Chánh văn:

Nói trách dục tức là trách ngũ dục. Phàm muốn tọa thiền tu tập Chỉ Quán quyết phải quở trách ngũ dục. Ngũ dục: sắc, thanh, hương, vị, xúc ở thế gian. Nó hay làm mê hoặc tất cả phàm phu khiến phải say đắm. Nếu người biết tội lỗi của nó liền xa lìa, ấy gọi là trách dục.

1. Trách sắc dục: Những hình dáng kiều diễm của nam nữ, như mắt trong mày dài, môi son răng trắng… và bao nhiêu màu sắc mỹ lệ xanh vàng đỏ trắng, hồng tía lam lục của các vật báu ở thế gian. Nó hay khiến kẻ phàm phu trông thấy sanh lòng yêu mến, tạo các ác nghiệp. Như vua Tần-bà-sa-la vì sắc dục đem thân vào nước địch, cam ở trong phòng nàng A-phạm-ba-la. Lại vua Ưu-điền cũng vì sắc dục chặt tay chân năm trăm vị tiên. Sắc dục còn gây biết bao tội lỗi như vậy.
2. Trách thanh dục: Là tiếng đàn tranh đàn cầm, ống tiêu ống sáo, tiếng ty tiếng trúc, kim thạch tấu thành âm nhạc và giọng ca ngâm tán tụng của nam nữ. Nó hay cám dỗ kẻ phàm phu vừa nghe liền sanh tâm đắm nhiễm, tạo các ác nghiệp. Như năm trăm vị tiên ở núi Tuyết nghe giọng ca của nàng Chân-đà-la liền mất thiền định, tâm say mê cuồng loạn. Mê âm thanh tạo nên tội lỗi, còn biết bao việc như thế.
3. Trách hương dục: Mùi hương của nam nữ, của các thức ăn uống và các thứ hương xông ướp, kẻ ngu không biết xét tướng trạng của nó, vừa ngửi liền sanh mê đắm, mở cửa cho kiết sử. Như vị Tỳ-kheo ở bên hồ sen, ngửi mùi hương của hoa sanh tâm ưa thích, bị vị thần giữ ao quở trách: “Tại sao dám trộm mùi hương của ta?” Vì thích mùi hương khiến các kiết sử đang nằm liền đứng dậy. Còn biết bao nhân duyên do hương dục gây tai hại như thế.
4. Trách vị dục: Là những mùi vị đắng, cay, chua, ngọt, mặn, lạt… những thứ cao lương mỹ vị hay khiến phàm phu sanh tâm nhiễm trước, tạo các nghiệp ác. Như ông Sa-di vì thích vị tô lạc nên sau khi chết làm con giòi ở trong tô lạc. Vị dục còn lắm việc hại tương tự như thế.
5. Trách xúc dục: Da thịt mềm mại mỵn màng của nam nữ, khi lạnh chạm ấm, khi nóng xúc mát và các xúc chạm hợp với nhu cầu, kẻ ngu không trí vì đó chìm đắm, khiến ngăn ngại đạo nghiệp. Như vị tiên một sừng vì xúc dục mà mất thần thông, bị dâm nữ cưỡi cổ. Xúc dục có lắm việc tai hại như thế.

Phương pháp trách dục như trên đều rút trong luận Ma-ha-diễn.

Lại than rằng: “Than ôi! Chúng sanh thường bị ngũ dục não loạn, mà mãi tìm cầu không thôi. Ngũ dục này, nếu tìm được càng hăng; như lửa thêm củi, ngọn lửa càng mạnh. Ngũ dục không vui, như chó gặm xương khô. Ngũ dục gây tranh đấu, như bầy quạ giành thịt thối. Ngũ dục thiêu người, như cầm đuốc đưa ngược gió. Ngũ dục hại người, như đạp rắn độc. Ngũ dục không thật, như mộng được của báu. Ngũ dục tạm bợ không lâu bền, như chọi đá nháng lửa. Trí giả suy xét coi nó như giặc thù; thế nhân lầm mê tham đắm ngũ dục đến chết không bỏ, đời sau phải chịu vô lượng khổ não.”

