Phật giáo được du nhập trực tiếp từ Ấn Độ vào Việt Nam từ rất sớm thông qua sự giao thương trên con đường tơ lụa, các nhà Sư từ Ấn Độ và từ Trung Quốc đã đến nước ta, tạo đà cho việc hình thành trung tâm Phật giáo Luy Lâu – trung tâm Phật giáo lớn nhất và cổ xưa nhất của Việt Nam, là một tôn giáo có ảnh hưởng rộng lớn đến mọi tầng lớp nhân dân nhờ sự dung hòa đối với đời sống, phong tục, tập quán, tín ngưỡng dân gian. Hiện nay, khi đời sống vật chất ngày càng được nâng cao cũng đồng thời tỉ lệ thuận với nhu cầu về đời sống tinh thần càng phải được chú trọng, đặc biệt việc bảo tồn những di sản Văn Hóa Phật giáo và Văn Hóa Dân tộc càng phải được lưu ý phát huy, bảo tồn. Đó không chỉ là trọng trách của Tăng Ni mà cũng là trọng trách của tất cả những ai yêu mến Phật giáo.

Trong lịch sử phát triển của mình, Phật giáo để lại cho dân tộc nhiều di sản văn hóa vật chất và tinh thần có giá trị đặc sắc, cùng những giá trị tư tưởng đạo đức và nhiều lễ nghi Phật giáo tiêu biểu về mặt lịch sử, mỹ thuật, có tác dụng giáo dục, nuôi dưỡng thiện tâm của người dân được thể hiện trong giáo lý của Phật giáo và trong con người tín ngưỡng Phật giáo, trong nền tảng đạo đức 5 giới căn bản, trong cảnh quan kiến trúc mỹ thuật của các ngôi già lam tự viện và các tác phẩm điêu khắc tượng thờ, tranh thờ Phật giáo, hoành phi, câu đối, đồ thờ cúng, nhạc khí… Hay qua các lễ hội đặc sắc của Phật giáo gắn liền với các lễ hội văn hóa Dân gian từ nông thôn đến các thành thị trên phạm vi cả nước. Tự hào lắm thay câu ca dao:

“Mái Chùa che chở hồn Dân Tộc

Nếp sống muôn đời của Tổ Tông.” [1]

Chùa chiền ở tất cả các làng xã Việt Nam đều mang đậm nét kiến trúc văn hóa đặc thù Phật giáo và Dân tộc với những nét riêng đặc sắc của từng vùng miền, sơn môn, tông phong, hệ phái. Nhiều ngôi chùa có những pho tượng quý hiếm, kiến trúc đẹp, cảnh quan thanh nhã đã đi vào lòng người. Cùng với đình làng, ngôi chùa đã trở thành biểu tượng văn hóa của làng quê Việt Nam, gắn bó máu thịt với tâm hồn người dân Việt. Từ xa xưa, hình ảnh ngôi Chùa đã thi thiết với người dân: “Chùa là bùa của làng”, hay “Đất vua, Chùa làng, phong cảnh Bụt”, và người dân còn quan niệm từ khi sinh ra, lớn lên thành gia lập thất cho đến khi chết đi, ngôi Chùa luôn gần gũi, gắn bó với cuộc sống người dân. Có thể khẳng định, di sản văn hóa Phật giáo Việt Nam đã có những đóng góp xứng đáng vào kho tàng di sản văn hóa phong phú, độc đáo của dân tộc và ngày càng chiếm giữ vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân. Nói đến di tích Phật giáo, ta không thể quên Non thiêng Yên Tử (Quảng Ninh); quần thể di tích Hương Sơn, Chùa Một Cột, Chùa Trấn Quốc (Hà Nội); Chùa Long Đọi Sơn (Hà Nam); Chùa Phố, Chùa Hiến, Chùa Chuông (Hưng Yên); Chùa Keo (Thái Bình), Chùa Côn Sơn, Đền Kiếp Bạc (Hải Dương); Chùa Thiên Mụ, Chùa Từ Đàm, Chùa Báo Quốc, Chùa Từ Hiếu (Thừa Thiên – Huế); Chùa Linh Ứng, Chùa Quán Thế Âm (Đà Nẳng); Chùa  Linh Sơn, Chùa Linh Phong, Chùa Linh Phước (Đà Lạt); Chùa Phụng Sơn, Chùa Giác Ngộ, Chùa Cây Mai (TP. HCM); Chùa Vĩnh Tràng, Bửu Lâm Cổ Tự (Tiền Giang)…. Hiện nay, theo thống kê bách khoa toàn thư, tính đến ngày 26/11/2017, cả nước có 14.775 ngôi Chùa và 44.498 Tăng Ni, trong đó, tính đến năm 2020, có 465 ngôi chùa được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia trong tổng số 4.000 di tích cấp quốc gia của Việt Nam.

