết tứ đại cho là thật mình, nên cố gắng giữ gìn nó, mà càng giữ gìn quý trọng nó, lại càng khổ nhọc nhiều. Bao nhiêu phiền não sanh ra đều do chấp thân là thật. Nếu có ai chê thân mình đen xấu thì giận hờn, dù đó là sự thật trăm phần. Còn nếu có người khen thân mình xinh đẹp thì rất vui vẻ, dù đó là lời nói không đúng sự thật. Quả là mê chấp thân quá mức. Ngày nào chúng ta thức tỉnh biết thân không thật thì mọi mê chấp đều dứt sạch, khi phải bỏ thân đi, chúng ta không còn nuối tiếc, bám chặt vào thân tứ đại này nữa.

Câu Chi day ngón, dùng đòi nếp cũ ông ang. Thiền sư Câu Chi, mỗi khi có người đến hỏi đạo, dù hỏi câu gì, ngài đều đưa ngón tay lên, day ngón là đưa ngón tay lên. Tại sao? Vì ngài dùng theo nếp cũ của ông cha. Ông ang là ông cha. Bởi ngài Câu Chi là đệ tử của thiền sư Thiên Long, trước kia khi đến hỏi đạo, thiền sư Thiên Long đưa ngón tay lên, ngài Câu Chi ngộ đạo. Cho nên sau này ngài Câu Chi cũng sử dụng thuật đưa lên một ngón tay mỗi khi có ai đến hỏi đạo.

Lưỡi gươm Lâm Tế, nạng Bí Ma, trước nạp tăng no dầu tự tại;

Tại sao gọi là lưỡi gươm Lâm Tế? Vì ngài Lâm Tế khi có ai đến hỏi đạo, bất cứ câu gì, ngài đều hét lên một tiếng. Trong nhà thiền nói tiếng hét của ngài như lưỡi gươm bén chặt đứt hết mọi cố chấp cho người. Ai không biết, khởi sanh giải hội thì tan thân mất mạng.

Nạng Bí Ma là nói về thiền sư Thường Ngộ ở ngọn Bí Ma thuộc Ngũ Đài Sơn, chỗ ngài Văn-thù hàng phục rồng. Tục truyền rằng Bồ-tát Văn-thù hiện ra để hàng phục con rồng dữ, nên gọi chỗ đó là ngọn Bí Ma. Ngài Thường Ngộ thường chống một cây nạng gỗ, ở trên suôn, phía dưới có cháng hai. Mỗi khi tăng đến lễ bái hỏi đạo, ngài liền lấy nạng chặn trên cổ tăng và bảo: “Ma quỷ nào dạy ông đi xuất gia? Ma quỷ nào dạy ông đi hành cước? Nói được cũng bị nạng đập chết, nói không được cũng bị nạng đập chết. Nói mau! Nói mau!” Ai đến hỏi đạo với ngài cũng sợ cú đòn nguy hiểm này. Đó là thuật đặc biệt của ngài Bí Ma.

Trước nạp tăng no dầu tự tại. Nạp tăng là chỉ những vị tăng mặc áo nạp đi hành cước. No dầu tự tại là mặc tình đầy đủ, tự tại. Ngài Lâm Tế sử dụng tiếng hét như lưỡi gươm bén, ngài Bí Ma dùng nạng để đè cổ nạp tăng, hai ngài rất tự do tự tại trong việc truyền bá, không có gì ràng buộc được.

Sư tử ông Đoan, trâu thầy Hựu, răn đàn-việt hượm xá nghênh ngang.

Sư tử ông Đoan là nói thiền sư Tây Dư họ Đoan ở An Cát Châu. Sư dùng chỉ màu đan thành lốt sư tử, thỉnh thoảng khoác vào người. Sư đến Hoa Đình, lên tòa nói: “sư tử Linh Sơn la thét trong mây, Phật pháp thật không thể suy lường được”, nên gọi là sư tử ông Đoan.

Thường thường trong nhà Phật lấy hình ảnh sư tử tượng trưng cho chánh pháp. Vì xưa nay truyền rằng, giữa rừng sâu trong các loài thú, sư tử là trên hết. Tất cả thú vật đều sợ oai phong của nó, kể cả voi to cũng phải khiếp vía mỗi khi nghe tiếng sư tử rống. Do đó nhà Phật mượn hình ảnh sư tử dụ cho chánh pháp để nói giáo lý của Phật-đà là chân lý, không ai có thể bẻ gãy được. Tất cả tà pháp ngoại đạo gặp Phật pháp đều bị đổ vỡ, đều bị hàng phục. Thế nên thiền sư Tây Dư khi lên tòa thuyết pháp mặc áo sư tử nói: “sư tử Linh Sơn hét trong mây, Phật pháp không thể suy lường”, ý muốn tỏ rõ oai phong Phật pháp chấn động muôn loài. Giáo lý ấy siêu việt tất cả, không thể dùng tâm lượng phàm phu mà suy lường đoán biết được.

Trâu thầy Hựu, tức là con trâu của hòa thượng Linh Hựu ở Quy Sơn. Ngài Quy Sơn Linh Hựu khi sắp tịch có nói: Sau khi tịch, Lão tăng sẽ sanh ở dưới chân núi làm con trâu, trên lưng có dòng chữ “Quy Sơn Tăng Linh Hựu”. Khi ấy các ngươi gọi Quy Sơn Tăng Linh Hựu là đúng, hay gọi con trâu là đúng?

Đây là điểm kỳ đặc của ngài. Chúng ta lâu nay luôn thấy người vật cao thấp khác nhau. Nhưng chỗ chân thật cứu cánh không hai, người và muôn vật đều có Phật tánh bình đẳng. Khi nghe thiền sư nói thế, nhiều người tưởng ngài chết thành trâu thật, rồi theo đó phản đối việc tu hành, nhất là tu Thiền. Đó là vì họ không hiểu thôi.

Lối nói của ông Đoan và của thầy Hựu cốt để răn đàn việt hượm xá nghênh ngang, hượm là dừng tức là răn người Phật tử dừng, chớ nên nghênh ngang.

Đưa phiến tử, cất trúc bề, nghiệm kẻ học cơ quan nhẹ nhẵn;

Đưa phiến tử là đưa cây quạt lên. Thiền sư Văn Yển ở Vân Môn một hôm thăng tòa, đưa cây quạt lên nói: “Cây quạt này nhảy lên cung trời Tam thập tam, đập vào mũi Đế-thích. Con cá lý ngư ở biển đông bị đánh một gậy, mưa như cầm tĩn mà đổ, hiểu chăng?” Nói xong, ngài hỏi: Các ngươi hiểu chăng?

Vậy chúng ta có hiểu hay không? Câu này giống như câu thần chú, không có gì để hiểu. Ngài nói một câu không biết đầu đuôi gốc ngọn, chỉ cốt đưa cây quạt lên. Chúng ta lo đọc câu thần chú mà không hiểu việc đưa cây quạt lên, cho nên bị lời của các thiền sư lừa là ở chỗ đó.

Cất trúc bề là giơ cây trúc bề lên, trúc bề là cái thẻ tre để trên bàn. Thiền sư Quy Tỉnh đến tham vấn với thiền sư Tỉnh Niệm. Ngài Tỉnh Niệm đưa cây trúc bề lên hỏi:

– Gọi trúc bề thì phạm, không gọi trúc bề thì sai, thế thì gọi là cái gì?

Quy Tỉnh giật cây trúc bề ném xuống đất nói:

– Là cái gì?

Ngài Tỉnh Niệm bảo:

– Mù.

Quy Tỉnh liền ngộ.

Hai cách: một bên đưa cây quạt lên nói một câu giống như đọc thần chú, một bên đưa trúc bề lên bảo: “Nói trúc bề thì phạm, không nói trúc bề thì sai, vậy nói cái gì?” Đây chỉ cốt đưa người đến chỗ bí, gặp người gan dạ thì phải làm gì? Mục đích của thiền sư là nghiệm kẻ học cơ quan nhẹ nhẵn. Các ngài muốn nghiệm xem cơ quan người học đã nhẹ sạch chưa, tức là đối với sáu căn người học đã nhẹ, đã thông suốt hay chưa? Nếu ngay đó liền ngộ tức là đã nhẹ, đã thông suốt rồi.

Xô hòn cầu, cầm mộc thược, bạn thiền hòa chước móc khoe khoang.

Xô hòn cầu, đây là trường hợp ngài Huyền Sa Sư Bị hỏi ngài Tuyết Phong Nghĩa Tồn:

– Hiện nay trong đại chúng, Hòa thượng phải làm sao?

Ngài Tuyết Phong lấy ba trái cầu gỗ đồng thời ném ra, Huyền Sa làm thế chụp. Ngài Tuyết Phong bảo: – Người hiện ở hội Linh Sơn mới được như vậy.

Đó là lời khen ngài Huyền Sa: Ông có mặt ở hội Linh Sơn nên mới làm được việc này.

Trong nhà thiền có những thuật kỳ đặc như vậy.

Cầm mộc thược. Mộc thược là cái muôi gỗ múc cháo, giống như cái gáo. Khi còn hành cước, ngài Tuyết Phong mấy phen dạo qua các thiền hội đương thời. Đi tới đạo tràng nào Sư cũng mang theo cái muôi gỗ, nhận công việc nhà bếp. Tới Động Sơn, Sư làm phạn đầu (trưởng ban trai phạn). Đang đãi gạo, Khâm Sơn hỏi:

– Đãi cát bỏ gạo hay đãi gạo bỏ cát?

Sư đáp:

– Gạo cát đồng thời bỏ.

Khâm Sơn hỏi:

– Đại chúng lấy gì ăn?

Sư bèn lật úp thau gạo.

Bạn thiền hòa chước móc khoe khoang. Bạn thiền hòa là những người bạn trong nhà thiền, chước móc là mưu mẹo. Tức nói hai việc xô hòn cầu và cầm mộc thược dùng mưu mẹo để khoe khoang.

Thuyền Tử rà chèo, dòng xanh chửa cho tịn tẩy. Thuyền Tử là thiền sư Đức Thành đưa đò ở bến Hoa Đình, còn gọi là Hoa Đình Thuyền Tử, là đệ tử của ngài Dược Sơn, được thầy truyền tâm ấn, là bạn đồng học với Vân Nham Đàm Thạnh và Đạo Ngô Viên Trí. Ngài không chịu đi giáo hóa, thích nơi sơn thủy nên thơ, đến bến Hoa Đình sắm một chiếc thuyền nhỏ đưa đò qua lại, tùy duyên độ nhật. Trước khi đi ngài có dặn hai bạn: Sau này hai huynh thấy có người nào lanh lợi kỳ đặc, giới thiệu đến với tôi.

Một hôm, Đạo Ngô đến chỗ Thiện Hội đang lúc đăng đàn thuyết pháp.

Có vị tăng hỏi: – Thế nào là pháp thân?

Thiện Hội đáp: – Pháp thân không tướng.

Hỏi: – Thế nào là pháp nhãn?

Đáp: – Pháp nhãn không vết.

Đạo Ngô chợt phát cười.

Sau buổi giảng, Thiện Hội thưa:

– Vừa rồi tôi có đáp câu hỏi của tăng, có chỗ nào sai trái, xin Hòa thượng từ bi chỉ dạy.

Đạo Ngô bảo:

– Nếu nói về hiểu Phật pháp, Thầy là bậc nhất, còn về xuất thế thì chưa có Thầy.

Tức là về ngộ thiền thì chưa được. Thiện Hội thưa:

– Vậy tôi phải làm sao, mong Hòa thượng chỉ dạy.

Đạo Ngô bảo:

– Tôi không nói, tôi giới thiệu ông đến chỗ Hoa Đình Thuyền Tử, ông ấy sẽ chỉ cho ông.

Thiện Hội giải tán chúng, đi thẳng đến chỗ Hoa Đình.

Thuyền Tử bảo:

– Thả ngàn thước tơ ý ở đầm sâu, lìa lưỡi câu ba tấc, nói mau, nói mau!

Khi Thiện Hội vừa mở miệng, bị Thuyền Tử đánh một chèo té xuống nước. Thiện Hội mới leo lên thuyền, Sư lại thúc:

– Nói! Nói!

Thiện Hội vừa mở miệng, lại bị Sư đánh. Thiện Hội hoát nhiên đại ngộ.

Thuyền Tử Đức Thành dùng phương tiện đánh Thiện Hội té xuống nước, nhân đó Thiện Hội được ngộ.

Câu chuyện Thuyền Tử rà chèo tức là Hoa Đình Thuyền Tử chèo đò để được thong thả vui thích trên sông nước, nhưng dòng xanh chửa cho tịn tẩy. Tịn là tận, là sạch, tịn tẩy là rửa sạch. Tuy Thuyền Tử muốn thong thả vui sống trên dòng sông Hoa Đình, nhưng còn nợ phải độ người đệ tử là Thiện Hội.

Đạo Ngô múa hốt, càn ma dường thấy quái quàng. Đạo Ngô tức là thiền sư Viên Trí, mỗi khi lên tòa thuyết pháp, đầu đội mũ hoa sen, vai vác cây kiếm, tay cầm cái hốt múa. Việc này trông quái gở, không có hình ảnh đạo lý, dường như ma nhập.

Rồng Yển lão nuốt càn khôn, ta xem chỉn lệ. Thiền sư Vân Môn Văn Yển đưa cây gậy lên bảo chúng: Cây gậy hóa rồng nuốt hết càn khôn, thì sơn hà đại địa ở chỗ nào?

Nay chúng ta chỉ chỗ nào, nói thẳng một câu xem! Nếu nói thẳng thì tôi nói: Ở đầu cây gậy! Đó là hình ảnh con rồng nuốt hết càn khôn của ngài Văn Yển.

Ta xem chỉn lệ, chúng ta xem chỉ sợ thôi, chứ không nói gì được.

Rắn ông Tồn ngang thế giới, người thấy ắt giang (giương). Thiền sư Nghĩa Tồn ở Tuyết Phong thượng đường nói:

– Núi Nam có một con rắn to, hết thảy các ông đều phải khéo xem.

Trường Khánh bước ra thưa:

– Hôm nay trong nhà này có người tán thân mất mạng.

Vân Môn lấy cây gậy ném trước Tuyết Phong, rồi ra bộ sợ chứ không nói gì.

