Tổ từ được pháp ở Hoàng Mai, về đến thôn Tào Hầu, Thiều Châu, mọi người đều không biết. Có một nho sĩ là Lưu Chí Lược kính trọng ngài lắm. Chí Lược có người cô làm ni tên là Vô Tận Tạng, thường tụng kinh Đại Niết-bàn, Tổ nghe qua liền biết được diệu nghĩa, mới vì cô ni giải nói. Ni cầm quyển kinh hỏi chữ. Tổ bảo:

– Chữ thì không biết, nghĩa tức mời hỏi.

Cô ni nói:

– Chữ còn không biết, sao có thể hiểu nghĩa?

Tổ bảo:

– Diệu lý của chư Phật chẳng có quan hệ đến văn tự.

Cô ni kinh lạ mới bảo khắp hàng kỳ đức^[1] trong thôn rằng:

– Đây là hàng tu sĩ có đạo, nên thỉnh cúng dường.

Khi ấy có cháu bốn đời của Ngụy Võ Hầu tên là Tào Thúc Lương và dân cư trong làng đua nhau đến chiêm lễ Tổ. Khi ấy chùa cổ Bảo Lâm, từ cuối đời Tùy bị binh lửa làm tàn phế, mới y nơi nền cũ dựng lại ngôi chùa, mời Tổ trụ trì ở đó, không bao lâu thành một ngôi chùa rất trang nghiêm. Tổ ở đó hơn chín tháng lại bị bọn ác đuổi theo, Tổ bèn trốn đến trước núi, bị họ phóng hỏa, đốt cỏ cây, Tổ ẩn thân vào trong kẹt đá được khỏi, trên đá ngày nay dấu Tổ ngồi kiết già và vết nếp y của Tổ vẫn còn, nhân đó gọi là hòn đá tỵ nạn. Tổ nhớ Ngũ Tổ dạy đến Hoài và Hội dừng ẩn, ngài mới ẩn ở hai ấp ấy.

★

Tăng Pháp Hải, người quê ở Khúc Giang, Thiều Châu, ban đầu đến tham vấn Tổ, hỏi rằng:

– Tức tâm tức Phật, cúi xin Ngài chỉ dạy.

Tổ bảo:

– Niệm trước chẳng sanh tức tâm, niệm sau chẳng diệt tức Phật; thành tất cả tướng tức tâm, lìa tất cả tướng tức Phật, nếu tôi nói cho đủ, cùng kiếp cũng không hết, hãy lắng nghe tôi nói kệ:

Tức tâm là tuệ,

Tức Phật là định,

Định tuệ bình đẳng,

Trong ý thanh tịnh.

Ngộ pháp môn này,

Do ông tập tánh,

Dụng vốn không sanh,

Song tu là chánh.

(Tức tâm danh tuệ,

Tức Phật nãi định,

Định tuệ đẳng trì,

Ý trung thanh tịnh.

Ngộ thử pháp môn,

Do nhữ tập tánh,

Dụng bản vô sanh,

Song tu thị chánh.)

Ngài Pháp Hải ngay lời đó liền đại ngộ, làm bài kệ tán thán:

Tức tâm nguyên là Phật,

Chẳng ngộ mà tự khinh,

Con biết nhân định tuệ,

Đồng tu lìa các vật.

(Tức tâm nguyên thị Phật,

Bất ngộ nhi tự khuất,

Ngã tri định tuệ nhân,

Song tu ly chư vật.)

★

Tăng tên là Pháp Đạt, người ở Hồng Châu, xuất gia lúc bảy tuổi, thường tụng kinh Pháp Hoa, đến lễ Tổ mà đầu không sát đất. Tổ mới quở:

– Lễ mà đầu không sát đất, chi bằng đừng lễ, trong tâm ông ắt có một vật, vậy ông chứa chất sự nghiệp gì?

Pháp Đạt thưa:

– Tôi tụng kinh Pháp Hoa đã đến ba ngàn bộ.

Tổ bảo:

– Nếu ông tụng đến muôn bộ, được ý kinh mà chẳng cho là hơn, ắt cùng với ta sánh vai, nay ông mang sự nghiệp này, trọn không biết lỗi, nghe ta nói kệ:

Lễ cốt chặt cờ mạn,

Sao đầu không sát đất?

Có ngã tội liền sanh,

Quên công phước vô tỷ.

(Lễ bản chiết mạn tràng,

Đầu hề bất chí địa,

Hữu ngã tội tức sanh,

Vong công phúc vô tỷ.)

Tổ lại hỏi:

– Ông tên gì?

Pháp Đạt thưa:

– Tên Pháp Đạt.

Tổ bảo:

– Ông tên Pháp Đạt mà đâu từng đạt pháp.

Lại nói bài kệ:

Nay ông tên Pháp Đạt,

Chuyên tụng chưa từng thôi,

Tụng rỗng chỉ theo tiếng,

Sáng tâm hiệu Bồ-tát.