Tại tỉnh Long An, di tích cấp quốc gia có 20 cơ sở, di tích văn hóa cấp tỉnh có 86 cơ sở. Trong đó, có Di tích Chùa Phước Lâm (xã Tân Lân, huyện Cần Đước) được công nhận Di tích vào 2001; di tích Chùa Thới Bình (xã Phước Thới, huyện Cần Giuộc) được công nhận Di tích vào ngày 22/2/1997; di tích Chùa Linh Nguyên (huyện Đức Hòa) được công nhận di tích vào ngày 01/02/2000; di tích Khảo Cổ học Gò Ô Chùa (còn gọi là Chùa Nổi) (xã Hưng Điền A, huyện Vĩnh Hưng) được công nhận di tích vào 19/11/2004[2] nhằm tìm hiểu về nguồn gốc và sự hình thành, phát hiện của văn hóa Óc eo. Và tại tỉnh Long An, ai cũng biết đến Chùa Tôn Thạnh, đây là ngôi Chùa thuộc di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, được công nhận vào năm 27/11/1997 tại xã Mỹ Lộc, huyện Cần Giuộc – là một di tích khá nổi tiếng trong lịch sử và trong văn học, nơi đây Cụ Đồ Chiểu từng viết lên áng Văn tế Nghĩa sĩ Cần Giuộc nổi tiếng đã đi vào lòng người, khích lệ người dân lòng yêu nước và âm thầm lãnh đạo người dân kháng Pháp xâm lược.[3]

Dù ở đâu thì hình ảnh ngôi Chùa vẫn luôn gần gũi, ấm áp với mọi tầng lớp xã hội: “Nhà Chùa là nhà trường và nhà Sư là Thầy giáo”. Với tinh thần từ bi, trí tuệ là truyền thống tu học của Phật giáo, người Phật giáo luôn mang lại hạnh phúc an lạc cho chúng sanh. Đức Phật Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni đã từng khuyên hàng đệ tử: “Này các Tỳ kheo, hãy lên đường thuyết pháp vì hạnh phúc, vì an lạc cho chúng sinh, vì lòng thương tưởng cho đời, vì hạnh phúc, vì an lạc cho chư Thiên và loài người.”[4]. Lại nữa, từ khi Phật giáo được du nhập vào Việt Nam, Phật giáo luôn gắn kết với tín ngưỡng, phong tục, tập quán, văn hóa, tâm tình người dân địa phương. Bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam với những đặc trưng hiếu hòa, hiếu kính, khiêm cung, giản dị, cần cù, thông minh, sáng tạo, anh hùng, bất khuất, hy sinh vì nghĩa lớn… Khéo hòa quyện với tinh thần Bi – Trí – Dũng và đức tính Từ, Bi, Hỷ, Xã, tin sâu Nhân quả của triết lý Phật giáo để mọi người ý thức sứ mạng phụng sự chúng sanh tức cúng dường 10 phương Chư Phật. Như thế chứng minh rằng Phật giáo Việt Nam luôn gắn bó cùng dân tộc Việt Nam, văn hóa Phật giáo cũng chính là văn hóa đặc trưng của Dân tộc.

Lịch sử Việt Nam nói chung và lịch sử Phật giáo Việt Nam nói riêng đã chứng minh những đóng góp quan trọng vào công cuộc dựng nước, giữ nước và bảo vệ Tổ quốc của Phật giáo. Qua các triều đại vàng son của dân tộc, có nhiều vị vua quan là những thiền sư, tổ sư và là Phật tử, với sự hiểu biết Phật pháp uyên thâm, họ đã vận dụng những tinh hoa trong tư tưởng, triết lý của đạo Phật phục vụ cho công cuộc bảo vệ và xây dựng đất nước cường thịnh như vua Lý Nam Đế, vua Lý Công Uẩn, vua Trần Thái Tông, vua Trần Nhân Tông… Các triều đại Đinh, Lê, Lý, Trần đã thể hiện tinh thần tự chủ, độc lập của dân tộc; đồng thời khẳng định tinh thần gắn liền Đạo pháp với Dân tộc của Phật giáo Việt Nam. Sự kiện các Thiền sư Không Lộ, Tuệ Tĩnh, Vạn Hạnh… đã hết lòng phò vua giúp nước, xây dựng xã tắc vững bền. Đặc biệt, vua Trần Nhân Tông đã hai lần khoác áo chiến bào cùng toàn dân kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên Mông, khi đất nước yên bình, Ngài nhường ngôi cho con và vượt qua trở ngại lên núi Yên Tử tu tập và trở thành Sơ tổ Thiền phái Trúc Lâm Việt Nam, đó chính là Điều Ngự Giác Hoàng hay Phật Hoàng Trần Nhân Tông.