Người thấy ắt giang, chữ giang là giương, tức là đồn đại. Người thấy ắt sẽ đồn đại rùm lên.

Cây bách là lòng, thác ra trước phải phương thái bạch. Thiền sư Triệu Châu Tùng Thẩm, khi có người tới hỏi: Thế nào là Phật? Ngài liền chỉ: Cây bách trước sân. Người hỏi không hiểu là gì.

Thác ra trước phải phương Thái Bạch. Thác là lầm, phương Thái Bạch là chỉ phương tây. Khi người hỏi thế nào là Phật? Triệu Châu chỉ cây bách trước sân là cốt chỉ tâm. Nếu người hỏi nhận ra tâm thì tâm tức Phật. Chỉ cái hay thấy của mình. Nhưng người hỏi không nhận ra cái ấy lại lo nhìn cây bách nên nói lầm, tức thiền sư nói đàng đông mà người hỏi hiểu đàng tây.

Bính Đinh thuộc Hỏa. Nguyên có sự tích như sau: Thiền sư Tắc làm Giám viện, gọi là Giám viện Tắc, ở trong hội Pháp Nhãn đã lâu, mà không thưa hỏi.

Pháp Nhãn hỏi:

– Giám viện Tắc sao không vào thất?

Sư thưa:

– Con ở chỗ Thanh Lâm đã có chỗ thâm nhập.

Pháp Nhãn bảo:

– Ông thử vì ta cử xem.

Sư thưa:

– Con hỏi: Thế nào là Phật? Thanh Lâm đáp: Đồng tử Bính Đinh đến xin lửa.

Pháp Nhãn bảo:

– Lời khéo, ngại ông hiểu lầm, nên nói lại xem.

Sư thưa:

– Bính Đinh thuộc về lửa, đem lửa đi xin lửa, như con là Phật lại đi tìm Phật.

Pháp Nhãn bảo:

– Giám viện quả nhiên hiểu lầm rồi.

Tắc bỏ đi, thời gian sau trở lại. Pháp Nhãn bảo:

– Ông hỏi ta, ta sẽ vì ông đáp.

Tắc hỏi:

– Thế nào là Phật?

Pháp Nhãn đáp:

– Đồng tử Bính Đinh đến xin lửa.

Tắc đại ngộ.

Bính Đinh thuộc về lửa mà mình không nhận ra, lại đi tìm ở đâu, cho nên lại trở sau lỗi hướng Thiên Cang. Thiên Cang là hướng bắc. Nghĩa là người ta nói phương nam, mình lại tìm ở phương bắc, vì vậy không hiểu được ý nghĩa của Bính Đinh.

Trà Triệu lão, bánh Thiều Dương, bầy thiền tử hãy còn đói khát;

Ruộng Tào Khê, vườn Thiếu Thất, chúng nạp tăng những để lưu hoang.

Trà Triệu lão là trà của Triệu Châu. Khi có khách đến, ngài hỏi:

– Từng đến đây chưa?

Khách thưa: – Từng đến.

Ngài bảo: – Uống trà đi.

Lại có người đến, ngài cũng hỏi:

– Từng đến đây chưa?

Thưa: – Chưa từng đến.

Ngài cũng mời: – Uống trà đi.

Viện chủ lấy làm lạ, mới hỏi:

– Người đã từng đến Hòa thượng mời uống trà, người chưa từng đến Hòa thượng cũng mời uống trà, là tại sao?

Ngài gọi: – Viện chủ.

Viện chủ: – Dạ!

Ngài bảo: – Uống trà đi.

Cho nên gọi là trà Triệu lão, vì gặp ai ngài cũng mời uống trà. Bánh Thiều Dương là bánh của Vân Môn. Mỗi khi có ai đến, ngài thường đưa cái bánh lên mời ăn.

Triệu Châu mời uống trà, Vân Môn mời ăn bánh, nên gọi là trà Triệu lão, bánh Thiều Dương. Bầy thiền tử hãy còn đói khát, tức là những người đi học thiền tuy được mời uống trà, được cho ăn bánh mà vẫn còn đói khát.

Ruộng Tào Khê, vườn Thiếu Thất, chúng nạp tăng những để lưu hoang. Ở Tào Khê chỗ của Lục tổ Huệ Năng có ruộng nhiều, ở Thiếu Thất chỗ của tổ Đạt-ma có vườn lớn, thế mà chúng nạp tăng, tức là những thầy tu thiền vẫn còn để nó hoang phế, chưa biết chăm sóc gì cả.

Tóm lại, hai câu này muốn nói: Triệu Châu đãi trà, Thiều Dương mời bánh, mà chúng ta vẫn đói khát. Tào Khê có ruộng, Thiếu Thất có vườn, mà chúng ta lại bỏ hoang. Chư tổ trước kia đã đem hết tâm tư chỉ dạy, thế mà chung ta vẫn lơ là để đến nỗi thiền phải bị lu mờ, đó là lỗi nơi chúng ta.

Gieo bó củi, nảy bông đèn, nhân mang mới nát;

Lộc đào hoa, nghe tiếng trúc, mặc vẻ mà sang.

Gieo bó củi là câu chuyện thiền sư Tuyết Phong lúc còn đi tham vấn, đến Động Sơn, Động Sơn bảo:

– Vào cửa phải có lời nói.

Sư đáp:

– Con không có miệng.

Động Sơn bảo:

– Không có miệng phải hoàn con mắt cho ta.

Sư im lặng, gieo bó củi trước Động Sơn. Động Sơn hỏi:

– Nặng nhiều ít?

Sư thưa:

– Người cả thiên hạ nâng không nổi.

Đó là sự tích gieo bó củi của Tuyết Phong đến hỏi đạo với Động Sơn. Còn sự tích nảy bông đèn chưa tìm ra. Gieo bó củi, nảy bông đèn, mục đích để làm gì? Nhân mang mới nát, đây là nói về thiền, do sự ôm ấp trong lòng lâu ngày, hôm nào chợt vỡ ra mới nát khối nghi.

Lộc đào hoa, nghe tiếng trúc, mặc vẻ mà sang. Linh Vân là đệ tử của tổ Quy Sơn, nhìn thấy hoa đào liền ngộ. Hương Nghiêm nghe tiếng vang của hòn sỏi chạm vào cây trúc, liền ngộ đạo. Cho nên mặc vẻ mà sang. Một người nhìn hoa đào nở, một người nghe tiếng trúc vang đều ngộ nên thầm lặng mà tươi sáng.

Như vậy trong hội thứ chín này, Sơ tổ Trúc Lâm dẫn nhiều sự tích của các thiền sư. Tất cả hình ảnh này nói lên mỗi thiền sư có một lối chỉ dạy khác nhau, nhưng mục đích cứu cánh không khác. Cốt làm cho hành giả nhận ra tâm chân thật, mà không cho chúng ta dựa vào bất cứ phương tiện nào suy nghĩ phân biệt. Do đó ở đây hành giả chỉ tu mới đạt được kết quả, chứ không thể học hiểu suông và dùng thức tình mà suy lường chỗ cứu cánh ấy được.

Qua hội này, chúng ta cũng thấy ngài đang làm Thái thượng hoàng mà đọc rất nhiều sách thiền, còn chúng ta ngày nay học khá lâu, tìm kiếm khá nhiều mà không biết hết những sự tích ngài đã dẫn ra. Công phu của ngài thật đáng kể, thật đáng quý.

HỘI THỨ MƯỜI

Tượng chúng ấy,

Cốc một chân không;

Dùng đòi căn khí.

Nhân lòng ta vướng chấp khôn thông;

Há cơ Tổ nay còn thửa bí.

Chúng Tiểu thừa cốc hay chửa đến,

Bụt xá ngăn bảo sở hóa thành;

Đấng Thượng sĩ chứng thật mà nên, ai ghẽ có sơn lâm thành thị.

Núi hoang rừng quạnh, ấy là nơi dật sĩ tiêu dao;

Chiền vắng am thanh, chỉn thực cảnh đạo nhân du hý.

Ngựa cao tán cả,

Diêm vương nào kể đứa nghênh ngang;

Gác ngọc lầu vàng, ngục tốt thiếu chi người yêu quý.

Chuộng công danh, lồng nhân ngã, thật ấy phàm ngu;

Say đạo đức, dời thân tâm, định nên thánh trí.

Mày ngang mũi dọc, tướng tuy lạ xem ắt bẵng nhau;

Mặt thánh lòng phàm, thật cách nhẫn vàn vàn thiên lý.

Kệ rằng:

Cư trần lạc đạo thả tùy duyên,

Cơ tắc san hề khốn tắc miên.

Gia trung hữu bảo hưu tầm mích,

Đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền.

Dịch:

Ở đời vui đạo hãy tùy duyên,

Đói đến thì ăn, nhọc ngủ liền.

Trong nhà có báu thôi tìm kiếm,

Đối cảnh không tâm chớ hỏi thiền.

Tượng chúng ấy, cốc một chân không; dùng đòi căn khí. Tượng chúng ấy, chữ tượng là chỉ cho lời nói tổng quát, tức chỉ tất cả đại chúng. Cốc một chân không, dùng đòi căn khí, tất cả người tu thiền gốc là ngộ được chân không, nhưng căn cơ tập khí của mỗi người khác nhau, cho nên không phải ai ai cũng đều ngộ như nhau, mỗi người ngộ mỗi cách, mỗi người nhập đạo mỗi lối khác nhau.

Nhân lòng ta vướng chấp khôn thông;

Há cơ Tổ nay còn thửa bí.

Vì lòng chúng ta còn vướng mắc chấp chặt nên khó thông. Há cơ tổ nay còn thửa bí, chữ há nghĩa là đâu, cơ Tổ là pháp chư tổ dạy, đâu phải lời dạy của chư tổ còn có chỗ bí ẩn. Phật và tổ không giấu giếm gì cả, nhưng vì tâm chúng ta còn chấp chặt, nên không thấu hiểu được lời chỉ dạy của các ngài.

Chúng Tiểu thừa cốc hay chửa đến,

Bụt xá ngăn Bảo sở Hóa thành;

Đấng Thượng sĩ chứng thật mà nên, ai ghẽ có sơn lâm thành thị.

Chúng Tiểu thừa, các vị tu theo Thanh văn thừa xưa gọi là Tiểu thừa, nay gọi là Nguyên thủy. Cốc hay chửa đến, cốc là biết, hay là hiểu, tức là cái hiểu biết chưa đến. Bụt xá ngăn bảo sở hóa thành. Xá là đâu. Nghĩa là những vị Tiểu thừa vì sự hiểu biết chưa đến, chứ Phật đâu có ngăn chia đây là bảo sở, kia là hóa thành. Bảo sở là chỉ Phật thừa, hóa thành là chỉ Thanh văn thừa. Trong kinh Pháp Hoa, Niết-bàn của Thanh văn gọi là hóa thành, chỗ cứu cánh của Phật gọi là bảo sở. Nói bảo sở, nói hóa thành đó là phương tiện, chứ không phải dành riêng cho nhóm người nào, Phật không có ngăn chia, chỉ vì người tu chưa hiểu đến mà thôi.

Đấng Thượng sĩ chứng thật mà nên. Đấng Thượng sĩ là chỉ hàng Bồ-tát, các ngài đã chứng ngộ lẽ thật nên nhận được điều đó. Ai ghẽ có sơn lâm thành thị, ghẽ là chia, ai lại chia có người tu ở rừng núi, người tu ở thành thị. Các hàng Bồ-tát Thượng sĩ đã chứng đạo rồi, thì các ngài tu ở núi rừng hoặc ở chợ búa, nơi nào cũng tốt, không có phân chia người ngộ rồi phải ở nơi thành thị, người chưa ngộ phải ở núi rừng v.v… Chỉ tùy theo sở thích của mỗi người nên có khác mà thôi.

Núi hoang rừng quạnh, ấy là nơi dật sĩ tiêu dao;

Chiền vắng am thanh, chỉn thật cảnh đạo nhân du hý.

Chỗ núi hoang rừng quạnh vắng vẻ là nơi kẻ sĩ ẩn dật được thảnh thơi tự tại. Chiền vắng am thanh, là chùa ở chỗ vắng vẻ, am ở nơi xa xôi yên tĩnh. Chỉn thật cảnh đạo nhân du hý, chỉn là chỉ, thật là chỗ vui thích của hàng đạo nhân. Như vậy dật sĩ thì tiêu dao ở núi hoang rừng quạnh, còn đạo nhân vui thích ở chiền vắng am thanh.

Ngựa cao tán cả,

Diêm vương nào kể đứa nghênh ngang;

Gác ngọc lầu vàng, ngục tốt thiếu chi người yêu quý.

Những người làm quan thuở xưa đi đâu thì có ngựa cao tán cả, tức ngồi trên ngựa cao, được che lọng lớn, nhưng khi nhắm mắt, vua Diêm vương nào có nể sợ đứa nghênh ngang quyền chức kia đâu. Như vậy không phải ở trên đời chúng ta được chức to quyền lớn, thì khi chết xuống âm ty Diêm vương liền nể nang kính sợ.

Trên nhân gian ở gác ngọc lầu vàng, khi thác rồi, ngục tốt thiếu chi người yêu quý, những quỷ sứ ngục tốt ở cõi âm rất yêu thích, chúng nó xúm lại để thăm hỏi. Thế nên dù chúng ta có chức cao quyền cả đến đâu, khi chết rồi cũng chưa chắc đã yên thân ở trước mặt Diêm vương. Người giàu có sang trọng ở gác ngọc lầu vàng mà làm các điều ác, khi chết thì đám ngục tốt quỷ sứ sẽ vây quanh thăm hỏi chứ không có tha đâu.

Chuộng công danh, lồng nhân ngã, thực ấy phàm ngu;

Say đạo đức, dời thân tâm, định nên thánh trí.

Người nào chuộng công danh, lồng nhân ngã, lồng là cao vót, người ưa thích công danh, tranh nhân chấp ngã, đó quả thật là kẻ phàm phu. Dù có hình thức, có danh nghĩa người tu mà thích công danh, ưa nhân ngã, đó hẳn là phàm phu, chứ không có tính cách đạo đức. Còn người say đạo đức, dời thân tâm, dời thân tâm là chuyển đổi thân tâm, không để tạo nghiệp xấu ác, nhất định những người đó là thánh trí.