Nay ông vì có duyên,

Nay tôi vì ông nói,

Chỉ tin Phật không lời,

Hoa sen từ miệng phát.

(Nhữ kim danh Pháp Đạt,

Cần tụng vi hưu yết,

Không tụng đản tuần thanh,

Minh tâm hiệu Bồ-tát.

Nhữ kim hữu duyên cố,

Ngô kim vị nhữ thuyết,

Đản tín Phật vô ngôn,

Liên hoa tùng khẩu phát.)

Ngài Pháp Đạt nghe kệ hối hận, tạ lỗi thưa:

– Từ nay về sau con sẽ khiêm cung đối với tất cả. Đệ tử tụng kinh Pháp Hoa mà chưa hiểu được nghĩa kinh, tâm thường có nghi, Hòa thượng là bậc trí tuệ rộng lớn, cúi mong lược nói nghĩa lý trong kinh.

Tổ bảo:

– Pháp Đạt, pháp tức rất thâm đạt mà tâm ông chẳng đạt, kinh vốn là không nghi mà tâm ông khởi nghi. Ông tụng kinh này, lấy cái gì làm tông?

Pháp Đạt thưa:

– Học nhân căn tánh ám độn, từ trước đến nay chỉ y văn mà tụng niệm, đâu có biết tông thú.

Tổ bảo:

– Tôi không biết chữ, ông thử lấy kinh tụng một biến, tôi sẽ vì ông giải nói.

Pháp Đạt liền to tiếng tụng kinh, đến phẩm Thí Dụ, Tổ bảo:

– Dừng! Kinh này nguyên lai lấy nhân duyên ra đời làm tông, dù nói nhiều thứ thí dụ cũng không vượt qua chỗ này. Sao là nhân duyên? Kinh nói chư Phật Thế Tôn chỉ có một đại sự nhân duyên mà xuất hiện ở đời, một đại sự đó là tri kiến Phật. Người đời do mê bên ngoài nên chấp tướng, mê bên trong nên chấp không. Nếu hay nơi tướng mà lìa tướng, nơi không mà lìa không thì trong ngoài chẳng mê, nếu ngộ được pháp này, một niệm tâm khai, ấy là khai tri kiến Phật. Phật tức là giác, phân làm bốn môn: Khai giác tri kiến, Thị giác tri kiến, Ngộ giác tri kiến, Nhập giác tri kiến. Nếu nghe khai thị liền hay ngộ nhập tức là giác tri kiến, chân tánh xưa nay mà được xuất hiện. Ông dè dặt chớ hiểu lầm ý kinh, nghe trong kinh nói khai thị ngộ nhập rồi tự cho là tri kiến của Phật, chúng ta thì vô phần. Nếu khởi cái hiểu này tức là chê bai kinh, hủy báng Phật vậy. Phật kia đã là Phật rồi, đã đầy đủ tri kiến, cần gì phải khai nữa. Nay ông phải tin Phật tri kiến đó chỉ là tự tâm của ông, lại không có Phật nào khác; vì tất cả chúng sanh tự che phủ cái quang minh, tham ái trần cảnh, ngoài thì duyên (với ngoại cảnh), trong tâm thì lăng xăng, cam chịu lôi cuốn, liền nhọc đức Thế Tôn kia từ trong tam-muội mà dậy, dùng bao nhiêu phương tiện nói đến đắng miệng, khuyên bảo khiến các ông buông dứt chớ hướng ra ngoài tìm cầu thì cùng Phật không hai, nên nói khai Phật tri kiến. Tôi cũng khuyên tất cả người nên thường khai tri kiến Phật ở trong tâm của mình. Người đời do tâm tà, ngu mê tạo tội, miệng thì lành tâm thì ác, tham sân tật đố, siểm nịnh, ngã mạn, xâm phạm người hại vật, tự khai tri kiến chúng sanh. Nếu hay chánh tâm, thường sanh trí tuệ, quán chiếu tâm mình, dừng ác làm lành, ấy là tự khai tri kiến Phật. Ông phải mỗi niệm khai tri kiến Phật, chớ khai tri kiến chúng sanh, khai tri kiến Phật tức là xuất thế, khai tri kiến chúng sanh tức là thế gian. Nếu ông chỉ nhọc nhằn chấp việc tụng niệm làm công khóa thì nào khác con trâu ly mến cái đuôi của nó!

Pháp Đạt thưa:

– Nếu vậy thì chỉ được hiểu nghĩa, chẳng cần phải tụng kinh chăng?

Tổ bảo:

– Kinh có lỗi gì? Đâu có chướng ngại ông tụng, chỉ vì mê ngộ là tại người, tổn giảm hay lợi ích là do mình, miệng tụng tâm hành tức là chuyển được kinh, còn miệng tụng mà tâm không hành tức là bị kinh chuyển. Hãy nghe ta nói kệ đây:

Tâm mê Pháp Hoa chuyển,

Tâm ngộ chuyển Pháp Hoa,

Tụng lâu không rõ nghĩa,

Cùng nghĩa trở thành thù.