Đến các loại súc sanh vẫn có ngũ dục này, nên tất cả chúng sanh thường bị ngũ dục sai sử, đều làm tôi mọi cho ngũ dục; lao mình trong tệ dục, chìm đắm trong tam đồ. Ta nay tu thiền định lại bị chúng ngăn che, chúng là giặc dữ phải chóng gấp xa lìa. Như bài kệ trong kinh Thiền chép:

Chết sống không đoạn dứt, 

Vì ưa dục, thích vị.

Nuôi thù vào gò nổng, 

Luống chịu các đắng cay.

Thân thối như tử thi, 

Chín lỗ chảy bất tịnh.

Như trùng phân ưa phân, 

Kẻ ngu thân không khác.

Người trí nên xét thân, 

Không tham nhiễm thế lạc, 

Không mắc, không ham muốn, 

Ấy gọi chân Niết-bàn.

Như chư Phật đã nói:

Nhất tâm nhất ý hành.

Sổ tức tu thiền định, 

Ấy gọi hạnh đầu-đà.

Giảng:

Nói trách dục tức là trách ngũ dục. Phàm muốn tọa thiền tu tập Chỉ Quán quyết phải quở trách ngũ dục. Ngũ dục: sắc, thanh, hương, vị, xúc ở thế gian. Nó hay làm mê hoặc tất cả phàm phu khiến phải say đắm. Nếu người biết tội lỗi của nó liền xa lìa, ấy gọi là trách dục.

Trách dục là quở trách ngũ dục không để cho tâm bị đắm nhiễm. Ngũ dục: sắc, thanh, hương, vị, xúc. Hình sắc, âm thanh, mùi thơm, vị ngon ngọt, xúc chạm sanh ưa thích. Năm món dục này là năm phần đang hiện hữu thực thể nơi mình. Có chỗ khác nói ngũ dục là tài sắc danh thực thùy, tức là tiền của, sắc đẹp, danh vọng, ăn uống và ngủ nghỉ.

1. Trách sắc dục: Những hình dáng kiều diễm của nam nữ, như mắt trong mày dài, môi son răng trắng… và bao nhiêu màu sắc mỹ lệ xanh vàng đỏ trắng, hồng tía lam lục của các vật báu ở thế gian. Nó hay khiến kẻ phàm phu trông thấy sanh lòng yêu mến, tạo các ác nghiệp. Như vua Tần-bà-sa-la vì sắc dục đem thân vào nước địch, cam ở trong phòng nàng A-phạm-ba-la. Lại vua Ưu-điền cũng vì sắc dục chặt tay chân năm trăm vị tiên. Sắc dục còn gây biết bao tội lỗi như vậy.

Người tại gia và xuất gia đều phải dè dặt đối với sắc dục. Ở đây ngài dẫn những chuyện xưa vào thời đức Phật, còn nhìn ngay hiện tại cũng đủ thấy sắc dục hại người ghê gớm, nguy hiểm vô cùng. Bao người vì sắc dục mà phải tan nhà hại cửa, mất hết địa vị quyền thế lại sanh bệnh hoạn. Chúng ta phải thấy rõ được sự nguy hiểm của nó, để nhắc nhở cảnh tỉnh mình. Nó là gốc tội lỗi, khiến cho người tại gia hư thân hại cả gia đình, người xuất gia thì mất cả giới thân tuệ mạng. Thế nên phải tránh xa sắc dục.

2. Trách thanh dục: Là tiếng đàn tranh đàn cầm, ống tiêu ống sáo, tiếng ty tiếng trúc, kim thạch tấu thành âm nhạc và giọng ca ngâm tán tụng của nam nữ. Nó hay cám dỗ kẻ phàm phu vừa nghe liền sanh tâm đắm nhiễm, tạo các ác nghiệp. Như năm trăm vị tiên ở núi Tuyết nghe giọng ca của nàng Chân-đà-la liền mất thiền định, tâm say mê cuồng loạn. Mê âm thanh tạo nên tội lỗi, còn biết bao việc như thế.

Người đắm mê đàn sáo v.v… dễ bị âm thanh làm cho rung động, chao đảo, mất thiền định. Như năm trăm vị tiên tu ở núi Tuyết nghe nàng Chân-đà-la hát hay quá, tâm say mê cuồng loạn mà mất thiền định. Như khi chúng ta ngồi thiền, nhà bên cạnh mở nhạc, nếu nghe bản nào lạ thì ít dính còn gặp đúng bản nhạc ưa thích thì theo dõi từ đầu tới cuối, tâm không thể yên. Đó là do mê âm thanh mà mất thiền định.