Mày ngang mũi dọc, tướng tuy lạ xem ắt bẵng nhau;

Mặt thánh lòng phàm, thật cách nhẫn vàn vàn thiên lý.

Ai cũng mày ngang mũi dọc, có người nào chân mày không ngang, lỗ mũi không dọc đâu! Tướng tuy lạ xem ắt bẵng nhau, bẵng là bằng. Về hình tướng thì có khác, kẻ trắng người đen, kẻ cao người thấp, nhưng đều mày ngang mũi dọc như nhau không có khác.

Mặt thánh lòng phàm, dùng chữ mặt cho ăn vận, thật ra là lòng thánh lòng phàm. Thật cách nhẫn vàn vàn thiên lý. Nhìn về thân người thì ai cũng có mày ngang mũi dọc đồng như nhau, nhưng về tâm tánh thì có người tâm phàm người tâm thánh, hai bên cách nhau muôn ngàn dặm.

Tại sao? Thí dụ như hiện giờ khi nghe nói tới danh lợi thì có người vui mừng thích thú, có người thản nhiên không động niệm. Như vậy hai người này ai cũng mày mũi như nhau, nhưng một người thích danh lợi, một người không, nên nói lòng họ cách nhau muôn trùng. Lại có trường hợp thuận nghịch khác, như có hai người trong chùa đi ra, một kẻ lạ mặt đến chỉ vào hai người chửi mắng bảo là kẻ cướp. Một người nghe chửi nổi nóng muốn đánh lại, một người vẫn thản nhiên cười. Vậy hai người khác nhau ở chỗ nào? Cũng cùng mày ngang mũi dọc, nhưng trong lòng mỗi người có khác.

Người phàm khi xúc chạm việc trái ý thì sân si nổi dậy, còn bậc thánh thì thản nhiên tự tại. Thế nên chúng tôi thường nói, tu giỏi tu dở là do duyên lành nhiều kiếp của mỗi người, cho nên khi đọc kinh sách, khi nghe dạy, hoặc lúc tọa thiền có người sáng có người chưa sáng. Nhưng dù người sáng mà khi gặp nghịch cảnh nổi sân si, còn người chưa sáng gặp nghịch cảnh lại không sân, thế thì ai hơn ai? Đó là chỗ quan trọng, là cây thước để đo. Cho nên nói được mà làm chưa được thì chưa phải là hay, nói được làm được đó mới là thật.

Kết thúc bài phú Cư Trần Lạc Đạo, ngài Điều Ngự có làm bốn câu kệ chữ Hán như sau:

Cư trần lạc đạo thả tùy duyên,

Cơ tắc san hề khốn tắc miên.

Gia trung hữu bảo hưu tầm mích,

Đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền.

Dịch:

Ở đời vui đạo hãy tùy duyên,

Đói đến thì ăn, nhọc ngủ liền.

Trong nhà có báu thôi tìm kiếm,

Đối cảnh không tâm chớ hỏi thiền.

Bài kệ này rất là thiết yếu, tóm được ý chính của toàn bài phú.

Cư trần lạc đạo thả tùy duyên. Cư trần lạc đạo là ở trong vòng bụi bặm mà vui với đạo. Tuy ở thế gian sống trong cảnh trần tục mà vẫn vui với đạo là điều rất đặc biệt. Muốn được vui với đạo thì hãy tùy duyên. Thế nào gọi là tùy duyên?

Cơ tắc san hề, khốn tắc miên. Cơ tắc san tức đói thì ăn, khốn tắc miên là nhọc thì ngủ. Tùy duyên như vậy thì tu thật dễ, phải không? Thật ra nói dễ nhưng không phải dễ. Tại sao? Vì người đời đói không chịu ăn, mệt không chịu ngủ.

Khi xưa có người đến hỏi thiền sư Huệ Hải:

– Ngài dụng công thế nào?

Huệ Hải đáp:

– Khi đói thì ăn, khi mệt thì ngủ.

– Tất cả người đời đều như vậy, đồng chỗ dụng công của Hòa thượng chăng?

– Chẳng đồng.

– Tại sao?

– Vì người đời đói không chịu ăn, đòi trăm thứ; mệt không chịu ngủ, nghĩ muôn việc.

Như chúng ta ở đây hiện nay khi đói có chịu ăn không? Giả sử đến bữa trưa là bữa ăn chính, trị nhật nấu cơm sống dọn lên, tuy đói bụng mà chúng ta có chịu ăn không? Nếu có ăn cũng chỉ ăn gượng mà không vui. Hoặc gặp khi cơm nguội canh lạnh, chúng ta ngồi buồn một lúc rồi mới chịu ăn. Tuy bụng đói mà chúng ta đâu có ăn ngay. Còn mệt thì ngủ, nhưng nhiều khi chúng ta mệt mà có chịu ngủ đâu! Như hôm nào có việc gì quan trọng, tuy mệt nằm xuống nghỉ mà cứ nhớ đến chuyện đó mãi, không sao ngủ được.

Như vậy tùy duyên nghĩa là đói ăn mệt ngủ. Còn đói không chịu ăn, mệt không chịu ngủ là chưa tùy duyên. Chưa tùy duyên thì làm sao vui với đạo? Cho nên muốn ở cõi trần vui với đạo là phải biết tùy duyên, đói ăn mệt ngủ đừng đòi hỏi thêm điều gì khác.

Tôi nhắc thêm điều này cho tăng ni nhớ, hai chữ tùy duyên rất linh động. Ai biết tùy duyên thì người đó dễ sống, ai không biết tùy duyên người đó khó sống. Nhưng tùy duyên có hai: tùy duyên hợp đạo lý và tùy duyên phi đạo lý. Tùy duyên hợp đạo lý như trên đã nói. Còn tùy duyên phi đạo lý là sao? Thí dụ quý sư mình lâu lâu về thành phố, gặp vài huynh đệ họ rủ: Hôm nay ra quán với tôi một bữa. Nghe vậy mình liền tùy duyên. Như thế gọi là tùy duyên phi đạo lý, không nên làm. Phải tùy duyên hợp đạo lý mới được, không phải ai bảo sao làm vậy, chẳng phân biệt đúng sai gì hết, rồi đổ thừa thầy tôi dạy tùy duyên. Đó là một sai lầm lớn.

Gia trung hữu bảo hưu tầm mích. Trong nhà có sẵn hòn ngọc quý, đừng đi tìm kiếm ở đâu xa. Nơi mỗi người chúng ta đều có tâm sáng suốt, đó là tánh giác. Tánh giác có sẵn nơi mọi người, giống như hòn ngọc minh châu có sẵn ở trong nhà mình, chúng ta phải tự nhận ra đừng chạy tìm kiếm ở đâu. Câu này dạy chúng ta phải quay lại mình, đừng tìm bên ngoài, vì Phật ở ngay trong nhà.

Đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền. Đối với ngoại cảnh, dù đẹp xấu, thuận nghịch v.v… tâm mình đều không dấy động. Được như vậy thì đừng hỏi thiền chi nữa. Chúng ta thấy ngài định nghĩa thiền hết sức là giản đơn. Thiền là gì? Thiền là sáu căn đối với sau trần mà tâm không dấy động, chứ đừng kiếm thiền ở đâu nữa. Bài kệ kết thúc rất là hay, đủ cho chúng ta biết đường lối để tu.

Vậy nếu có ai hỏi: Thế nào là thiền? Chúng ta phải trả lời làm sao? Chỉ đáp: Căn trần không dính nhau, đó là thiền. Nếu hỏi thêm: Thưa Thầy, Thầy là Thiền sinh chưa? Đáp: Tôi là Thiền sinh. Lại hỏi: Là Thiền sinh thì căn trần của Thầy có dính nhau không? Phải đáp thế nào? Câu hỏi này rất khó trả lời. Nếu còn dính thì chưa phải thiền, tại sao xác nhận mình là thiền sinh?

Thế nên chúng ta tu là phải đi đến chỗ cứu cánh, không thể tu cho có chừng. Tu thiền là phải tu đến chỗ căn trần không còn dính nhau, nếu còn dính mắc thì chưa phải là thiền sư thật. Vì thế chúng ta phải thật tình nghiệm lại mình, những gì còn dính mắc phải ráng gỡ đến bao giờ căn trần không còn dính nhau nữa. Khi ấy có ai hỏi: Thầy có phải là Thiền sinh không, chúng ta gật đầu đáp: Phải. Lại hỏi: Đối với Thầy căn trần có dính nhau không? Đáp: Không dính. Giả sử ngay đó họ liền chửi mắng vài ba câu, chúng ta vẫn thản nhiên, đó là thứ thiệt. Còn nói không dính mà khi bị mắng, mặt mày đỏ lên thì chưa phải thứ thiệt rồi.

Như vậy chúng ta thấy tu là dễ hay khó? Vào chùa ngồi yên không ai động tới mình thấy dường như dễ, đâu có gì khó, nhưng tu đến nơi đến chốn không phải đơn giản, rất là khó. Song dù khó đến đâu chúng ta nhất định phải tiến tới, không phải nghe nói khó rồi lùi, đừng thấy bờ cao chớn chở rồi thối lui vì ngán leo không nổi. Tuy bờ cao nhưng chúng ta ráng leo tới cùng mới thôi. Đó là lời chúng tôi nhắc nhở cho tất cả tăng ni, nhất là thiền sinh trong các thiền viện.

Phần Phụ Giảng

Trong quyển Thiền Tông Bản Hạnh của thiền sư Chân Nguyên, dưới hội thứ tư của bài phú Cư Trần Lạc Đạo, có ghi một đoạn chú thích ở sau. Thấy đây là căn bản Thiền của Phật giáo Việt Nam, cho nên chúng tôi dẫn ra để giang cho quý vị. Phần phụ này gồm có những câu hỏi, câu trả lời và hai bài kệ bằng chữ Hán. Chúng tôi dịch nghĩa và giải thích từng phần để quý vị thấy rõ tinh thần Thiền tông Việt Nam.

1- Vấn: Hà giả thị chân như?

Thị vân:   Trạm tịch viên minh thước thái hư.

2- Hựu vấn: Như hà thị Bát-nhã?

Thị vân:   Căn nguyên trí tuệ tự kỷ dã.

3- Hựu vấn: Như hà thị chân Phật?

Thị vân:   Đương cơ đối đáp thị thùy vật?

4- Hựu vấn: Như hà thị chân kinh?

Thị vân:   Đương cơ cử khởi thái phân minh.

5- Hựu vấn: Như hà thị truyền phó?

Thị vân:   Sư đệ tứ mục giao tương cố.

6- Hựu vấn: Như hà thị lãnh chỉ?

Thị vân:   Phản bản hoàn nguyên vô nghĩ nghị,

Nhược sanh nghĩ nghị sai quá liễu dã.

Dịch:

Hỏi: Thế nào là chân như?

Đáp: Lặng lẽ tròn sáng rực thái hư.

Lại hỏi: Thế nào là Bát-nhã?

Đáp: Cội nguồn trí tuệ chính mình vậy.

Lại hỏi: Thế nào là chân Phật?

Đáp: Đang khi đối đáp là vật gì?

Lại hỏi: Thế nào là chân kinh?

Đáp: Đang khi đề khởi rất phân minh.

Lại hỏi: Thế nào là truyền trao?

Đáp: Thầy trò bốn mắt cùng nhìn nhau.

Lại hỏi: Thế nào là lãnh chỉ?

Đáp: Trở về nguồn gốc không nghĩ bàn,

Nếu sanh nghĩ bàn sai lầm mất.

Kệ vân:

Cừ kim chính thị ngã,

Ngã kim bất thị cừ,

Nhược năng như thị hội,

Phương đắc khế chân như.

Ngộ tự tâm thị Phật,

Cố danh liễu đạt chân như.

Ngộ tự tâm thị pháp,

Cố danh nhất tự pháp môn.

Vạn pháp quy nhất,

Cố danh nhất thể Như Lai.

Dịch:

Nó nay chính là ta,

Ta nay không phải nó,

Nếu hay hiểu như thế,

Mới khế hợp chân như.

Ngộ tâm mình là Phật,

Gọi liễu đạt chân như.

Ngộ tâm mình là pháp,

Gọi nhất tự pháp môn.

Muôn pháp trở về một,

Gọi nhất thể Như Lai.

Hựu vân:

Đường đường chân diện mục,

Lộ lộ chủ nhân ông,

Bao hàm thiên địa ngoại,

Quán triệt sát hải trung.

Dụng thời thành diệu hữu,

Tĩnh xứ thái hư không.

Nhân nhân giai cụ túc,

Vật vật tổng viên thông.

Tùng tư lãnh ngộ đắc,

Liễu hưu tẩu tây đông.

Dịch:

Rành rành chân diện mục,

Lồ lộ chủ nhân ông,

Bao trùm ngoài trời đất,

Xuyên suốt cõi nước trong.

Khi dùng thành diệu hữu,

Chỗ lặng khắp hư không.

Người người đều đầy đủ,

Vật vật thảy viên thông.

Từ đây lãnh ngộ được,

Đâu còn chạy tây đông.

Giảng:

Tinh thần Thiền tông Việt Nam được biểu lộ qua các câu hỏi và hai bài kệ trên. Chúng tôi sẽ giải thích từng phần.

Câu 1

Hỏi: Thế nào là chân như?

Đáp: Lặng lẽ tròn sáng rực thái hư.

Lâu nay chúng ta thường giải thích chân như theo từ ngữ, chân là chân thật, như là như như không biến đổi. Nhưng với thiền sư Chân Nguyên, ngài nhìn thấy rõ chân như là cái lặng lẽ tròn sáng rực rỡ cả thái hư, chứ không phải cái lặng lẽ im lìm không có gì. Nói như vậy để chúng ta hiểu, khi tu đạt đến chân như, mới biết đó là cái lặng lẽ sáng rực trùm khắp cả hư không.

Câu 2

Hỏi: Thế nào là Bát-nhã?

Đáp: Cội nguồn trí tuệ chính mình vậy.