Không niệm niệm là chánh,

Có niệm niệm là tà,

Có không đều chẳng chấp,

Hằng ngồi xe bạch ngưu.

(Tâm mê Pháp Hoa chuyển,

Tâm ngộ chuyển Pháp Hoa,

Tụng kinh cửu bất minh,

Dữ nghĩa tác thù gia.

Vô niệm niệm tức chánh,

Hữu niệm niệm thành tà,

Hữu vô câu bất kế,

Trường ngự bạch ngưu xa.)

Pháp Đạt nghe kệ rồi bất giác rơi lệ dầm dề, ngay lời nói liền đại ngộ và thưa với Tổ:

– Pháp Đạt từ xưa đến nay thật chưa từng chuyển Pháp Hoa mà bị Pháp Hoa chuyển.

Lại thưa:

– Kinh nói các vị đại Thanh văn cho đến Bồ-tát đều đem hết khả năng suy nghĩ cùng chung nghĩ lường cũng không thể nào đo được trí của Phật, ngày nay khiến kẻ phàm phu chỉ ngộ được tự tâm liền gọi là tri kiến Phật, tự chẳng phải là hàng thượng căn nên chưa khỏi nghi báng. Lại kinh nói ba xe: xe dê, xe nai, xe trâu cùng với xe trâu trắng khác nhau như thế nào? Cúi xin Hòa thượng rủ lòng từ khai thị cho.

Tổ bảo:

– Ý kinh rõ ràng, ông tự mê trái. Các hạng người Tam thừa không thể đo lường được trí tuệ Phật, đó là lỗi tại chỗ đo lường. Dù ông đem tất cả sự suy nghĩ mà suy xét lại càng thêm xa vời. Phật vốn vì phàm phu mà nói, chẳng phải vì Phật mà nói, lý này nếu chẳng tin chắc thì sẽ như những vị Thanh văn trong hội Pháp Hoa thối tịch vậy. Đâu chẳng biết đã ngồi trên xe bạch ngưu lại tìm ba xe ngoài cửa; huống là kinh văn rõ ràng nhằm ông mà nói, chỉ một Phật thừa, không có thừa nào khác; hoặc là hai, hoặc là ba cho đến vô số phương tiện, bao nhiêu nhân duyên thí dụ, ngôn từ nói về pháp ấy đều vì một Phật thừa. Ông sao chẳng tỉnh, ba xe là giả, là việc thuở xưa, một xe là thật, là việc hiện nay, chỉ dạy ông dẹp giả trở về thật, sau khi trở về thật, thật cũng không tên.

Nên biết có những của báu trọn thuộc về ông, do ông thọ dụng, lại không khởi tưởng của cha, cũng không khởi tưởng của con, cũng không khởi tưởng dùng, ấy gọi là trì kinh Pháp Hoa, từ kiếp này đến kiếp khác, tay không rời quyển kinh, từ sáng đến tối không lúc nào chẳng tụng kinh.

Pháp Đạt nhờ chỉ dạy, vui mừng nhảy nhót liền nói kệ khen rằng:

Kinh tụng ba ngàn bộ,

Tào Khê một câu quên,

Chưa rõ ý xuất thế,

Đâu hết cuồng nhiều đời.

Dê, nai, trâu quyền lập,

Trước, giữa, sau khéo bày,

Ai biết trong nhà lửa,

Nguyên là vị vua Pháp.

(Kinh tụng tam thiên bộ,

Tào Khê nhất cú vong,

Vị minh xuất thế chỉ,

Ninh yết lụy sanh cuồng.

Dương lộc ngưu quyền thiết,

Sơ trung hậu thiện dương,

Thùy tri hỏa trạch nội,

Nguyên thị pháp trung vương.)

Tổ bảo:

– Từ nay về sau ông mới đáng gọi là Tăng tụng kinh.

Pháp Đạt từ đây lãnh hội huyền chỉ, cũng không ngừng tụng kinh.

★

Tăng Trí Thông, người quê ở An Phong thuộc Thọ Châu, ban đầu xem kinh Lăng-già đến hơn một ngàn lần nhưng không hiểu được Tam thân Tứ trí, đến lễ Tổ cầu giải nghĩa này. Tổ bảo:

– Ba thân là Thanh tịnh pháp thân, đó là tánh của ông, Viên mãn báo thân là trí của ông, Thiên bá ức hóa thân là hạnh của ông vậy. Nếu lìa bản tánh riêng nói ba thân tức gọi có thân mà không trí, nếu ngộ được ba thân không có tự tánh tức là rõ bốn trí Bồ–đề. Hãy lắng nghe tôi nói kệ:

Tự tánh đủ ba thân,

Phát minh thành tứ trí,

Chẳng lìa duyên thấy nghe,

Siêu nhiên lên quả Phật.

Nay tôi vì ông nói,

Tin chắc hằng không mê,

Chớ học người tìm cầu,

Trọn ngày nói Bồ–đề.

(Tự tánh cụ tam thân,

Phát minh thành tứ trí,

Bất ly kiến văn duyên,

Siêu nhiên đăng Phật địa.