Có người nói đời mạt pháp khó tu, tôi gẫm lại quả có những cái khó tu thật. Ngày xưa muốn đi nghe nhạc hay xem cải lương thì phải tới rạp hát hoặc đến hý viện mới được nghe, còn hiện nay từ thành thị tới thôn quê, nhà nào cũng có máy mở ra là nghe liền. Đi trên đường cũng nghe, lên xe cũng nghe, ngồi đâu cũng nghe. Cho nên chúng ta phải khéo tu trong mọi hoàn cảnh. Tập nghe mà đừng dính, chứ trốn chỗ nào để không nghe! Nếu nghe mà đừng nhiễm thì nghe đó không có hại, còn nghe mà tâm mê loạn, làm trở ngại việc tu hành thì phải gắng tự cảnh tỉnh, đừng chú tâm cũng đừng theo đuổi.

3. Trách hương dục: Mùi hương của nam nữ, của các thức ăn uống và các thứ hương xông ướp, kẻ ngu không biết xét tướng trạng của nó, vừa ngửi liền sanh mê đắm, mở cửa cho kiết sử. Như vị Tỳ-kheo ở bên hồ sen, ngửi mùi hương của hoa sanh tâm ưa thích, bị vị thần giữ ao quở trách: “Tại sao dám trộm mùi hương của ta?” Vì thích mùi hương khiến các kiết sử đang nằm liền đứng dậy. Còn biết bao nhân duyên do hương dục gây tai hại như thế.

Trong Sa-di Lược Giải có dẫn câu chuyện, một Tỳ-kheo đi kinh hành bên hồ sen, nghe mùi hương hoa sen thơm, thích quá liền ngửi. Vị thần giữ hồ hiện ra quở: Tại sao dám trộm mùi hương? Tỳ-kheo nói: Tôi chỉ ngửi mùi hương chứ đâu có trộm! Thần nói: Ngài ngửi là đã nhiễm tức trộm mùi rồi. Tỳ-kheo nhìn xuống hồ thấy có những người lấy ngó sen bèn nói: Tôi ngửi có chút mùi hương mà bị rầy, còn người ta lấy ngó sen sao ông không rầy họ? Vị thần nói: Như người mặc áo trắng chỉ một đốm mực cũng thấy dơ, còn người mặc áo đen dù bao nhiêu đốm mực cũng không thấy dơ.

Người tu giữ giới trong sạch nên có chút nhiễm dễ thấy, còn người không tu thì dù có nhiễm bao nhiêu cũng không quan trọng. Câu chuyện này nhằm để cảnh tỉnh chúng ta, tu hành phải dè dặt đừng để bị nhiễm, nếu nhiễm thì sự tu hành khó có kết quả.

4. Trách vị dục: Là những mùi vị đắng, cay, chua, ngọt, mặn, lạt… những thứ cao lương mỹ vị hay khiến phàm phu sanh tâm nhiễm trước, tạo các nghiệp ác. Như ông Sa-di vì thích vị tô lạc nên sau khi chết làm con giòi ở trong tô lạc. Vị dục còn lắm việc hại tương tự như thế.

Vị dục thuộc về thực, đa phần ai cũng thích ăn ngon nên rất dễ bị mắc kẹt. Người thích ăn ngon thì món nào cũng thích, ăn cho khoái khẩu, dễ bị béo phì dẫn đến huyết áp cao, tiểu đường v.v… Ăn ngon chỉ để thỏa mãn cái lưỡi, còn phải mang bệnh đâu có lợi ích gì.

Có người cho rằng, khi sống thích ăn ngon, chết rồi sẽ được trở lại ăn ngon nữa. Đó là sai lầm. Chúng ta thích ăn ngon, thứ nhất sanh bệnh cho mình, thứ hai tổn phí của cải tiền bạc, thứ ba hại mạng chúng sanh. Có ba lỗi này thì làm gì đời sau được nhiều tiền của mà ăn ngon nữa. Như ông Sa-di vì thích vị tô lạc, sau khi chết phải làm con giòi ở trong tô lạc. Cho nên người tu phải khéo dè dặt, ăn chỉ để sống khỏe mạnh mà tu hành, chứ không phải ăn để sanh bệnh hoạn.