Chúng ta thường học kinh Bát-nhã, hay trì tụng Bát-nhã Tâm Kinh v.v…, vậy Bát-nhã nghĩa là gì? Ở đây đáp rất rõ ràng: Bát-nhã là cội nguồn trí tuệ của chính mình vậy. Tại sao dùng chữ cội nguồn? Vì ở thế gian ai học hoi thông minh được gọi là người trí tuệ. Nhưng trí đó đối với trong đạo là thế trí hay trí thế gian, chưa phải là trí cội nguồn, trí cội nguồn tức là trí căn bản bên trong của chính mình. Trí này không phải là cái lanh lẹ sang suốt bình thường của người thế gian, mà trí này thấu suốt được lẽ thật của con người và vũ trụ cho nên nói là cội nguồn trí tuệ của chính mình vậy.

Câu 3

Hỏi: Thế nào là chân Phật?

Đáp: Đang khi đối đáp là vật gì?

Câu này nghe rất khó hiểu. Hỏi thế nào là chân Phật, tức là hỏi thế nào là Phật thật. Đáp rằng, chính khi đối đáp qua lại là Phật, chứ không gì khác. Như vậy dễ quá, ai mà không có đối đáp. Ai cũng nhanh miệng, hỏi đâu đáp đó, đâu có ai ngu xuẩn không đối đáp được, thế thì ai cũng là Phật sao? Khi đối đáp có những lời mỉa mai, những lời lấn lướt châm biếm v.v… vậy Phật là như thế sao? Chính chỗ này khiến cho mọi người nghi. Chúng tôi dẫn câu chuyện thiền sư Huệ Hải đến tham vấn Mã Tổ. Huệ Hải hỏi:

– Thế nào là Phật?

Mã Tổ bảo:

– Kho báu nhà mình chẳng đoái hoài, bỏ nhà đi tìm cái gì?

Huệ Hải thưa:

– Cái gì là kho báu nhà mình của Huệ Hải?

Mã Tổ bảo:

– Chính cái ngươi hỏi ta đó là kho báu của ngươi.

Như thế là đúng với câu đang khi đối đáp là vật gì? Vậy trong khi đối đáp có phải là Phật không? Vì lâu nay chúng ta có lầm lớn là mong tìm Phật, mà tìm bên ngoài, cứ nghĩ rằng Phật ở Ấn Độ hay ở các ngọn núi cao bên Trung Quốc như Ngũ Đài Sơn v.v… Chúng ta không nhớ Phật là cái hiện thực ngay nơi mình, mà cái hiện thực đó là cái gì? Tức là cái tri giác đang biết, đang nói, đang trả lời, chính cái đó là Phật chứ không phải tìm ở đâu. Nhưng đang nói, đang trả lời, chứ không phải đang suy nghĩ nếu suy nghĩ thì mất Phật. Tuy có đối đáp mà không phải là cái suy nghĩ; như vậy mới là Phật thật; còn Phật ngồi trên bàn là Phật hình tướng để chúng ta nương thôi, chứ không phải Phật thật. Phật thật là Phật của chính mình.

Câu 4

Hỏi: Thế nào là chân kinh?

Đáp: Đang khi đề khởi rất phân minh.

Như vậy Phật là lúc chúng ta đối đáp, kinh là khi chúng ta đề khởi. Chân kinh tức là kinh chân thật, còn gọi là Tâm kinh. Kinh đó là khi chúng ta dấy khởi nó rõ ràng, chỗ đó là kinh chứ không phải ở đâu khác. Vì sao? Vì Phật là tâm hiện hữu của chúng ta, không phải hiện hữu trong sanh diệt, mà hiện hữu sẵn ở mắt tai mũi lưỡi thân. Còn kinh là từ cái hiện hữu đó dấy khởi lên lời hay lẽ đẹp. Thế nên ngộ được tâm thì các lời nói chung ta đều là kinh.

Câu 5

Hỏi: Thế nào là truyền trao?

Đáp: Thầy trò bốn mắt cùng nhìn nhau.

Chỗ này hơi lạ đối với đạo, lại dễ lầm lẫn đối với đời. Khi hỏi thế nào là truyền trao, tức là người thầy truyền tâm ấn cho người trò như thế nào, đáp rằng: Thầy trò bốn mắt cùng nhìn nhau. Câu đáp này có nguồn gốc từ xưa: Trên hội Linh Sơn, khi thuyết pháp xong, Phật cầm cành hoa đưa lên, đồng thời mắt ngài nhìn khắp đại chúng, nhìn đến Ca-diếp, Ca-diếp nhìn Phật mỉm cười. Ngay đó Phật liền truyền tâm ấn, nói: Ta có chánh pháp nhãn tạng, Niết-bàn diệu tâm v.v… nay trao cho Ca-diếp. Đó là truyền trao. Như vậy có phải là thầy trò bốn mắt cùng nhìn nhau không? Tại sao ngày nay chúng ta cùng nhìn nhau mà không có ai ngộ? Không có truyền trao?

Khi xưa ở Trung Hoa có thiền sư Tỉnh Niệm đệ tử ngài Phong Huyệt, đi đứng nằm ngồi đều thầm tụng kinh Pháp Hoa, nên có hiệu là Niệm Pháp Hoa. Một hôm trong hội chúng tám trăm người, ngài Phong Huyệt ngồi khóc. Tỉnh Niệm hoi:

– Tại sao Hòa thượng khóc?

Phong Huyệt nói:

– Ta lo rằng mai kia ta tịch không còn ai kế thừa, giáo pháp của tông Lâm Tế e ngang đây phải dứt.

Tỉnh Niệm thưa:

– Hòa thượng thấy con thế nào?

Phong Huyệt bảo:

– Ta trông mong ở ngươi đã lâu, nhưng e ngươi còn đắm mê kinh quá, không thể buông rời.

Tỉnh Niệm thưa:

– Việc này không khó, nếu hiểu được yếu chỉ thì con bỏ rất dễ.

Hôm sau ngài Phong Huyệt lên tòa, ở dưới hội chúng Tỉnh Niệm ngồi chờ nghe pháp, nhưng Phong Huyệt không thuyết gì cả, ngài nhìn thẳng từng người trong đại chúng. Nhìn đến Tỉnh Niệm, Tỉnh Niệm liền ngộ, phủi áo đứng dậy đi ra. Ngay đó Phong Huyệt xuống tòa trở về phương trượng.

Như vậy có phải tứ mục giao tương cố không? Kinh Pháp Hoa gọi là Phật tri kiến, tức cái thấy biết Phật. Chư Phật ra đời vì một đại sự nhân duyên là khai thị chúng sanh ngộ nhập Phật tri kiến. Vậy Phật tri kiến ở đâu? Ở ngay nơi tánh thấy của chính mình, không có đâu xa. Ngay nơi tánh thấy mà nhận ra Phật tri kiến, trong nhà thiền gọi là truyền tâm. Phong Huyệt chỉ cần nhìn đại chúng, khi nhìn tới Tỉnh Niệm, Tỉnh Niệm nhận ra được, thay vì mỉm cười như ngài Ca-diếp, Tỉnh Niệm đứng dậy phủi áo đi. Hành động này tỏ rằng mình đã thâm nhập được yếu chỉ kinh Pháp Hoa, cho nên từ đó ngài Tỉnh Niệm không còn trì kinh nữa và được Phong Huyệt truyền tâm ấn để kế thừa.

Thế nên từ Phật ở Ấn Độ cho đến tổ ở Trung Hoa và ở Việt Nam có thiền sư Chân Nguyên đời Lê, sự truyền tâm và ngộ đạo đều từ tứ mục tương cố. Vì vậy nói đến thiền, nói đến sự truyền trao là nói chỗ tứ mục tương cố.

Trên hội Linh Sơn đức Phật đưa cành hoa sen rồi nhìn đại chúng, Ca-diếp lãnh hội được nên mỉm cười gọi là niêm hoa vi tiếu. Tại sao bao nhiêu người trong chúng không ai lãnh hội được, chỉ có ngài Ca-diếp lãnh hội? Là vì những người kia chưa có nhóm đầy đủ những hạt giống trong thâm tâm, cho nên khi Phật nhìn không biết Phật muốn nói gì. Còn khi Phật nhìn tới Ca-diếp, ngài Ca-diếp lãnh hội được ngay, tức là thâm nhập được điều Phật muốn chỉ. Truyền tâm là như vậy.

Lại trong hội chúng tám trăm người, ngài Phong Huyệt lên tòa ngồi nhìn khắp chúng, Tỉnh Niệm liền ngộ. Tại sao? Là vì những người kia không có uẩn tích, không có nuôi dưỡng sâu đậm hạt giống trong tâm cho nên nhìn mà không có dính dáng gì cả. Chỉ có ngài Tỉnh Niệm đã tích lũy hạt giống sâu đậm rồi nên khi thầy nhìn đến, Tỉnh Niệm hiểu được ý của thầy liền ngộ. Vậy ngộ này không phải bốn mắt nhìn nhau rồi ngộ, mà ngộ từ cái tích lũy đầy đủ ở trong tâm mình, cho nên khi gợi đến liền bừng sáng. Chúng ta đừng hiểu lầm, tưởng lấy mắt nhìn nhau là ngộ, không phải như vậy.

Ở thế gian, khi có tình ý với nhau người ta cũng dùng mắt nhìn nhau thông cảm, còn nếu không có tình ý thì không có thông cảm nhau. Trong đạo vì hạt giống đã nuôi dưỡng đến thời kỳ khai mầm cho nên một phen nhìn là cảm thông ngay, như thế mới hiểu được câu tứ mục tương cố. Vậy truyền trao không phải là đưa một vật, mà chính khi người thầy muốn chỉ điều gì, người trò liền thông cảm lãnh hội được ý của thầy, đó gọi là truyền trao tâm ấn.

Câu 6

Hỏi: Thế nào là lãnh chỉ?

Đáp: Trở về nguồn gốc không nghĩ bàn, nếu sanh nghĩ bàn sai lầm mất.

Lãnh chỉ là lãnh hội được yếu chỉ thiền. Sở dĩ chúng ta lãnh hội được yếu chỉ thiền là vì chúng ta biết quay lại soi sáng tâm mình, không chạy theo suy nghĩ luận bàn, mà trở về nguồn gốc của tâm. Còn nếu dấy niệm suy nghĩ luận bàn thì sai lầm, mất yếu chỉ rồi.

Bài kệ thứ nhất

Cừ kim chính thị ngã,

Ngã kim bất thị cừ,

Nhược năng như thị hội,

Phương đắc khế chân như (hay như như).

Bốn câu này là trích từ bài kệ của ngài Động Sơn. Khi đi qua cầu nhìn thấy bóng mình ở dưới nước, ngài ngộ nên có làm bài kệ tám câu, ở đây là trích bốn câu sau.

Cừ kim chính thị ngã. Khi đứng trên cầu nhìn xuống nước ngài, Động Sơn thấy bóng của mình nên nói: Nó nay chính là ta. Cừ là nó, nó là bóng của mình, cho nên nó chính là mình. Nếu nói cái bóng chính là mình, vậy cái thật này không phải là mình sao? Câu thứ hai nói:

Ngã kim bất thị cừ, tức là ta nay không phải nó. Tuy bóng chính là mình, nhưng mình không phải là bóng. Nói cái bóng mà cũng muốn nói những niệm trong nội tâm của mình. Niệm dấy lên duyên theo cảnh, đó là bóng, nhưng cái bóng đó của mình chứ không phải của ai khác. Nếu cái bóng đó là mình, thì mình là bóng mất rồi! Nếu tâm thể là cái nghĩ suy duyên theo ngoại cảnh, thì cái nghĩ suy đó chợt có chợt không, chợt sanh chợt diệt. Nếu ta là cai chợt có chợt không thì khi không duyên theo ngoại cảnh lúc đó mất ta rồi sao? Thế nên cái nghĩ suy là bóng của mình chứ không phải thật mình, thấy như vậy là thấy đúng lẽ thật. Nếu nhận bóng là mình, thì mình thành ảo ảnh không thật, nhưng mình còn có cái thật ở trong.

Hai câu kệ trên vừa diễn tả cái bóng ở dưới dòng suối, vừa chỉ những vọng tưởng ở nội tâm đang chạy theo ngoại cảnh. Những suy nghĩ vọng tưởng đó chỉ là cái bóng của mình chứ không phải thật mình, cái thật mình luôn luôn hiện hữu ở mắt, ở tai… Như mắt nhìn thì thấy, có thấy là có biết, thấy trắng biết trắng, thấy xanh biết xanh v.v…

Thấy màu sắc đâu có suy nghĩ, không suy nghĩ mà vẫn biết, thì cái biết đó không có động. Thí dụ chúng ta đang đi trên đường, mở mắt nhìn thấy cây cối biết cây cối, thấy người vật biết người vật, thấy cái gì biết cái ấy mà không cần suy nghĩ, cái biết này là hằng hữu. Nơi tai chúng ta cũng vậy, lúc nào cũng đang nghe, nghe tiếng trống biết là trống, nghe tiếng chuông biết là chuông… Nghe tiếng trống tiếng chuông mà không cần suy nghĩ, tuy không suy nghĩ mà vẫn nghe vẫn biết. Cái thấy nghe luôn luôn hiện tiền không đợi suy nghĩ, cho nên cái hiện tiền là cái thật mình, còn cái suy nghĩ là bóng của mình.

Lâu nay chúng ta theo bóng mà quên mình, đó là mê. Cái mê muôn đời cho bóng là mình, nên cứ chấp mình suy nghĩ thế này là đúng, người kia suy nghĩ thế kia là sai v.v… Cứ chấp như vậy mà tranh cãi hơn thua phải quấy, không nhận ra cái biết hiện tiền không cần suy nghĩ mà bao giờ cũng sẵn có. Trong kinh Lăng-nghiêm, đức Phật nói con mắt lúc nào cũng thấy, ngài A-nan nghi như vậy lúc ngủ hay lúc nhắm mắt thì đâu có thấy. Chúng ta ai cũng đồng ý như ngài A-nan là khi nhắm mắt thì không thấy. Phật hỏi A-nan:

– Như ông đi vào trong nhà tối không có đèn, ông thấy cái gì?

A-nan thưa:

– Con thấy tối đen.

Phật nói:

– Nếu ông hỏi người mù ở ngoài đường: Anh thấy cái gì? Người mù đáp: Tôi thấy tối đen. Như vậy người mù thấy tối đen cũng như ông vào trong nhà tối thấy tối đen có khác nhau không? Ông thấy tối đen là có thấy, người mù thấy tối đen cũng có thấy. Ông thấy tối vì ở trong nhà không có đèn nên không thấy cảnh vật, nếu đốt đèn lên liền thấy ngay.