Ngô kim vị nhữ thuyết,

Đế tín vĩnh vô mê,

Mạc học trì cầu giả,

Chung nhật thuyết Bồ–đề.)

Ngài Trí Thông lại thưa:

– Về nghĩa Tứ trí có thể nghe được chăng?

Tổ bảo:

– Đã hiểu ba thân liền rõ Tứ trí, sao lại hỏi ư? Nếu lìa ba thân riêng nói Tứ trí, đây gọi là có trí mà không thân, tức đây có trí lại thành vô trí. Ngài nói kệ:

Đại viên cảnh trí tánh thanh tịnh,

Bình đẳng tánh trí tâm không bệnh,

Diệu quan sát trí thấy không công,

Thành sở tác trí đồng Viên cảnh.

Ngũ bát lục thất quả nhân chuyển,

Chỉ dùng danh ngôn không thật tánh,

Nếu ngay chỗ chuyển không dấy niệm,

Ngay nơi ồn náo hằng đại định.

(Đại viên cảnh trí tánh thanh tịnh,

Bình đẳng tánh trí tâm vô bệnh,

Diệu quan sát trí kiến phi công,

Thành sở tác trí đồng Viên cảnh.

Ngũ bát lục thất quả nhân chuyển,

Đản dụng danh ngôn vô thật tánh,

Nhược ư chuyển xứ bất lưu tình,

Phồn hưng vĩnh xử na-già định.)

(Như trên nói chuyển thức thành trí, trong kinh nói: Chuyển năm thức trước làm Thành sở tác trí, chuyển thức thứ sáu làm Diệu quan sát trí, chuyển thức thứ bảy làm Bình đẳng tánh trí, chuyển thức thứ tám làm Đại viên cảnh trí. Tuy thức thứ sáu, thức thứ bảy là ở trong nhân chuyển, còn năm thức trước và thức thứ tám là trên quả chuyển, chỉ chuyển tên mà không chuyển thể.)

Trí Thông liền đốn ngộ được tánh trí nên trình kệ rằng:

Ba thân nguyên thể ta,

Tứ trí vốn tâm sáng,

Thân trí dung không ngại,

Ứng vật mặc tùy hình.

Khởi tu đều vọng động,

Giữ trụ trái chân tinh,

Diệu chỉ nhân Thầy rõ,

Trọn quên tên nhiễm ô.

(Tam thân nguyên ngã thể,

Tứ trí bản tâm minh,

Thân trí dung vô ngại,

Ứng vật nhiệm tùy hình.

Khởi tu giai vọng động,

Thủ trụ phỉ chân tinh,

Diệu chỉ nhân Sư hiểu,

Chung vong nhiễm ô danh.)

★

Tăng tên Trí Thường, người ở Quý Khê, Tín Châu, thuở nhỏ xuất gia, chí cầu thấy tánh, một hôm đến tham lễ, Tổ hỏi:

– Ông từ đâu đến, muốn cầu việc gì?

Sư thưa:

– Học nhân gần đây đến núi Bạch Phong ở Hồng Châu lễ hòa thượng Đại Thông nhờ chỉ nghĩa kiến tánh thành Phật, nhưng chưa giải quyết được hồ nghi, từ xa đến đây lễ Hòa thượng, mong Hòa thượng từ bi chỉ dạy.

Tổ bảo:

– Kia có ngôn cú gì ông thử nhắc lại xem.

Trí Thường thưa:

– Trí Thường đến nơi kia, trải qua ba tháng, chưa được chỉ dạy, vì lòng tha thiết vì pháp nên một hôm riêng vào trượng thất thưa hỏi: “Thế nào là bản tâm, bản tánh của con?”

Ngài Đại Thông nói rằng:

– Ông thấy hư không chăng?

Trí Thường đáp: – Thấy!

Hòa thượng Đại Thông hỏi:

– Ông thấy hư không có tướng mạo chăng?

Trí Thường đáp:

– Hư không vô hình mà có tướng mạo gì?

Ngài Đại Thông bảo:

– Bản tánh của ông ví như hư không, trọn không một vật có thể thấy, ấy gọi là chánh kiến, không một vật có thể biết ấy gọi là chân tri, không có xanh, vàng, dài, ngắn, chỉ thấy bản nguyên thanh tịnh, giác thể tròn sáng tức gọi là thấy tánh thành Phật, cũng gọi là Như Lai tri kiến.

– Học nhân tuy nghe lời này vẫn chưa giải quyết xong (điều nghi), cúi xin Hòa thượng chỉ dạy.

Tổ bảo:

– Lời thầy kia nói vẫn còn kiến tri nên khiến ông chưa rõ, nay tôi chỉ ông một bài kệ:

Chẳng thấy một pháp còn thấy không,

Giống như mây nổi che mặt nhật,

Chẳng biết một pháp giữ biết không,

Lại như hư không sanh điện chớp.