5. Trách xúc dục: Da thịt mềm mại mỵn màng của nam nữ, khi lạnh chạm ấm, khi nóng xúc mát và các xúc chạm hợp với nhu cầu, kẻ ngu không trí vì đó chìm đắm, khiến ngăn ngại đạo nghiệp. Như vị tiên một sừng vì xúc dục mà mất thần thông, bị dâm nữ cưỡi cổ. Xúc dục có lắm việc tai hại như thế.

Phương pháp trách dục như trên đều rút trong luận Ma-ha-diễn.

Xưa trong nước Ba-la-nại có con nai sanh ra một người trên đầu có cái sừng nai. Người này được vị tiên đem về nuôi dưỡng, dạy cho tu hành chứng đắc ngũ thông, được gọi là Độc giác tiên nhân, tức ông tiên có một sừng. Một hôm đi chơi gặp mưa, đường trơn, trượt té, ông nổi giận chú nguyện không cho trời mưa. Sau đó hạn hán kéo dài, dân chúng bị đói khát, nhà vua bèn cho tra tìm nguyên do. Khi biết được sự việc, vua sai cô gái làng chơi tên Phiến-đà-la mang trân bảo, thức ăn ngon, sắc đẹp đến dụ dỗ, khiến cho ông động tâm bị mất thần thông, nên trời mưa lại. Tu được ngũ thông, do xúc chạm mà còn mất thần thông, thế nên đối với xúc dục phải khéo dè dặt, đừng để bị chi phối.

Lại than rằng: “Than ôi! Chúng sanh thường bị ngũ dục não loạn, mà mãi tìm cầu không thôi. Ngũ dục này, nếu tìm được càng hăng; như lửa thêm củi, ngọn lửa càng mạnh. Ngũ dục không vui, như chó gặm xương khô. Ngũ dục gây tranh đấu, như bầy quạ giành thịt thối. Ngũ dục thiêu người, như cầm đuốc đưa ngược gió. Ngũ dục hại người, như đạp rắn độc. Ngũ dục không thật, như mộng được của báu. Ngũ dục tạm bợ không lâu bền, như chọi đá nháng lửa. Trí giả suy xét coi nó như giặc thù; thế nhân lầm mê tham đắm ngũ dục đến chết không bỏ, đời sau phải chịu vô lượng khổ não.”

Chúng sanh thường bị ngũ dục não loạn, nên ở trong sắc thanh hương vị xúc mà tìm cầu mãi không chán. Nên nói, ngũ dục này, nếu cầu được càng hăng; như lửa thêm củi, ngọn lửa càng mạnh . Nếu ở thế gian mà muốn cái gì được cái đó, muốn nghe nhạc có nhạc, muốn nữ sắc được nữ sắc, muốn ăn ngon được ăn ngon… thì có thấy đủ không hay là còn muốn hoài? Được một đòi hai, được hai đòi ba, đòi hoài không chán, không có điểm dừng, như lửa thêm củi thì lửa càng mạnh.

Ngũ dục không vui, như chó gặm xương khô. Vì ngũ dục chỉ tạm qua rồi mất, không phải là cái lâu bền. Ví dụ khi được ăn món ngon, vị ngon đó chỉ ở lưỡi chừng nửa phút, nuốt qua khỏi cổ rồi hết ngon, chẳng những hết ngon mà còn thành dở. Nếu thật ngon thì trước sau vẫn ngon, nhưng vị ngon này nếu ăn vào không tiêu ụa ra thì gớm sợ. Như chó gặm xương khô, vì nghe mùi ưa thích nên gặm, thật ra không có giá trị gì.

Ngũ dục gây tranh đấu, như bầy quạ giành thịt thối. Người chạy theo ngũ dục, tranh đấu giành giật nhau tiếng hay, sắc đẹp, món ngon, vật lạ v.v… chẳng khác nào bầy quạ giành thịt thối.