Như vậy khi thấy tối là tại cảnh tối chứ cái thấy vẫn có. Người mù thấy tối vì màng mây che mắt, không thấy được cảnh bên ngoài, nếu chữa trị lột màng mây đi, làm cho mắt sáng lại thì cũng thấy cảnh vật, như vậy cái thấy đâu có mất bao giờ! Ngay khi ngủ chúng ta nhắm mắt lại nhưng vẫn thấy, giả sử có ai bật đèn sáng lên, chúng ta cảm thấy chói mắt, như vậy cái thấy lúc nào cũng sẵn có ở mắt.

Ở tai cũng thế, lúc nào cũng sẵn có cái nghe. Bình thường chúng ta nói có tiếng mới nghe, còn không tiếng thì không nghe, như vậy là quên mình theo vật. Thí dụ có tiếng động, như tiếng chuông tiếng trống, thì nghe tiếng chuông tiếng trống, còn nếu không có tiếng chuông tiếng trống thì nghe không tiếng, tại sao nói không nghe? Vậy mà chúng ta cứ lầm khi nghe không tiếng lại nói là không nghe! Nhưng cái nghe lúc nào cũng sẵn, có tiếng nghe co tiếng, không tiếng nghe không tiếng, có lúc nào là không nghe đâu. Thế nên Phật nói chúng sanh quên mình chạy theo vật. Có vật bên ngoài thì nói có mình, không vật thì nói không có mình, nhưng không ngờ mình là hiện hữu không bao giờ vắng mặt, chỉ có ngoại cảnh khi có khi không mà thôi. Nếu chấp ngoại cảnh là mình, đó là si mê, không thấy đúng lẽ thật.

Tóm lại ý nghĩa hai câu kệ: Cái bóng suy nghĩ là ta, tức cái suy nghĩ đó chính là mình, không phải ai khác. Nhưng ta không phải là nó, tức cái ta chân thật không phải là cái bóng.

Nhược năng như thị hội,

Phương đắc khế chân như.

Nếu người nào hiểu được như thế, mới có thể khế hợp với chân như. Chúng ta nghe mà lãnh hội được, đó là khế hợp với chân như, còn không hiểu là không khế hợp vậy.

Ngộ tự tâm thị Phật,

Cố danh liễu đạt chân như.

Ngộ tâm mình chính là Phật, gọi là thấu suốt được chân như. Chân như không phải cái gì bên ngoài mà là tâm chân thật của chính mình. Ngộ được tâm đó gọi là Phật, gọi là thấu suốt được chân như.

Ngộ tự tâm thị pháp,

Cố danh nhất tự pháp môn.

Ngộ tâm mình là pháp, gọi là nhất tự pháp môn, tức là pháp môn một chữ, một chữ tâm, vì tất cả pháp đều từ tâm lưu xuất. Khi đức Phật giác ngộ tự tâm rồi, ngài nói pháp cho chúng ta nghe, tất cả pháp ngài nói là từ tâm mà ra. Khi nghe pháp chúng ta nhận được tự tâm, vậy chỉ có một chữ tâm thôi. Thế nên từ một chữ tâm mà lưu xuất, rồi ngộ được cũng trở về một chữ tâm, gọi là nhất tự pháp môn.

Khi xưa thiền sư Thanh Nguyên sai đệ tử đem thư sang thiền sư Nam Nhạc, trong lá thư chỉ viết có một chữ Tâm (心). Như vậy người xưa cũng ngộ ở nhất tự pháp môn. Còn chúng ta ngày nay có tới tam tạng kinh điển, thành ra cứ đi loanh quanh mãi không ngộ được.

Vạn pháp quy nhất,

Cố danh nhất thể Như Lai.

Muôn pháp trở về một, hiểu được như vậy gọi là nhất thể Như Lai, tức là chân như một thể. Muôn pháp không ngoài thể chân như, cho nên nói muôn pháp trở về một.

Bài kệ thứ hai

Đường đường chân diện mục,

Lộ lộ chủ nhân ông.

Đường đường chân diện mục, đường đường là rành rành, chân diện mục là mặt mắt thật xưa nay của mình. Mặt mắt thật xưa nay hiện rành rành ra đó, chứ không có giấu giếm. Lộ lộ chủ nhân ông, ông chủ bày ra rõ ràng mà chúng ta không nhận thấy.

Xin hỏi tất cả quý vị ở đây, có người nào không thấy chăng? Tất cả ai cũng thấy, vậy cái thấy đó là cái gì? Quý vị có nghe chúng tôi giảng không? Có nghe! Như vậy ai cũng thấy, ai cũng nghe, nó hiện rành rành, nó bày lồ lộ ra chứ gì. Thế mà chúng ta không chấp nhận cái đó, chỉ theo cái lăng xăng suy nghĩ cho là mình, còn cái đang thấy đang nghe lại quên mất. Nếu chúng ta sống với cái đang thấy đang nghe, lúc đó tâm chúng ta có tịnh không? Nghe thì cứ lắng nghe không nghĩ suy gì cả, thấy thì cứ nhìn thấy không phân biệt gì hết, đó là cái chân thật hiện tiền có giấu giếm đâu, cho nên nói rành rành chân diện mục, lồ lộ chủ nhân ông.

Bao hàm thiên địa ngoại,

Quán triệt sát hải trung.

Chân diện mục hay chủ nhân ông bao hàm thiên địa ngoại tức là bao trùm ngoài trời đất, và quán triệt sát hải trung là xuyên suốt cả muôn cõi, sát hải là những cõi nước nhiều như biển. Vậy chân diện mục hay chủ nhân ông bao trùm tất cả trời đất và muôn cõi, chứ không phải là cái gì riêng nhỏ. Như hiện giờ chúng ta khởi nghĩ về người thì tâm duyên ở người, khởi nghĩ về vật thì tâm duyên theo vật… Thế nên khi tâm khởi nghĩ thì nó duyên theo từng mảnh vụn của thế gian. Còn nếu chúng ta không nghĩ gì cả thì cái thấy cái nghe của chúng ta trùm khắp không có dính vào đâu, nên nơi nào cũng thấy, nơi nào cũng nghe. Vì vậy cái không tướng và không bị cột trong hình tướng thì không có giới hạn, còn cái gì có tướng và cột trong hình tướng thì bị giới hạn. Như cái nhà, ngọn núi hay con sông v.v… vì có tướng nên có giới hạn. Còn hư không không tướng nên chỗ nào cũng có hư không, cũng như tâm thể không có tướng nên bao trùm tất cả.

Dụng thời thành diệu hữu,

Tĩnh xứ thái hư không.

Khi khởi dụng, tức là khởi tâm làm Phật sự, thì thành diệu hữu tức là có đủ các phương tiện, đủ thứ công dụng để hành sử. Còn chỗ lặng lẽ thì rộng lớn như hư không. Giả sử như khi tôi nghĩ phải thuyết pháp, thì tôi có những công dụng để thuyết pháp. Khi tôi không thuyết pháp, không nghĩ gì cả, thì tâm tôi ở đâu? Tôi có tâm không? Tôi vẫn thấy vẫn nghe thường xuyên không thiếu, cái đó đồng với hư không rộng lớn thênh thang.

Nhân nhân giai cụ túc,

Vật vật tổng viên thông.

Người người đều đầy đủ, ai mà không có cái thấy cái nghe. Ai cũng thấy, cũng nghe, cũng biết, đâu có người nào thiếu. Vật vật thảy viên thông, mỗi vật mỗi vật đều bao trùm thông suốt với nhau. Thí dụ như hiện giờ quý vị nhìn lên, có thấy tôi không? Những cái thấy của quý vị có chọi nhau, chướng ngại nhau không? Nếu cái thấy có hình tướng, thì cái thấy này làm trở ngại cái thấy kia, nhưng tất cả quý vị đều thấy tôi, không ai bị ngăn ngại cả. Đó gọi là viên thông không chướng ngăn. Như vậy mới thấy tất cả đều dung thông nhau không có trở ngại.

Tùng tư lãnh ngộ đắc,

Liễu hưu tẩu tây đông.

Nếu từ đây mà lãnh ngộ được, thì đâu còn phải chạy đông chạy tây để tìm kiếm Phật, vì Phật chính sẵn nơi mình. Đây là tinh thần Thiền tông Việt Nam.

Trong hai bài kệ này, các thiền sư Việt Nam tóm tắt cho chúng ta hiểu cội gốc của sự tu thiền. Tu thiền là trở về chính mình để nhận rõ ai ai cũng sẵn có cái chân thật. Chỉ vì chúng ta mê lầm nên chạy theo cái giả mà quên đi cái thật. Một khi nhận ra cái thật rồi, không còn mê lầm nữa, chúng ta sẽ yên lòng ngồi tu không có gì phải thắc mắc, không cần phải tìm kiếm nơi đâu.

Chúng tôi nghĩ rằng bài này do thiền sư Chân Nguyên viết ra, để nói lên đường hướng tu thiền của Phật giáo Việt Nam.

得   趣   林   泉 成   道   歌

生   固   人   身

意   羅   禍   哿

埃   咍   谷   特

買   沃   羅   㐌

旬   尼   麻   吟

些   吏   赦   些

得   意   工   𢚸

唭   貞   呵   呵

功   名    庄  重

富   貴    庄  恾

秦   漢   初   箕

秦   漢   初   箕

安   皮   分   庫

劍   准   養   身

屈   寂   𡽫   高

耨   命   山   野

猿   明   朽   喜

爫   伴   共   些

永   尾   岸   箕

身   𢚸   喜   捨

清   閑   無   事

撅   削   台   花

蜍   奉   孛   𡗶

店   𣈜   香   火

誦   經   念   孛

祝   聖   懇   求

三   有   四   恩

些   願   特   把

念   𢚸   域   域

覺   性   光   光

庄   群    彼   此

爭   人   執   我

塵   緣   𢵧   歇

是   非   𣦍   兮

煉   蔑   糁   𢚸

店   𣈜   敦   打

𡎥   工   塵   世

𣦍   管   事   世

永   永   岸   箕

油   𢚸   容   且

學   隊   諸   佛

朱   特   圓   成

唱   曲   無   生

安   禪   瀟   洒

埃   埃   舍   谷

平   幻   占   包

侈   醒   職   槐

珠   漓              渚       Châu rơi lã chã.

谷   咍   身   幻

𣦍   恪   浮   雲

萬   事   皆   空

似   羕   浡    把

𡧄   命   耨   細

景   永   岸   箕

篤   志   修   行

紙   𦆙   𥾧   把

冷   㝵   庄   渚

與   㝵   庄   咍

吟   𠰘   塔   𦖻

兮   之   禍   哿

安   身   立   命

時   節   因   緣

割   𦧘   分   朱

油   羅   𪀄   亇

身   尼   𣦍   管

𩛷   嚉   𩛷   如

地   水   火   風

油   羅   變   化

法   身   常   住

普   滿   太   虚

顕   赫   目   前

圓   融   躶   躶

禪   宗   指   示

目   擊   道   存

空   谷   傳   聲

音   响   應   也

鋪   㝵   學   道

無   數   饒   世

竹   化   年   𧏵

蔑   𠄩   罗   禍

罷   𢚸   為   曰

撸   北   爫   南

一   指   頭   禪

剎   那   謁   可

Âm:

ĐẮC PHÚ LÂM TUYỀN THÀNH ĐẠO CA

Sanh có nhân thân,

Ấy là họa cả;

Ai hay cốc được,

Mới ốc là đã.

Tuần này mà ngẫm,

Ta lại xá ta;

Đắc ý cong lòng,

Cười riêng ha hả.

Công danh chẳng trọng,

Phú quý chẳng màng;

Tần Hán xưa kia,

Xem đà nhèn hạ.

Yên bề phận khó,

Kiếm chốn dưỡng thân;

Khuất tịch non cao,

Náu mình sơn dã.

Vượn mừng hủ hỷ,

Làm bạn cùng ta;

Vắng vẻ ngàn kia,

Thân lòng hỷ xả.

Thanh nhàn vô sự,

Quét tước đài hoa;

Thờ phụng Bụt trời,

Đêm ngày hương hỏa.

Tụng kinh niệm Bụt,

Chúc thánh khẩn cầu;

Tam hữu tứ ân,

Ta nguyền được bả.

Niềm lòng vằng vặc,

Giác tánh quang quang;

Chẳng còn bỉ thử,

Tranh nhân chấp ngã.

Trần duyên rũ hết,

Thị phi chẳng hề;

Rèn một tấm lòng,

Đêm ngày đon đả.

Ngồi cong trần thế,

Chẳng quản sự thay;

Văng vẳng ngàn kia,

Dầu lòng dong thả.

Học đòi chư Phật,

Cho được viên thành;

Xướng khúc vô sanh,

An thiền tiêu sá (sái).

Ai ai xá cốc,

Bằng huyễn chiêm bao;

Xảy tỉnh giấc hòe,

Châu rơi lã chã.

Cốc hay thân huyễn,

Chẳng khác phù vân;

Vạn sự giai không,

Tựa dường bọt bể.

Đem mình náu tới,

Cảnh vắng ngàn kia;

Dốc chí tu hành,

Giấy sồi vó vá.

Lành người chăng chớ,

Dữ người chăng hay;

Ngậm miệng đắp tai,

Hề chi họa cả.

An thân lập mệnh.

Thời tiết nhân duyên;

Cắt thịt phân cho,

Dầu là chim cá.

Thân này chẳng quản,

Bữa đói bữa no;

Địa thủy hỏa phong,

Dầu là biến hóa.

Pháp thân thường trụ,

Phổ mãn thái hư;

Hiển hách mục tiền,

Viên dung lõa lõa.

Thiền tông chỉ thị,

Mục kích đạo tồn;

Không cốc truyền thanh,

Âm hưởng ứng dã.

Phô người học đạo,

Vô số nhiều thay;

Trúc hóa nên rồng,

Một hai là họa.

Bởi lòng vờ vịt,

Trỏ bắc làm nam;

Nhất chỉ đầu thiền,

Sát-na hết cả.