Tri kiến này bỗng nhiên dấy lên,

Lầm nhận đâu từng hiểu phương tiện,

Ông phải một niệm tự biết lỗi,

Tự kỷ linh quang thường hiển hiện.

(Bất kiến nhất pháp tồn vô kiến,

Đại tự phù vân già nhật diện,

Bất tri nhất pháp thủ không tri,

Hoàn như thái hư sanh thiểm điện.

Thử chi tri kiến miết nhiên hưng,

Thác nhận hà tằng giải phương tiện,

Nhữ đương nhất niệm tự tri phi,

Tự kỷ linh quang thường hiển hiện.)

Trí Thường nghe bài kệ rồi tâm ý hoát nhiên, bèn nói kệ rằng:

Vô cớ khởi tri kiến,

Chấp tướng cầu Bồ–đề,

Tình còn một niệm ngộ,

Đâu vượt mê ngàn xưa.

Tự tánh giác nguyên thể,

Tùy chiếu luống đổi dời,

Chẳng vào thất Tổ sư,

Mờ mịt chạy hai đầu.

(Vô đoan khởi tri kiến,

Trước tướng cầu Bồ–đề,

Tình tồn nhất niệm ngộ,

Ninh việt tích thời mê.

Tự tánh giác nguyên thể,

Tùy chiếu uổng thiên lưu,

Bất nhập Tổ sư thất,

Mang nhiên thú lưỡng đầu.)

Trí Thường một hôm hỏi Tổ:

– Phật nói pháp ba thừa, lại nói Tối thượng thừa, đệ tử chưa hiểu, cúi mong Ngài vì chỉ dạy.

Tổ bảo:

– Ông xem nơi bản tâm mình, chớ có chấp pháp tướng bên ngoài. Pháp không có bốn thừa, tâm người tự có những sai biệt. Thấy nghe tụng đọc là Tiểu thừa, ngộ pháp hiểu nghĩa là Trung thừa, y pháp tu hành là Đại thừa, muôn pháp trọn thông, muôn pháp đầy đủ, tất cả không nhiễm, lìa các pháp tướng, một cũng không được, gọi là Tối thượng thừa. Thừa là nghĩa hành, không phải ở miệng tranh, ông phải tự tu chớ có hỏi tôi, trong tất cả thời, tự tánh tự như.

Trí Thường liền lễ tạ và hầu Tổ đến trọn đời.

★

Tăng Chí Đạo, người quê ở Nam Hải, Quảng Châu đến thưa hỏi, thưa rằng:

– Học nhân từ xuất gia, xem kinh Niết-bàn hơn mười năm chưa rõ được đại ý, cúi mong Hòa thượng thương xót chỉ dạy.

Tổ bảo:

– Chỗ nào ông chưa rõ?

Thưa rằng:

– “Chư hạnh vô thường, là pháp sanh diệt, sanh diệt diệt rồi, tịch diệt là vui”, nơi đây con nghi ngờ.

Tổ hỏi:

– Ông nghi như thế nào?

Thưa rằng:

– Tất cả chúng sanh đều có hai thân gọi là sắc thân và pháp thân. Sắc thân vô thường có sanh có diệt, pháp thân có thường không tri không giác. Kinh nói: “Sanh diệt diệt rồi, tịch diệt là vui”, chẳng biết thân nào tịch diệt, thân nào thọ vui? Nếu là sắc thân, khi sắc thân tịch diệt, bốn đại phân tán, toàn là khổ, khổ không thể nói vui; nếu pháp thân tịch diệt tức đồng cỏ cây gạch đá, ai sẽ thọ vui? Lại pháp tánh là thể của sanh diệt, năm uẩn là dụng của sanh diệt, một thể năm dụng, sanh diệt là thường, sanh thì từ thể khởi dụng, diệt thì từ dụng nhiếp về thể, nếu cho lại sanh tức là loài hữu tình không đoạn không diệt, nếu chẳng cho lại sanh tức là hằng trở về tịch diệt thì đồng với vật vô tình, như thế ắt tất cả pháp bị sự ngăn cấm của Niết-bàn, còn chẳng được sanh, có gì là vui?

Tổ quở:

– Ông là Thích tử sao lại tập theo ngoại đạo về đoạn kiến và thường kiến mà luận nghị về pháp Tối thượng thừa. Cứ theo lời ông nói, tức là ngoài sắc thân riêng có pháp thân, lìa sanh diệt để cầu tịch diệt, lại suy luận Niết-bàn thường lạc nói có thân thọ dụng, đây là chấp lẫn về sanh tử, đắm mê cái vui thế gian; nay ông nên biết, Phật vì tất cả người mê nhận thân năm uẩn hòa hợp làm thể tướng của mình, phân biệt tất cả pháp cho là tướng ngoại trần, ưa sanh, ghét chết, niệm niệm đổi dời, không biết là mộng huyễn hư giả, luống chịu luân hồi, lấy thường lạc Niết-bàn đổi thành tướng khổ, trọn ngày tìm cầu. Phật vì thương những người này, mới chỉ dạy Niết-bàn chân lạc, trong sát-na không có tướng sanh, trong sát-na không có tướng diệt, lại không có sanh diệt có thể diệt, ấy là tịch diệt hiện tiền. Chính ngay khi hiện tiền cũng không có cái lượng hiện tiền, mới gọi là thường lạc. Vui này không có người thọ, cũng không có người chẳng thọ, há có tên một thể năm dụng, huống là lại nói Niết-bàn ngăn cấm các pháp khiến hằng chẳng sanh. Đây là ông chê Phật hủy pháp. Hãy nghe ta nói kệ:

Đại Niết-bàn vô thượng,

Tròn sáng thường lặng soi,

Phàm ngu gọi là chết,

Ngoại đạo chấp là đoạn.