 Đến thời hiện đại, từ Bắc vào Nam, đã có rất nhiều Tăng Ni Phật tử tận tụy hy sinh sự nghiệp riêng mình mà cống hiến cho sự nghiệp bảo vệ Tổ Quốc, như: miền Bắc có Hòa Thượng Thế Long, miền Trung có HT. Đôn Hậu, miền Nam có HT. Thiện Hào (Tp. HCM), HT. Minh Nguyệt (BRVT)… Hay thiêng liêng hơn, hy sinh thân mạng để bảo vệ Đạo pháp và Dân tộc, như: Bồ tát Thích Quảng Đức, Đại đức Thích Nguyên Hương, phật tử Quách Thị Trang, Nhất Chi Mai… vì pháp thiêu thân năm 1963, HT. Thích Quảng Tường (Long An) hy sinh vì chống Pháp. Quý ngài là những người đệ tử Phật yêu nước, thể hiện vai trò Hộ quốc an dân, đồng hành cùng Dân tộc của Phật giáo Việt Nam. Đây cũng chính là nét đẹp của Di sản Văn hóa Phật Giáo gắn liền với Văn hóa Dân tộc trong suốt chiều dài lịch sử Dân tộc.

Di sản văn hóa Phật giáo Việt Nam mang đậm dấu ấn văn hóa dân tộc với những đặc trưng khiêm cung, giản dị, vừa phù hợp với không gian tâm linh, vừa gắn bó với cảnh quan chung. Từng bộ phận kiến trúc, từng pho tượng, bức tranh, đồ thờ tự… trong các ngôi già lam tự viện đều là những tác phẩm nghệ thuật. Với tinh thần Từ Bi và Trí Tuệ, Đức Phật luôn hướng con người về điều thiện lành, hướng về Chơn Thiện Mỹ. Trong Kinh Pháp Cú, Đức Phật dạy:

“Chư ác mạc tác

Chúng thiện phụng hành

Tự tịnh kỳ ý

Thị Chư Phật giáo.” [5]

Nghĩa là “Không  làm các điều ác, hãy làm các việc lành, giữ tâm ý thanh tịnh, là lời Chư Phật dạy”. Thật vậy, Đạo Phật đã đi vào cuộc đời, giới thiệu một nếp sống thanh cao, lành mạnh, đồng thời, Phật giáo giúp cho con người hiểu hơn về ý nghĩa và giá trị cuộc sống qua giáo lý Nhân Quả, giáo lý Tứ Diệu Đế… Hơn thế nữa, giáo lý Phật giáo còn hướng con người trong quan hệ xã hội với con người và quan hệ với thiên nhiên một cách hài hòa và an lành, không làm tổn hại tới thiên nhiên, chúng sinh xung quanh. Tinh thần nầy đã được GHPGVN hưởng ứng qua các phong trào do MTTQ đưa ra khi cùng thực hiện Sáng Xanh Sạch Đẹp bảo vệ Môi trường. Đây là việc thực hiện nếp sống văn hóa, văn minh đã được Phật giáo và đại diện là các cấp chính quyền hưởng ứng trong phong trào xây dựng và đạt chuẩn Nông Thôn Mới trên phạm vi toàn quốc hay tại tỉnh Long An cũng vậy. Nhất là trong thiên tai lũ lụt tháng 10 vừa qua, trên tinh thần tương thân tương ái, một nét đẹp văn hóa nhân văn của Phật giáo và Dân tộc Việt Nam – Tăng Ni Phật giáo tỉnh Long An đã hỗ trợ đồng bào miền Trung theo lời kêu gọi của GHPGVN và MTTQ với tổng số tiền ủng hộ trên 6 tỉ đồng.

Bên cạnh các Lễ hội Phật giáo là những sinh hoạt văn hóa với các nghi thức tôn giáo, như: Lễ Vu Lan, Đại lễ Phật Đản, Đàn Tràng Giải Oan, Trai Đàn Cầu Mưa, cho tới tụng kinh, niệm Phật hàng ngày… Ngoài phần nghi lễ Phật giáo, nhiều hoạt động văn hóa nghệ thuật độc đáo, như: hát chèo, triển lãm, dâng hoa lục cúng, thuyền đăng, thi nấu ăn, thi cắm hoa, kéo co, nhảy bao bố…, các trò chơi dân gian; làm cho lễ hội trở nên hấp dẫn về giá trị văn hóa, nghệ thuật, tâm linh, như: Lễ hội Chùa Hương, Lễ hội Yên Tử, Lễ hội Quán Thế Âm…