偈    浪:

景   寂    安    居    自    在    心

凉   風    吹    通    入    松    陰

禪   床    樹    下    一    經    卷

兩   字    清    閑    勝    萬    金

Kệ rằng:

Cảnh tịch an cư tự tại tâm,

Lương phong xuy đệ nhập tùng âm.

Thiền sàng thụ hạ nhất kinh quyển,

Lưỡng tự thanh nhàn thắng vạn câm (kim).

Dịch:

Sống yên giữa cảnh lặng lòng không,

Gió mát hiu hiu lọt bóng thông.

Dưới gốc, giường thiền, kinh một quyển,

Thanh nhàn hai chữ, đáng muôn đồng.

(Huệ Chi)

Giảng:

Đây là bài ca Được Thú Lâm Tuyền Thành Đạo. Bài Cư Trần Lạc Đạo Phú tức bài Phú Ở Trong Cõi Trần Mà Vui Với Đạo là bài phú vua Trần Nhân Tông làm khi đang ở địa vị Thái thượng hoàng, còn bài Đắc Thú Lâm Tuyền Thành Đạo Ca là khi ngài đã xuất gia, ở trên núi rừng, được niềm vui ngộ đạo nên làm bài ca này.

Trước khi giảng bài này, có hai ý chúng ta cần biết rõ. Một là, nếu chỉ học bài Cư Trần Lạc Đạo Phú, ta thấy dường như ngài chỉ khuyến khích người tu tại gia. Có học bài này ta mới thấy rõ, với tư cách người xuất gia, đạt đạo, ngài khuyên dạy hàng tu sĩ với ý chí xuất trần phải tu hành như thế nào mới đạt được kết quả mỹ mãn.

Hai là, ở Trung Hoa có gia đình ông Bàng Uẩn tu hành ngộ đạo, nhưng suốt đời chỉ giữ hình thức cư sĩ thôi, nên không thể truyền bá Phật pháp cho ai. Ở Việt Nam có Tuệ Trung Thượng Sĩ cũng ngộ đạo và chỉ ứng dụng Phật pháp trong phạm vi của người cư sĩ. Đến vua Trần Nhân Tông thấy đạo từ thuở bé, đến khi làm Thái thượng hoàng ngài làm việc một buổi, để ra một buổi nghiên cứu kinh điển, thấu suốt được lý thiền nên mới có bài Cư Trần Lạc Đạo Phú. Song nhận thấy nếu giữ tư cách cư sĩ tự lợi cho mình và những người thân chung quanh, mà không lợi cho sự truyền bá chánh pháp, nên ngài quyết định xuất gia.

Hơn nữa, có đi sâu trong đạo mới biết, đôi khi chúng ta sáng được lẽ thật, biết rõ lẽ thật nhưng chưa sống được với lẽ thật. Tại sao? Vì bao nhiêu công việc dồn dập đa đoan, không có thời gian cho chúng ta thực tập sống với lẽ thật đó. Ở đây ngài Nhân Tông thấy rõ điều này nên mới quyết tâm vào núi rừng, ở một mình trong cảnh cô quạnh để sống với lẽ thật mà ngài đã thấy. Khi song được hoàn toàn với lẽ thật ấy rồi, ngài vui mừng nên mới có bài ca Thành Đạo. Như vậy chúng ta thấy con đường truyền bá Phật pháp của ngài lúc đầu giới hạn nơi bản thân và gia đình. Nhưng sau khi đi tu, đạt đạo rồi ngài truyền bá Phật pháp khắp nhân gian, đem đạo lý truyền cho tất cả mọi người. Ý nghĩa siêu thoát là ở chỗ đó.

Còn một điểm đặc biệt nữa mà chúng ta cần phải nhận biết. Ở đây đạo Phật Việt Nam, dù người thấy đạo tới đâu mà còn là cư sĩ, thì vẫn chưa đủ tư cách kế thừa và truyền bá chánh pháp của Phật theo đúng tinh thần giải thoát sanh tử. Chỉ có hàng xuất gia mới đầy đủ tư cách thực hiện trọng trách này. Ngài muốn nối tiếp ngọn đèn chánh pháp, hướng dẫn mọi người tiến đến giải thoát sanh tử, nên phải xuất gia. Do ngài xuất gia nên những vị kế thừa pháp của ngài đều là người xuất gia cầu đạo giải thoát, có vậy Phật pháp mới không bị thế tục hóa. Như trường hợp ở Nhật Bản từ sau Minh Trị Thiên Hoàng, tất cả tăng sĩ vào chùa tu hồi bé cho tới ba mươi tuổi đều phải hoàn tục lập gia đình. Như vậy đời tu của họ đoạn đầu là giải thoát, đoạn sau lại ràng buộc, vì vậy biến thành thế tục hóa đạo giải thoát. Điều này thật đáng tiếc!

Hiểu vậy chúng ta mới thấy chân tinh thần Phật giáo Việt Nam trong sáng tốt đẹp vô cùng, không làm cho người tu cầu giải thoát trở thành hoen ố. Đo là điểm đặc biệt của Phật giáo Việt Nam. Vì vậy tăng ni Phật tử học để thấy cái hay, cái đẹp truyền thống của tổ tiên mình, từ đó ta noi theo tu tập giống như các ngài. Khi nào cư sĩ thì làm tròn bổn phận cư sĩ; khi nào xuất gia thì làm tròn bổn phận người xuất gia, đưa mình và người tới chỗ giải thoát sanh tử. Đó là mục tiêu chủ yếu đức Phật Thích-ca đã thực hiện, tổ Trúc Lâm cũng như thế. Như vậy các tổ Việt Nam không đi lệch với can bản Phật giáo từ thuở ban đầu. Chúng ta là tăng sĩ Việt Nam cần phải nắm thật vững ý nghĩa thâm sâu này.

Dưới đây chúng tôi sẽ đi thẳng vào bài ca Thành Đạo của Tổ. Chỉ đọc tựa đề chúng ta cũng thấy được tâm trạng ngài đối với sự tu hành. Thú là đến, lâm là rừng, tuyền là suối, tức là lên được trên núi rừng, suối, tu rồi thành đạo nên làm bài ca này.

Sanh có nhân thân,

Ấy là họa cả;

Ai hay cốc được,

Mới ốc là đã.

Phàm ngươi sanh ra, có thân này ấy là họa lớn. Có thân là họa, dù là thân một ông vua cũng là họa như thường. Tại sao? Vì có thân thì có bệnh, già, chết, đó là họa. Thế mà con người lại quên họa ấy, cứ nghĩ thân này quý trọng, nhất là khi được địa vị cao sang, làm vua làm quan, lại càng quý trọng thân hơn nữa. Nhưng với cái nhìn của ngài, có thân là họa.

Ai hay cốc được là ai hay biết được như vậy, mới ốc là đã. Ốc là gọi, đã là thấu suốt, thông hiểu. Người nào biết rõ thân này là họa, ấy là người thấu suốt, hiểu thông được nghĩa đạo. Qua bốn câu này ngài nói với chúng ta: Ai sanh ra có thân đều phải khổ vì sanh già bệnh chết, nên đó là họa chứ không phải điều sung sướng, hạnh phúc.

Khi biết có thân có khổ, chúng ta phải làm sao? Tự tử cho hết khổ phải không? Nhà Phật nói không phải vậy. Có thân có khổ, nên được thân rồi, chúng ta phải làm sao tu hành để dứt hết mầm khổ ở mai sau. Đó là người có trí tuệ sáng suốt. Không phải nói thân khổ rồi bi quan muốn chết cho hết khổ. Đó là lầm lẫn lớn lao.

Có thân là có khổ vì chúng ta đã mang những chủng tử, tức hạt giống mê lầm từ thuở nào. Bây giờ muốn hết khổ, phải chuyển đổi hạt giống mê lầm thành giác ngộ. Đó là dứt được mầm đau khổ ở tương lai. Ngược lại, người muốn hết khổ bằng cách tự tử thì khổ càng thêm khổ. Vì thân này vừa dứt liền thọ nhận thân sau với nhiều hạt giống xấu, thọ mạng dài hơn, khổ hơn. Người hiểu đạo biết có thân có khổ, nhưng không chối bỏ thân, không chạy trốn thân; mà mượn thân, mượn cái khổ để dứt hết mầm khổ. Đó là trí tuệ, là khéo tu.

Bốn câu đầu ngài dạy người tu phải giải thoát sanh tử mới hết khổ, còn trong sanh tử là không bao giờ chấm dứt khổ đau. Nếu người thấu hiểu được lẽ này mới gọi là người thông hiểu lý đạo.

Tuần này mà ngẫm,

Ta lại xá ta;

Đắc ý cong lòng,

Cười riêng ha hả.

Tuần này mà ngẫm là trong thời gian được lên ở núi rừng này mà suy gẫm, ta lại xá ta. Xá là phục (là kính, là quý). Nghĩa là ở trong hoàn cảnh sang cả, hưởng đủ hạnh phúc thế gian mà không màng, bỏ cả ngai vàng, bỏ hết sang giàu phú quý, đi lên rừng núi tu, gẫm lại ta cũng phục ta. Đắc ý cong lòng, cười riêng ha hả. Cong là trong. Ngẫm như thế rồi, trong lòng đắc ý nên ngồi cười ha hả.

Chúng ta thấy một vị vua đang ở triều đình, ngồi trên ngai vàng đủ cả quyền uy mà gan dạ bỏ lên rừng núi yên tu. Gẫm lại ngài phục mình quá nên ngồi cười ha hả. Trái lại chúng ta lên rừng núi rồi, nhiều khi cũng còn tiếc thành thị. Thành thị của ai mà tiếc? Chính ngài là người làm chủ, trong địa vị vua chúa mà bỏ được lên rừng núi ngồi ngẫm lại cười thích. Tâm niệm đó thật là ít có!

Công danh chẳng trọng,

Phú quý chẳng màng;

Tan Hán xưa kia,

Xem đà nhèn hạ.

Ngài xét thấy đối với công danh ngài không trọng, đối với phú quý cũng chẳng màng. Tại sao? Vì như thuở xưa đời Tần đời Hán bên Trung Hoa, vua nào cũng gồm thâu thiên hạ, rốt cuộc đều hèn hạ, đều chết không ra gì chứ có được gì cao siêu đâu. Nhèn là hèn. Xét thế ngài thấy công danh phú quý không đáng cho mình phải bận tâm.

Yên bề phận khó,

Kiếm chốn dưỡng thân;

Khuất tịch non cao,

Náu mình sơn dã.

Thế nen ngài mới yên bề phận khó, khó là nghèo. Nghĩa là yên bề làm kẻ nghèo hèn, kiếm chốn dưỡng thân là tìm lên núi rừng ở tu. Khuất tịch non cao là ở trên non cao vắng vẻ, náu mình sơn da là ẩn mình nơi núi rừng.

Vượn mừng hủ hỷ,

Làm bạn cùng ta;

Vắng vẻ ngàn kia,

Thân lòng hỷ xả.

Nay ở trên rừng núi vui với khỉ vượn, nên nói vượn mừng hủ hỷ. Khỉ vượn làm bạn thân hủ hỷ qua ngày chứ không còn ai khác. Vắng vẻ ngàn kia, thân lòng hy xả. Ngàn là rừng, nhờ ở trong cảnh yên vắng nơi rừng núi mà thân và tâm vui vẻ buông bỏ hết không còn bận bịu điều gì.

Chúng ta nghĩ một ông vua ở trong triều, bao nhiêu cung phi mỹ nữ, những cảnh đẹp, những thú vui đầy tràn trước mắt nhưng không thích hưởng, lại lên rừng núi vui với khỉ vượn, lòng thanh thản nhẹ nhàng, buông bỏ tất cả. Kiểm lại người hiện nay tu hành ra sao? Nhiều khi lên được chỗ núi rừng tu, nhưng lâu lâu cũng nhớ thành thị, nhớ đủ việc, rồi muốn lui về. Thật đáng hổ thẹn!

Thanh nhàn vô sự,

Quét tước đài hoa;

Thờ phụng Bụt trời,

Đêm ngày hương hỏa.

Ngài lên trên núi làm gì? Làm kẻ thanh nhàn vô sự, không phải bận bịu lo nghĩ điều gì. Việc làm của ngài ở trên núi như thế nào? Quét tước đài hoa là quét chỗ đài sen thờ Phật. Thờ phụng Bụt trời. Bụt là Phật, nghĩa là thờ phụng Phật trời. Đêm ngày hương hỏa là ngày đêm thắp hương, đốt đèn cúng Phật.

Đọc đoạn này chúng ta thấy rõ ràng ngài tu trên núi một mình, không có điệu chúng hầu hạ, nên tự làm hết các công việc. Con người ngài làm việc gì thì đúng ý nghĩa việc đó, xuất gia là xuất gia, chứ không có chuyện xuất gia mà đem theo năm bảy trăm người hầu hạ. Đây là điểm đặc biệt của Tổ.

Tụng kinh niệm Bụt,

Chúc thánh khẩn cầu;

Tam hữu tứ ân,

Ta nguyền được bả.

Tam hữu là ba cõi: Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới. Tứ ân là bốn ơn: ơn cha mẹ, ơn thầy tổ, ơn đàn-na thí chủ, ơn quốc gia. Chữ bả là trả. Ngày đêm tụng kinh niệm Phật nguyền trả được bốn ơn ba cõi. Đó là sở nguyện của ngài, chứ không phải tu cho có phước, đời sau hưởng.

Đến nội tâm:

Niềm lòng vằng vặc,

Giác tánh quang quang;

Chẳng còn bỉ thử,

Tranh nhân chấp ngã.

Niềm lòng vằng vặc, niềm là niệm, vằng vặc là sáng. Nghĩa là những niệm khởi trong lòng đều lặng lẽ, không còn lăng xăng che lấp nữa. Giác tánh quang quang tức là tánh giác sáng rỡ rỡ. Tại sao nói cái giác có tánh, còn các vật bên ngoài không có tánh? Bởi cái giác có sẵn nơi mình tự thuở nào, không bao giờ sanh tử, thay đổi, nên nói là tánh. Còn các pháp duyên hợp, trước không có sẵn nên nói không tánh. Cho nên chữ tánh là sẵn chứ không có gì lạ.