Những người cầu Nhị thừa,

Cho đó là vô tác,

Trọn thuộc chỗ tình chấp,

Gốc sáu mươi hai chấp.

Dối lập tên hư giả,

Sao đạt nghĩa chân thật,

Chỉ có người vượt qua,

Thông suốt không thủ xả.

Do biết pháp năm uẩn,

Và ngã ở trong uẩn,

Ngoài hiện các sắc tượng,

Mỗi mỗi tướng âm thanh.

Bình đẳng như mộng huyễn,

Không khởi chấp phàm thánh,

Không khởi hiểu Niết-bàn,

Hai bên, ba mé dứt.

Thường hiện dụng các căn,

Mà chẳng khởi tưởng dụng,

Phân biệt tất cả pháp,

Không khởi tưởng phân biệt.

Kiếp hỏa đốt biển cả,

Gió thổi núi chạm nhau,

Chân thường tịch diệt vui,

Tướng Niết-bàn như thế.

Nay tôi gắng gượng nói,

Khiến ông bỏ tà kiến,

Ông chớ theo lời hiểu,

Nhận ông biết ít phần.

(Vô thượng đại Niết-bàn,

Viên minh thường tịch chiếu,

Phàm ngu vị chi tử,

Ngoại đạo chấp vi đoạn.

Chư cầu Nhị thừa nhân,

Mục dĩ vi vô tác,

Tận thuộc tình sở kế,

Lục thập nhị kiến bản.

Vọng lập hư giả danh,

Hà vi chân thật nghĩa,

Duy hữu quá lượng nhân,

Thông đạt vô thủ xả.

Dĩ tri ngũ uẩn pháp,

Cập dĩ uẩn trung ngã,

Ngoại hiện chúng sắc tượng,

Nhất nhất âm thanh tướng.

Bình đẳng như mộng huyễn,

Bất khởi phàm thánh kiến,

Bất tác Niết-bàn giải,

Nhị biên tam tế đoạn.

Thường ứng chư căn dụng,

Nhi bất khởi dụng tưởng,

Phân biệt nhất thiết pháp,

Bất khởi phân biệt tưởng.

Kiếp hỏa thiêu hải để,

Phong cổ sơn tương kích,

Chân thường tịch diệt lạc,

Niết-bàn tướng như thị.

Ngô kim cưỡng ngôn thuyết,

Linh nhữ xả tà kiến,

Nhữ vật tùy ngôn giải,

Hứa nhữ tri thiểu phần.)

Chí Đạo nghe kệ đại ngộ, vui mừng nhảy nhót, làm lễ rồi lui.

★

Thiền sư Hành Tư sanh tại An Thành, Kiết Châu, họ Lưu, nghe pháp tịch Tào Khê giáo hóa thạnh hành, ngài thẳng đến tham lễ, bèn hỏi:

– Phải làm việc gì mà không rơi vào giai cấp?

Tổ hỏi: – Ông từng làm việc gì đến?

Ngài thưa: – Thánh đế cũng không làm.

Tổ bảo: – Rơi vào giai cấp nào?

Ngài thưa:

– Thánh đế còn chẳng làm thì có giai cấp nào?

Tổ thầm nhận đó, khiến ngài Hành Tư thủ chúng. Một hôm Tổ bảo ngài Hành Tư:

– Ông nên phân hóa một nơi, không khiến cho đoạn dứt.

Ngài Hành Tư đã được pháp bèn trở về Kiết Châu, trên núi Thanh Nguyên hoằng pháp, nối tiếp giáo hóa. Sau ngài tịch, thụy là Hoằng Tế thiền sư.

★

Thiền sư Hoài Nhượng quê ở Kim Châu, con nhà họ Đỗ, ban đầu đến yết kiến quốc sư An ở Tung Sơn. Quốc sư An mới khuyến khích Sư đến Tào Khê tham vấn. Khi ngài đến lễ bái Tổ, Tổ hỏi:

– Ở đâu lại?

Ngài thưa: – Ở Tung Sơn.

Tổ bảo: – Đem được vật gì lại?

Ngài thưa: – Nói giống một vật tức chẳng trúng.

Tổ bảo: – Lại có tu chứng chăng?

Ngài thưa: – Tu chứng tức chẳng không, nhiễm ô tức chẳng được.