Ngũ dục thiêu người, như cầm đuốc đưa ngược gió. Đắm mê ngũ dục sanh ra nhiều thứ khổ sở, bệnh hoạn. Như cầm đuốc đưa ngược gió sẽ bị họa cháy tay.

Ngũ dục hại người, như đạp rắn độc. Người đắm mê ngũ dục, nhất là đắm mê sắc đẹp, nguy hiểm như đạp rắn độc vậy.

Ngũ dục không thật, như mộng được của báu. Như người nằm mộng thấy được vật quý liền bỏ vào túi cất, nhưng khi giật mình thức dậy thì không có gì hết. Ngũ dục cũng vậy, được đó rồi mất, không còn gì.

Ngũ dục tạm bợ không lâu bền, như chọi đá nháng lửa. Ngũ dục chỉ là thứ cảm giác tạm thời không lâu bền, qua rồi mất, giống như lửa xẹt từ đánh đá, vậy mà người ta cứ đuổi theo cảm giác, do đó nên khổ.

Trí giả suy xét coi nó như giặc thù; thế nhân lầm mê tham đắm ngũ dục đến chết không bỏ, đời sau phải chịu vô lượng khổ não. Bậc trí xem xét ngũ dục coi như giặc thù, còn người đời thì lầm mê tham đắm hoài tới chết vẫn chưa chán, đời sau lại phải chịu khổ não vô lượng.

Đến các loại súc sanh vẫn có ngũ dục này, nên tất cả chúng sanh thường bị ngũ dục sai sử, đều làm tôi mọi cho ngũ dục; lao mình trong tệ dục, chìm đắm trong tam đồ. Ta nay tu thiền định lại bị chúng ngăn che, chúng là giặc dữ phải chóng gấp xa lìa. Như bài kệ trong kinh Thiền chép:

Chết sống không đoạn dứt, 

Vì ưa dục, thích vị.

Nuôi thù vào gò nổng, 

Luống chịu các đắng cay.

Chúng sanh đời này tiếp đời khác, cứ sanh đi tử lại mãi mãi không cùng. Vì không đoạn dứt tâm ưa thích ngũ dục, nên nuôi thù vào gò nổng, luống chịu các đắng cay. Bởi nuôi thân tạm bợ này mà phải tìm kiếm đủ thứ, rốt cuộc chỉ là chịu đắng cay, chứ không được cái gì gọi là cao quý lâu dài.

Thân thối như tử thi, 

Chín lỗ chảy bất tịnh.

Như trùng phân ưa phân, 

Kẻ ngu thân không khác.

Chúng ta mang thân này hôi thối như thây chết, nghe ghê quá, nhưng đó là sự thật. Bởi nó dơ bẩn từ bên trong nên chín lỗ chảy ra chỉ toàn nhơ bẩn, nếu bên trong sạch sẽ quý báu thì lẽ phải tuôn ra thứ tốt, chứ đâu như một tử thi. Như mắt thấy sáng, tai nghe linh động, nhưng ở trong tuôn ra cũng toàn nhơ uế. Mắt tai mũi miệng ở phần trên, có thể gọi là cao thượng mà còn gớm như vậy, huống là phần dưới.

Như trùng phân ưa phân, kẻ ngu thân không khác. Chúng ta thấy phân thì gớm, còn con giòi ở trong phân nên thấy phân ưa thích. Trong kinh nói, chư thiên nhìn thấy nhân gian đắm mê ngũ dục, cũng như con giòi ưa phân. Các ngài nhìn thấy gớm, những thứ ấy hôi hám chịu không nổi, mà sao con người lại ưa thích!

Người trí nên xét thân, 

Không tham nhiễm thế lạc, 

Không mắc, không ham muốn, 

Ấy gọi chân Niết-bàn.

Người có trí tuệ đối với thân không tham nhiễm cái vui của thế tục, không ham muốn theo ngũ dục. Đó mới thật là Niết-bàn.

Như chư Phật đã nói: 

Nhất tâm nhất ý hành.

Sổ tức tu thiền định,

Ấy gọi hạnh đầu-đà.

Chư Phật dạy chúng ta phải nhất tâm nhất ý thiền định, bằng cách tu đếm hơi thở, được vậy mới xứng đáng người tu hạnh xuất gia.