Chúng ta có sẵn tánh giác không? Tánh giác luôn luôn có mặt, hay lâu lâu trồi lên một chút? Chỗ này phải nghiệm kỹ mới thấy. Tánh giác luôn có sẵn và lúc nào cũng hiện hữu, chứ không phải lâu lâu mới trồi lên, nhưng vì chúng ta quên nên không nhận ra. Biết uống trà, biết thở, biết nói, biết đi… lúc nào không biết? Cái biết hiện tiền mà tại mình không dừng lại ngay nó, cứ phóng ra bên ngoài. Do đó cả ngày chúng ta chỉ thấy lăng xăng lộn xộn, phân biệt hơn thua phải quấy, mà không thấy tánh giác.

Bây giờ thử hỏi, bỏ cái sẵn có là de hay bỏ cái mới là dễ? Cái mới không thật, mình quăng bỏ được; còn cái sẵn có, quăng đi đâu! Vậy tại sao chúng ta nói khó tu? Cái không bỏ được thì không chịu giữ, còn cái bỏ được lại cứ giữ hoài, rồi than sao tu không nổi. Thế nên Phật thương chúng ta là kẻ si mê.

Bây giờ chẳng lẽ mình chấp nhận si mê hoài, không chuyển sang giác ngộ sao? Tất cả những thứ hư giả mà cứ chứa mãi, chứa từ hồi bé tới lớn, óc ách trong đầu nên ngồi lại tu thì than đau đầu quá. Phủi sạch hết những thứ hư giả ấy đi thì tánh giác hiện tiền. Như vậy rõ ràng thành Phật không phải khó, chỉ tại chúng ta không muốn làm thôi.

Thế nên Phật nói việc tu giản dị lắm, đừng có cõng Phật đi tìm Phật, cưỡi trâu tìm trâu, mà hãy quay lại nhận ra ông Phật nơi chính mình. Ở đây Tổ nói niềm lòng vằng vặc, giác tánh quang quang, nghĩa là các niệm vọng lặng xuống hết, tánh giác sẽ rỡ rỡ. Còn niềm lòng lộn xộn thì giác tánh ẩn khuất. Hai câu này ứng dụng tu mỗi ngày rất hay. Chẳng còn bỉ thử là chẳng còn kia đây, tranh nhân chấp ngã là không còn sự tranh chấp qua lại là ta là người nữa. Như vậy qua bốn câu này chúng ta thấy được nội tâm của ngài khi tu trên núi, lòng ngài lặng lẽ trong sáng, tánh giác hiện tiền sáng rỡ, dứt sạch tâm bỉ thử, nhân ngã, chấp mình khinh người.

Trần duyên rũ hết,

Thị phi chẳng hề;

Rèn một tấm lòng,

Đêm ngày đon đả.

Trần duyên rũ hết là những duyên trần rũ sạch, không còn đeo mang nữa. Thị phi chẳng hề là chuyện phải quấy cũng không nghĩ bàn, không bận lòng. Như vậy khi tu thì rũ hết trần duyên, không còn nghĩ về thị phi. Đối với quý vị hai câu này dễ làm không?

Trần duyên đã rũ sạch chưa? Chỉ rũ độ phân nửa nên cũng còn bận bịu một chút. Thật ra việc tu rất đơn giản, nhưng vì chúng ta không chịu đơn giản, vẫn còn muốn phiền hà nên rồi đeo mang.

Rèn một tấm lòng, đêm ngày đon đả. Đon đả là săn đón, là sốt sắng. Nghĩa là đêm ngày luôn luôn sốt sắng rèn tấm lòng mình được trong sạch.

Ngồi cong trần thế,

Chẳng quản sự thay;

Văng vẳng ngàn kia,

Dầu lòng dong thả.

Cong là trong. Ngồi cong trần thế, chẳng quản sự thay là ngồi trong cõi đời mà chẳng quản nệ gì sự đời thay đổi, mặc nó hay, mặc nó dở, không màng tới. Văng vẳng ngàn kia, dầu lòng dong thả. Dong là thong, dầu lòng là mặc tình. Ở miền rừng núi lặng lẽ mặc tình lòng mình được thong thả. Như vậy tuy vẫn còn sống trên cõi đời nhưng những gì thay đổi của cuộc đời, mình không bận tâm đến, nơi núi rừng vắng vẻ, mặc tình lòng thong thả an vui.

Học đòi chư Phật,

Cho được viên thành;

Xướng khúc vô sanh,

An thiền tiêu sá (sái).

Nay ngài học theo ai? Học đòi chư Phật, cho được viên thành. Học theo chư Phật để làm sao cho mình cũng được viên thành Phật quả. Khi ấy xướng khúc vô sanh, nghĩa là thổi bản nhạc vô sanh. An thiền là cảnh thiền được an, tiêu sá là tiêu sái tức là tự do tự tại. An thiền tiêu sá là nơi cảnh thiền được an tĩnh, thảnh thơi tự tại.

Ai ai xá cốc,

Bằng huyễn chiêm bao;

Xảy tỉnh giấc hòe,

Châu rơi lã chã.

Ở trên đã nói về niềm vui của ngài, đến đây nói về thế gian đáng buồn. Ai ai xá cốc là mỗi người phải nên biết. Bằng huyễn chiêm bao, cuộc sống trên thế gian này giống như giấc mộng, như huyễn thuật, không có gì thật. Xảy tỉnh giấc hòe là chợt tỉnh giấc mộng. Giấc hòe là chuyện một người ngủ mê dưới gốc hòe, mộng thấy thi đỗ, được vua chọn làm phò mã, được làm quan… Nhưng khi thức tỉnh rồi thì thấy mình nằm trơ trơ dưới gốc hòe, bị kiến cắn đau buốt, chứ chẳng có gì cả, nên châu rơi lã chã, nghĩa là nước mắt rơi lã chã, thấy cuộc đời là chiêm bao, là ảo mộng, có gì thật đâu. Ngài khuyên chúng ta hãy biết cuộc đời như giấc chiêm bao, không có gì quan trọng, những gì mất rồi thì thôi, chớ nên hối tiếc.

Cốc hay thân huyễn,

Chẳng khác phù vân;

Vạn sự giai không,

Tựa dường bọt bể.

Cốc hay thân huyễn là biết thân này như huyễn như hóa, chẳng khác phù vân, chẳng khác mây nổi, chợt thấy đó rồi tan đó, không có gì lâu dài. Vạn sự giai không là muôn việc đều trở thành không. Tựa dường bọt bể, giống như bọt ngoài biển cả, thấy một chùm một khối, rồi một cơn sóng vỗ nó tan nát, không có gì thật.

Đã biết thế thì phải làm sao?

Đem mình náu tới,

Cảnh vắng ngàn kia;

Dốc chí tu hành,

Giấy sồi vó vá.

Vó vá là may vá hay chắp vá. Nghĩa là đem mình ẩn nơi cảnh rừng núi vắng vẻ yên tĩnh dốc chí tu hành, có khi lấy giấy dán có khi dùng chỉ gai thô kết lại để mặc, chứ không dùng y phục tốt đẹp.

Lành người chăng chớ,

Dữ người chăng hay;

Ngậm miệng đắp tai,

Hề chi họa cả.

Những câu này thật hay đáo để, chúng ta phải thuộc lòng. Lành người chăng chớ, chăng chớ là chẳng để ý đến. Người được điều gì hay tốt mình không bận nhớ nghĩ. Dữ người chăng hay là người dữ mình cũng không cần biết. Tóm lại, cái hay của người cũng không màng, cái dữ của người cũng không cần biết. Ngài khuyên như vậy vì biết bệnh của chúng ta hay xen vô chuyện của người khác rồi khen chê tốt xấu, thương ghét thị phi đủ cả. Trong khi chính mình lại không chịu xét nét, không biết cái hay cái dở của mình để tu sửa.

Thường thường chúng ta có bệnh hay đôi chối, nhất là phái nữ. Khi bị chỉ trích không chịu nghe, tìm hỏi cho ra ai là người phê bình, nói xấu mình. Thế là từ một người kéo ra ba bốn người cãi rùm lên. Chúng ta tự làm rối, tự làm khổ, tự làm phiền lụy cho mình rồi kêu trời kêu đất “sao tu khó quá!” Ta muốn an nhàn tự tại nhưng cứ làm rối bời chuyện của người, thì làm sao an nhàn được? Rõ ràng muốn một đàng mà làm một ngả, đó là ngu. Cho nên ngài dạy, chuyện tốt xấu của người cứ để cho người, ta đừng chen vô.

Ngậm miệng đắp tai, ngậm miệng là im lìm không nói, đắp tai là không thèm nghe. Hề chi họa cả, có cái gì là họa đâu. Chúng ta hiện nay thế nào? Vì lành người thì chớ, dữ người thì hay nên rồi miệng mở tai nghe, do đó họa cả đến liên tục. Nếu chúng ta được như ngài dạy thì họa không đến vơi mình.

An thân lập mệnh,

Thời tiết nhân duyên;

Cắt thịt phân cho,

Dầu là chim cá.

Người tu tìm được nơi non cao yên ẩn tu hành, đó là an thân lập mệnh. Tùy theo thời tiết nhân duyên cố gắng tu rồi có ngày được sáng. Khi ấy đối với chúng sanh chung quanh, dù là chim cá… mình cũng sẵn lòng cắt thịt phân cho, sẵn sàng bố thí cả thân mạng. Khi đã quyết tâm ẩn tu nơi rừng núi thì không còn quý tiếc thân nữa.

Thân này chẳng quản,

Bữa đói bữa no;

Địa thủy hỏa phong,

 Dầu là biến hóa.

Những câu này chúng ta phải ráng thuộc. Thân này chẳng quản nghĩa là không màng tới, nó muốn bệnh, muốn đau gì mặc nó không có gì quan trọng. Bữa đói bữa no cũng được, đừng nói bữa nay sao Tri khố cho ăn dở quá, hoặc trong kho còn gạo không? Chỉ lo tu thôi.

Địa thủy hỏa phong, dầu là biến hóa. Nhớ thân này do bốn đại đất nước gió lửa hợp lại, mặc tình nó muốn đổi thay, còn cũng tốt, tan rã cũng xong, không bận bịu lo buồn. Đó là chỗ chân thành của người tu. Chúng ta có được như thế chưa, hay tứ đại vừa rung rinh là đã khổ sở, mới ê ê cái đầu đã muốn đi bác sĩ rồi? Các ngài ở núi rừng, đau ốm sơ sơ đâu có xuống núi đi bác sĩ, ngồi thiền nó sẽ qua hết. Nên nói dầu là biến hóa, nghĩa là thân này dù thay đổi khi nóng khi lạnh, vẫn thấy không có gì quan trọng.

Pháp thân thường trụ,

Phổ mãn thái hư;

Hiển hách mục tiền,

Viên dung lõa lõa.

Thân tứ đại còn mất không có gì quan trọng, việc quan trọng của chúng ta là phải nhận ra pháp thân thường trụ. Pháp thân thường trụ đó đầy dẫy khắp cả thái hư, rõ ràng trước mắt, viên dung lõa lõa. Lõa lõa là xán lạn. Pháp thân đó viên dung xán lạn, không chỗ nào vắng thiếu hay mờ tối hết.

Trong nhà thiền dạy chúng ta khi đi chỉ biết đi, ăn chỉ biết ăn, ngồi chỉ biết ngồi v.v…, như vậy để làm gì? Vì cái chân thật đang hiện tiền luôn hiện hữu trước mắt, song chúng ta đi lại lo nghĩ chuyện hôm qua hôm kia, đối xử với ai sao đó… nên quên mình đang đi. Việc ăn cũng thế, khi ăn không lo ăn lại nhớ nghĩ trăm việc, hoặc khen chê món này ngon món kia dở, nên quên mình đang ăn v.v… Bây giờ nếu chúng ta sống đúng như lời ngài dạy, đi chỉ biết đi, ăn chỉ biết ăn, không xen niệm nào khác, biết rõ ràng như vậy, đó chính là cái biết hiện tiền viên dung lõa lõa roi. Cái biết ấy đã sẵn có đầy đủ, không cần suy nghĩ, suy nghĩ là lộn xộn lăng xăng dấy động. Tu thiền là lúc nào cũng thiền, đi thiền, ngồi thiền, đứng thiền, ăn thiền, tâm chuyên nhất không thêm một việc khác. Lúc đo có ai nói gì, mình biết không? Không biết làm sao ta biết mình đang nghe, đang nói, đang đi? Như vậy tu thiền thật đơn giản làm sao!

Đây ngài nói tiếp:

Thiền tông chỉ thị,

Mục kích đạo tồn;

Không cốc truyền thanh,

Âm hưởng ứng dã.

Chỉ thị tức là chỉ dạy. Nói về Thiền tông chỉ dạy, ngài bảo như thế nào? Mục kích đạo tồn là mắt thấy đạo hiện tiền, tức là đạo ở ngay trước mắt chứ không phải ở đâu xa. Đạo là gì? Là tâm. Tâm là gì? Là cái biết. Biết mà không xen lẫn, biết mà không xao động, đó là đạo.

Không cốc truyền thanh, âm hưởng ứng dã, nghĩa là âm hưởng từ hang trống dội lại. Ta vào hang núi ca hát hoặc kêu to, sẽ nghe âm thanh vang dội trở lại. Âm thanh ấy có suy nghĩ bắt chước mình không? Không. Cũng vậy, tâm chúng ta phản ứng lại những sự việc đưa tới giống như không cốc truyền thanh, tức nghe rồi trả lời lại không cần suy gẫm, phân biệt gì cả. Đó là cái chân thật của mình đang hiện tiền. Mắt thấy cứ thấy, tai nghe cứ nghe, không có gì xen lẫn vào. Như thấy chậu hoa là chậu hoa thôi, không tìm hiểu suy nghĩ chậu hoa này ai chưng, khéo hay vụng v.v…, không kéo theo một chuỗi vọng tưởng phiền hà. Hiện nay con người sống trong sự rối loạn điên cuồng là vì không dừng ở chỗ (không cốc truyền thanh) này.

Bốn câu này ngài dạy, chỉ thị của Thiền tông hiện tiền ở trước mắt, thấy nghe rõ ràng mà không suy nghĩ phân biệt, chứ không có gì xa lạ hết.

Phô người học đạo,

Vô số nhiều thay;

Trúc hóa nên rồng,

Một hai là họa.