Tổ bảo:

– Chỉ cái chẳng nhiễm ô này là chỗ chư Phật hộ niệm; ông đã như thế, ta cũng như thế. Tây thiên tổ Bát-nhã-đa-la sấm rằng: “Dưới chân ông có một con ngựa tơ đạp chết người trong thiên hạ”, ứng ở nơi tâm ông, không cần phải nói ra.

Ngài Hoài Nhượng hoát nhiên khế hội, liền hầu hạ Tổ mười lăm năm, mỗi ngày càng thâm được sự huyền áo. Sau ngài đến núi Nam Nhạc, xiển dương Thiền tông, khi tịch ngài được sắc ban hiệu Đại Tuệ thiền sư.

★

Thiền sư Huyền Giác ở Vĩnh Gia, họ Đới, quê ở Ôn Châu, thuở nhỏ tập kinh luận, chuyên về pháp môn Chỉ Quán của tông Thiên Thai, nhân xem kinh Duy-ma-cật phát minh được tâm địa; chợt gặp đệ tử của Tổ là Huyền Sách thăm hỏi, cùng bàn chuyện sôi nổi mà mỗi lời nói ra đều thầm hợp với chư tổ. Huyền Sách hỏi:

– Nhân giả được pháp nơi Thầy nào?

Huyền Giác đáp:

– Tôi nghe kinh luận Phương đẳng mỗi vị đều có thầy truyền thừa, sau nơi kinh Duy-ma-cật ngộ được Phật tâm tông mà chưa có người chứng minh.

Huyền Sách bảo:

– Từ đức Phật Oai Âm Vương về trước tức được, từ Phật Oai Âm Vương về sau, không thầy mà tự ngộ trọn là thiên nhiên ngoại đạo.

Huyền Giác nói:

– Xin nhân giả vì tôi chứng minh.

Huyền Sách bảo:

– Lời tôi nhẹ, ở Tào Khê có Lục Tổ đại sư bốn phương nhóm họp về đều là những người thọ pháp. Nếu ông chịu đi thì cùng tôi đồng đi.

Huyền Giác bèn đồng với Huyền Sách đến tham vấn. Khi đến, Huyền Giác nhiễu Tổ ba vòng, chống tích trượng mà đứng. Tổ bảo:

– Phàm là Sa-môn phải đủ ba ngàn oai nghi, tám muôn tế hạnh, Đại đức từ phương nào đến, sanh đại ngã mạn?

Huyền Giác thưa:

– Sanh tử là việc lớn, vô thường mau chóng.

Tổ bảo: – Sao chẳng thể nhận cái vô sanh, liễu không mau ư?

Huyền Giác thưa:

– Thể tức là vô sanh, liễu vốn không có mau.

Tổ bảo: – Như thế, như thế!

Huyền Giác mới đầy đủ oai nghi lễ bái, trong chốc lát liền cáo từ. Tổ bảo:

– Trở về chóng vậy?

Huyền Giác thưa:

– Vốn tự không động, há có mau ư?

Tổ bảo: – Ai biết chẳng động?

Huyền Giác thưa:

– Nhân giả tự sanh phân biệt.

Tổ bảo: – Ông rất được cái ý vô sanh.

Huyền Giác thưa: – Vô sanh há có ý sao?

Tổ bảo: – Nếu không ý thì ai biết phân biệt?

Huyền Giác thưa: – Phân biệt cũng không phải ý.

Tổ bảo: – Lành thay! Hãy dừng lại một đêm.

Thời nhân gọi là Nhất túc giác. Sau ngài có trước tác bộ Chứng Đạo Ca, thạnh hành ở đời. Thụy là Vô Tướng đại sư, người đương thời xưng là Chân Giác.

★

Thiền giả Trí Hoàng, ban đầu tham học nơi Ngũ Tổ, tự cho đã được chánh thọ, mới cất am ngồi thiền mãi trải qua hai mươi năm. Đệ tử của Tổ là Huyền Sách du phương đến Hà Sóc nghe danh ngài Trí Hoàng, liền đến am hỏi:

– Ông ở đây làm gì?

Trí Hoàng nói: – Nhập định.

Huyền Sách hỏi:

– Ông nói nhập định là có tâm nhập hay không tâm nhập? Nếu không tâm nhập thì tất cả vô tình cỏ cây ngói đá nên được định; nếu có tâm nhập thì tất cả loài hữu tình hàm thức cũng nên được định.

Trí Hoàng bảo:

– Tôi chính khi nhập định chẳng thấy có cái có tâm và không tâm.

Huyền Sách nói:

– Chẳng thấy có tâm và không tâm tức là thường định, sao lại (nói) có xuất nhập, nếu có xuất nhập tức là không phải đại định.

Hoàng không trả lời được. Giây lâu mới hỏi:

– Thầy kế thừa ai?

Huyền Sách nói:

– Thầy tôi là Lục Tổ ở Tào Khê.

Trí Hoàng hỏi:

– Lục Tổ lấy gì làm thiền định?

Huyền Sách đáp:

– Thầy tôi nói: Diệu trạm viên tịch, thể dụng như như, năm ấm vốn không, sáu trần chẳng phải có, chẳng ra chẳng vào, chẳng định chẳng loạn, tánh thiền không trụ, lìa trụ thiền tịch, tánh thiền không sanh, lìa sanh thiền tưởng, tâm như hư không cũng không có cái lượng của hư không.

Trí Hoàng nghe lời nói ấy bèn đi thẳng đến yết kiến Lục Tổ.

Lục Tổ hỏi: – Nhân giả từ đâu đến?

Trí Hoàng liền thuật lại đầy đủ duyên trước.

Lục Tổ bảo:

– Thật như lời đã nói. Ông chỉ tâm như hư không mà chẳng có kiến chấp không, ứng dụng không ngăn ngại, động và tịnh đều không tâm, tình phàm thánh đều quên, năng sở đều dứt, tánh tướng như như, không có lúc nào mà chẳng định.

Trí Hoàng ngay nơi đây liền đại ngộ, hai mươi năm đã được tâm, trọn không ảnh hưởng. Đêm ấy ở Hà Bắc, dân chúng nghe trong hư không có tiếng nói: “Thiền sư Hoàng ngày nay được đạo.” Trí Hoàng sau đó lễ từ trở về Hà Bắc, khai hóa bốn chúng.

★

Có vị tăng hỏi Tổ:

– Ý chỉ Hoàng Mai người nào được?

Tổ đáp: – Người hiểu Phật pháp được!

Tăng thưa: – Hòa thượng lại được chăng?

Tổ bảo: – Ta chẳng hiểu Phật pháp.

★

Một hôm Tổ muốn giặt lá y đã được truyền trao nhưng không có suối tốt để giặt, nhân ngài đến sau chùa khoảng năm dặm, thấy trên núi cây cối um tùm, khí tốt xoay quanh, ngài liền cắm cây tích trượng sâu xuống đất, nước liền phún lên theo tay ngài, chứa lại thành cái ao, ngài liền quỳ gối giặt y trên đá. Chợt có một vị tăng đến lễ bái thưa rằng:

Phương Biện là người Tây Thục, vừa rồi ở nước Nam Thiên Trúc, thấy ngài Đạt-ma đại sư dạy Phương Biện phải chóng đến nước Đường là nơi tôi truyền chánh pháp nhãn tạng và y tăng-già-lê của tổ Ca-diếp, thấy truyền đến đời thứ sáu nơi Tào Khê, Thiều Châu, ông nên đến đó chiêm lễ. Phương Biện từ xa đến, cúi mong được thấy y bát đã được truyền.

Tổ bèn đưa ra cho ông xem, liền hỏi:

– Thượng nhân làm nghề gì?

Phương Biện đáp:

– Chuyên nghề đắp tượng.

Tổ nghiêm sắc mặt lại bảo:

– Ông thử đắp xem.

Phương Biện mờ mịt không biết. Qua mấy ngày, ông đắp được tượng của Tổ, cao bảy tấc, rất đẹp đẽ.

Tổ cười, bảo:

– Ông chỉ giỏi tánh đắp mà chẳng giỏi tánh Phật.

Tổ đưa tay xoa đầu Phương Biện nói:

– Ông hằng vì người, trời làm phước điền.

Tổ liền lấy y đền công, Phương Biện lấy y chia làm ba phần: một phần đắp vào tượng, một phần thì ông lưu lại, còn một phần thì gói chôn xuống đất, thề rằng: “Sau này, người nào đào được y này là tôi tái sanh để trụ trì nơi đây dựng lập lại chùa chiền.”

(Đến đời Tống, niên hiệu Gia Hựu năm thứ tám, có vị tăng tên là Duy Tiên, khi sửa chùa, đào đất được y như mới, còn tượng của Phương Biện đắp thì để ở chùa Cao Tuyền, cúng kính cầu nguyện đều được như ý.)

★

Có vị tăng đọc bài kệ của thiền sư Ngọa Luân rằng:

Ngọa Luân có tài năng,

Hay đoạn trăm tư tưởng,

Đối cảnh tâm chẳng khởi,

Bồ–đề ngày ngày lớn.

(Ngọa Luân hữu kỹ lưỡng,

Năng đoạn bách tư tưởng,

Đối cảnh tâm bất khởi,

Bồ–đề nhật nhật trưởng.)

Tổ nghe qua liền nói:

– Bài kệ này chưa rõ được tâm địa, nếu y đây mà tu, ấy là thêm trói buộc.

Nhân đó Tổ nói một bài kệ:

Huệ Năng không có tài,

Chẳng đoạn trăm tư tưởng,

Đối cảnh tâm thường khởi,

Bồ–đề làm gì lớn.

(Huệ Năng một kỹ lưỡng,

Bất đoạn bách tư tưởng,

Đối cảnh tâm sổ khởi.

Bồ–đề tác ma trưởng.)

—–

[1] Kỳ đức: Người lớn tuổi có đức.