Phô là so. Vô số nhiều thay là nhiều vô số. Nghĩa là người học đạo, người đi tu tính ra thì rất là nhiều. Trúc hóa nên rồng, một hai là họa. Nhưng người được như cây trúc mà hóa nên rồng, tức người đạt đạo, thì chỉ có một hai người thôi. Như vậy người đi tu thì đông vô số nhưng người đạt đạo thì hiếm họa mới có một hoặc hai. Những câu này cho chúng ta thấy rõ, người tu không phải ai cũng đến được chỗ cứu cánh, đến được chỉ có một hai người. Tại sao?

Bởi lòng vờ vịt,

Trỏ bắc làm nam;

Nhất chỉ đầu thiền,

Sát-na hết cả.

Bởi lòng vờ vịt. Vờ vịt tức là nghi ngờ. Bởi lòng mình nghi ngờ, không nhận thấy, không thấu suốt, cứ quờ quạng, tức là mờ mờ tối tối không biết rõ ràng. Trỏ bắc làm nam, người chỉ phương bắc mình nói là phương nam, hoàn toàn sai lầm. Như vậy chúng ta tu nhưng không được thành công vì trong lòng chúng ta còn mờ mịt, sai lầm. Thế nên nhất chỉ đầu thiền, sát-na hết cả. Chỉ là ngón tay. Chỉ cần một ngón tay thiền trong khoảng sát-na thì hết sạch, không có gì cả.

Ngón tay thiền là sao? Đây là dẫn chuyện ngài Câu Chi. Hỏi thế nào là Phật, ngài đưa một ngón tay. Hỏi thế nào là đạo, ngài cũng đưa một ngón tay thôi. Một ngón tay là gì? Là chân kinh nhất tự. Chỉ cần nhận ra thiền một ngón tay thì mọi nghi ngờ đều tan hết.

Hiểu như thế mới thấy tại sao ai hỏi gì ngài cũng đưa một ngón tay. Đó là chân kinh nhất tự, đừng nghĩ là trò đùa.

Tóm lại, ý ngài muốn nói người tu được đến nơi đến chốn thì rất ít, còn tu loạng choạng ở giữa đường thì quá nhiều. Sở dĩ quá nhiều là vì đối với đạo chúng ta còn mờ mịt lầm lẫn chưa nhận rõ. Nếu một phen nhận rõ được một ngón tay thiền rồi thì trong sát-na tan hết những nghi ngờ lo tính. Vì sao? Vì còn hai là còn phiền não dấy động, khi chỉ một ngón tay đâm thủng tất cả thì phiền não tan biến. Chỉ một tâm thôi, không dấy niệm bỉ thử nhân ngã nữa thì còn gì là khổ, còn gì là hệ lụy? Dễ dàng, đơn gian. Nhưng vì chúng ta quanh co quá thành ra việc tu trở thành khó khăn, không có kết quả.

Ngài kết thúc bằng bốn câu kệ chữ Hán:

Cảnh tịch an cư tự tại tâm,

Lương phong xuy đệ nhập tùng âm.

Thiền sàng thụ hạ nhất kinh quyển,

Lưỡng tự thanh nhàn thắng vạn câm (kim).

Có hai bản dịch:

1- Bản dịch của Hoàng Xuân Hãn.

Cảnh vắng nằm yên thoải mái lòng,

Gió hiu thổi lọt bóng rừng thông.

Giường thiền bên cỗi kinh một quyển,

Hai thứ thanh nhàn vàng chẳng đồng.

2- Bản dịch của Huệ Chi.

Sống yên giữa cảnh lặng lòng không,

Gió mát hiu hiu lọt bóng thông.

Dưới gốc, giường thiền, kinh một quyển,

Thanh nhàn hai chữ đáng muôn đồng.

Chữ muôn đồng tức là muôn đồng tiền, vàng chẳng đồng tức là vàng còn thua. Như vậy bản Hoàng Xuân Hãn dịch câu lưỡng tự thanh nhàn thắng vạn câm là hai thứ thanh nhàn vàng chẳng đồng sát nghĩa, dễ hiểu hơn.

Tôi giải thích toàn bài. Cảnh tịch an cư tự tại tâm, nghĩa là người tu yên ở trong cảnh lặng lẽ, tâm rất tự tại. Lương phong xuy đệ nhập tùng âm. Lương phong là gió mát, xuy đệ là thổi qua, nhập tùng âm là vào bóng của cây tùng. Khi chúng ta ở trong cảnh an tịnh, tâm tự tại rồi thì nghe gió mát thổi vào bóng cây tùng. Thiền sàng thụ hạ nhất kinh quyển, nghĩa là giường thiền ở dưới cây thông và có để một quyển kinh. Lưỡng tự thanh nhàn thắng vạn câm, hai chữ thanh nhàn còn hơn muôn lượng vàng hay muôn lượng vàng không đổi được hai chữ thanh nhàn! Chúng ta thấy tinh thần của ngài Điều Ngự Giác Hoàng là tinh thần Thiền Giáo đồng hành, cụ thể qua câu thứ ba: Thiền sàng thụ hạ nhất kinh quyển, nghĩa là dưới cội cây một giường thiền một quyển kinh. Ngài tu thiền mà vẫn đọc kinh. Cảnh thanh nhàn đó quý hơn tất cả vàng bạc châu báu của thế gian.

Nói tới Điều Ngự Giác Hoàng, chúng ta không thể nào bỏ qua hai bài Đắc Thú Lâm Tuyền Thành Đạo Ca và Cư Trần Lạc Đạo Phú. Vì một bài ngài làm ở giai đoạn cư sĩ, khuyên nhắc kẻ tại gia tu tập, một bài ngài làm khi đã xuất gia, đạt đạo và dạy lại cho hàng xuất gia phải biết bổn phận chính của mình. Hai bài với hai giá trị rõ ràng, đầy đủ như thế, chúng ta cần phải nắm thật vững, hiểu thật rõ thì mới ứng dụng tu hành tới nơi tới chốn được.

Đọc qua tiểu sử và những tư liệu ngài Trúc Lâm Đại Đầu-đà viết còn sót lại, chúng ta thấy ngài là một thiền sư rất đáng cho chúng ta tôn sùng, đồng thời cũng đáng cho chúng ta hãnh diện. Tại sao đáng cho chúng ta tôn sùng? Vì một con người vương giả đã bỏ tất cả công danh phú quý để vào tu chốn rừng sâu. Nếu quý vị có ra Bắc, lên núi Yên Tử và Trúc Lâm trên núi Đông Cứu sẽ thấy đó là một cảnh rừng sâu. Ngài tu trên đó không con bận bịu việc đời. Một lần đi là một lần dứt khoát, không có thái độ lưng chừng. Ngài đã nói tất cả chuyện hay chuyện dở của đời ngài không màng tới, tất cả những thị phi ngài cũng không để ý, chỉ dồn hết tâm lực trong sự tu. Bởi dồn hết tâm lực cho việc tu nên trong thời gian ngắn ngài đạt được đạo. Đó là một điều quý báu cho chúng ta noi theo. Phải có thái độ dứt khoát như thế mới tu hành thành đạo được. Là một ông vua, nếu con bận bịu việc triều chính, bận bịu việc lợi ích cho dòng họ thì chắc rằng ngài không dứt khoát được. Khi đạt đạo rồi ngài tùy duyên làm lợi ích cho chúng sanh, ra đi giáo hóa khắp cả trong nước, khuyên dân tu hành, đồng thời hướng dẫn chư tăng tu hạnh xuất gia và một số chư tăng, cư sĩ tu hạnh Bồ-tát. Đó là nói về chỗ cao quý của đời ngài.

Đến niềm hãnh diện nữa, là thuở xưa, mở đầu cho Phật giáo trên thế gian này là một vị thái tử đã bỏ cung điện đi tu được giác ngộ thành Phật. Gần đây ở Việt Nam chúng ta có một ông vua đi tu, cũng ngộ đạo và cũng truyền bá Phật pháp. Như vậy một vị thái tử đi tu và một ông vua đi tu thì hai việc đó không hơn không kém bao nhiêu, hai vị đều ở trong hoàn cảnh sang cả mà bỏ hết để đi tìm đạo.

Đạo của thái tử Sĩ-đạt-ta đi tìm phải là cao quý, siêu thoát hơn tất cả những gì cao quý của thế gian. Do đó khi được đạo rồi ngài đem truyền ba, ai cũng kính mến, ai cũng phục một người bỏ hết những niềm vui, hạnh phúc của trần tục để tìm cái cao quý nhất mà trên thế gian này không gì bì được.

Đến một ông vua đời Trần đi tu, có nói lên được ý đó không? Cũng như vậy, tất cả danh vọng sang quý của thế gian ngài thấy không quan trọng, nó như trò chơi, như ảo mộng, chỉ có đạo giác ngộ là trên hết. Vì thế ngài tư bỏ tất cả để đi tìm sự giác ngộ. Một ông vua làm được việc đó co phải là niềm hãnh diện cho dân tộc nói chung, cho người học Phật nói riêng, vì có một vị Tổ xứng đáng như vậy?

Thế mà từ trước đến nay chúng ta thờ ơ, không nhìn tường tận lẽ đó, nên chủ trương của tôi là làm sống dậy Phật giáo Việt Nam, mà Phật giáo Việt Nam tức là Phật giáo đời Trần. Tại sao? Vì Phật giáo đời Trần nói lên được tinh thần cao siêu của đạo Phật, vượt ngoài tất cả cái tầm thường của thế gian. Nếu đạo Phật tầm thương thì ông vua không đi tu. Người thế gian ai cũng mơ ước được làm vua, vì người ta nghĩ vua là tột bậc rồi. Trong khi ngài ở trên chỗ tột bậc đó mà không màng lại đi tìm cái khác, thì cái khác phải cao quý hơn.

Kiểm lại các vua đời Trần, Trần Thái Tông bỏ ngôi đi tu, đến Trần Thánh Tông tuy ngồi trên ngôi nhưng cũng vẫn tu, đến Trần Nhân Tông thì bỏ ngôi đi tu, đạt được đạo. Như thế rõ ràng Phật giáo đời Trần nói lên tinh than cao siêu của đạo Phật vượt trên tất cả những gì trần tục. Không như những kẻ buồn chán việc đời hoặc hoàn cảnh có gì trắc trở nên vô chùa tu, việc đó tầm thường quá.

Các vua đời Trần ngay trong cảnh đầy đủ, sang quý hơn hết mà vẫn từ bỏ đi tu, đó là đi tìm cái phi thường chứ không phải tầm thường. Chúng ta cố làm sống dậy tinh thần đó để mọi người thấy Phật giáo là đạo siêu thoát phi thường, chứ không phải tầm thường như người ta hay gán cho những kẻ thất thời thất thế vào chùa ẩn dương nương Phật qua ngày. Đó là chỗ tôi chú tâm, mong mỏi tăng ni sau này phải có tinh thần cao thượng, nhìn thấy cái quý của người trước mà học hỏi theo.

[1]. Theo Thánh Đăng Lục, Đại Việt Sử Ký Toàn Thư thì ngài xuất gia tháng tám.

[2] Thiền sư Chí Cần ở Linh Vân, Phước Châu. Sư quê tại Trường Khê, Bổn Châu. Ban đầu ở chỗ ngài Quy Sơn, nhân thấy hoa đào mà ngộ đạo, Sư có làm kệ:

Tam thập niên lai tầm kiếm khách,

Kỷ hồi lạc diệp hựu sưu chi.

Tự tùng nhất kiến đào hoa hậu.

Trực chí như kim cánh bất nghi.

Tạm dịch:

Ba chục năm qua tầm kiếm khách,

Bao lần lá rụng với cành trơ.

Từ khi được thấy hoa đào nở,

Mãi đến ngày nay chẳng chút ngờ.

(Ngũ Đăng Hội Nguyên Tiết Dẫn)

[3] Chá cô ban là tên một thứ hương. Trong quyển Danh Hương Phổ nói: Hương chá cô ban sản xuất ở Nhật Nam, giống như nhũ hương. Thơ Hoàng Đình Kiên có câu: Loa giáp cát Côn Lôn nhĩ, Hương tài tiết chá cô ban. (Từ Hải)

Côn Lôn có ba nghĩa:

  1. Mạch núi lớn nhất ở Trung Hoa, bắt đầu từ Thông Lĩnh nơi cao nguyên Mạt Mễ Nhĩ chạy qua địa phận biên giới Tây Tạng, Tân Cương vào nội địa Trung Hoa.
  2. Một ngọn núi ở đông bắc huyện Ung Ninh, Quảng Tây, trên đó có ải Côn Lôn, là nơi Địch Thanh nhà Tống phá Nùng Trí Cao. Theo Việt Nam Địa Dư Đồ Thuyết thì núi này chạy dài từ phía nam Quảng Tây vào An Nam.
  3. Tên một chủng tộc xưa. Theo truyện Nam Loan, Cựu Đường Thư nói: Từ Lâm Ấp về phía nam đều thân đen, tóc quăn, gọi chung là Côn Lôn. Và ngày xưa cũng dùng để dụ cho những người thân thể đen đúa. Truyện Lý thái hậu trong Tấn Thư nói: “Hậu là cung nhân trong phường dệt, cao mà đen, cung nhân bảo là Côn Lôn. Và truyện Mộ Dung Ngạn Siêu trong Ngũ Đại Sử nói: Ngạn Siêu sắc đen, râu hồ, hiệu là Diêm Côn Lôn. (Từ Hải)

[4] Lục Tổ dạy ba mươi sáu pháp đối:

– Ngoại cảnh vô tình có năm đối: Trời cùng đất đối, mặt trời cùng mặt trăng đối, sáng cùng tối đối, âm cùng dương đối, nước cùng lửa đối.

– Pháp tướng ngữ ngôn có mười hai đối: Ngữ cùng pháp đối, có cùng không đối, có sắc cùng không sắc đối, có tướng cùng không tướng đối, hữu lậu cùng vô lậu đối, sắc cùng không đối, động cùng tịnh đối, trong cùng đục đối, phàm cùng thánh đối, tăng cùng tục đối, già cùng trẻ đối, lớn cùng nhỏ đối.


Tip: You can use left, right, A and D keyboard keys to browse between chapters.
→ Index