Và tại tỉnh Long An có Lễ hội Kỳ Yên ở xã Tân Phước Tây (Tân Trụ) được tổ chức từ 15-17/12 âl; Lễ Hội Làm Chay được tổ chức từ 14-16 tháng giêng tại Châu Thành, Long An, được người dân Tầm Vu tổ chức từ trăm năm trước. Lễ hội bắt nguồn từ sự kiện thực dân Pháp xử bắn 2 nhà yêu nước lỗi lạc là ông Đỗ Tường Tự và ông Đỗ Tường Phong vào ngày 14 tháng Giêng. Để bày tỏ lòng thương tiếc 2 nhà yêu nước bị giết, người dân Tầm Vu mượn lễ hội đuổi côn trùng hàng năm của người dân miền Tây để làm lễ tế vong linh cho 2 nhà yêu nước cùng nhiều chiến sĩ đã hi sinh, đồng thời cầu nguyện quốc thới dân an, mùa màng bội thu.

Lễ hội Làm Chay bắt đầu bằng sự kiện thỉnh rước ông Tiêu từ chùa Linh Phước về chùa Linh Võ. Sau đó là nghi thức thỉnh chư Phật, cúng tế liệt sĩ, chiêu u, tổ chức các trò chơi dân gian… Cũng trong thời gian diễn ra lễ hội thì các ngôi đền, miếu và chùa ở thị trấn Tầm Vu thu hút đông đảo người dân các nơi đến tham quan, lễ bái. Lễ Hội Làm Chay tại Long An được công nhận Di sản Văn Hóa Phi Vật thể cấp Quốc gia vào năm 2014.[6]

Ngoài ra nhiều năm gần đây Ban trị sự GHPGVN tỉnh Long An có chỉ đạo Tăng Ni, Phật tử hàng năm cứ đến những ngày lễ trọng, ngày Tết cổ truyền của Dân tộc, ngày lễ lớn trong truyền thống Phật giáo đều tổ chức Khóa lễ tưởng niệm anh hùng liệt sĩ, đồng bào tử nạn được tôn thờ tại các nghĩa trang, hoặc đặt vòng hoa tưởng niệm để tôn vinh tinh thần đền trả bốn ơn nặng. Lãnh đạo và người dân Long An xem đây là nét văn hóa tốt đẹp mà giới Phật giáo đã khéo làm cho phong phú hơn truyền thống biết ơn của Dân tộc.

Trên lĩnh vực Văn hóa Phi vật thể, Phật giáo cũng đóng góp rất nhiều cho nền văn hóa dân tộc. Với hệ thống triết lý cao siêu của Phật giáo, khi truyền vào Việt Nam đã được dân gian hóa thành những chuẩn mực hết sức gần gũi và thân thuộc với con người Việt Nam (Bụt trong Tấm Cám chính là ông Tiên giúp người), Phật giáo trở thành một tôn giáo ăn sâu vào đời sống của mọi tầng lớp nhân dân và ngày càng phát triển, hơn nữa, trong quá trình tồn tại, Phật giáo đã dung hợp, thích ứng với tín ngưỡng bản địa, trở thành điểm tựa đức tin của người dân. Niềm tin tôn giáo vốn là niềm hy vọng, sự an ủi cho cuộc sống còn nhiều đau khổ, áp bức của người dân trong xã hội phong kiến. Khi ấy, chỉ cần bước chân vào ngôi Chùa, nhìn lên Đức Phật là lòng người đã thấy thanh thản, an nhiên.

Trên đây là những di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của Phật giáo, của dân tộc rất có giá trị. Thế nhưng, những di sản văn hóa ấy đã và đang có nguy cơ bị mai một, mà nguyên nhân trước hết phải nói đến các nguyên nhân chủ quan và khách quan:

* Nguyên nhân khách quan: do chiến tranh, nhiều ngôi chùa là di sản văn hóa Phật giáo đã bị tàn phá, hủy hoại và bị san bằng. Tiếp đến là do thời gian, thiên tai bão lũ bào mòn… Vì thế, rất nhiều di sản văn hóa Phật giáo bị lãng quên. Đó là sự mất mát những di sản văn hóa vô cùng to lớn mà Tổ tiên đã nghìn năm vun đắp, giữ gìn và truyền lại.

* Nguyên nhân chủ quan: Do chính con người gây nên.

⊗ Thứ nhất sự xây dựng trùng tu bừa bãi làm mất đi nét cổ kính của Cổ Tự. Đề xuất: cần có kế hoạch xin phép thực hiện, trùng tu, bảo tồn sao cho phù hợp với công trình kiến trúc di sản văn hóa.

⊗ Có những trường hợp là tương tợ Sư hay giả Sư làm mất đi hình ảnh Tăng Ni tu học theo Phật đúng Pháp, những vị tương tợ Sư nầy làm trái với Hiến chương của Giáo Hội. Đề xuất: Chính quyền cần xử lý cương quyết, không dùng dằng, không để ảnh hưởng đến niềm tin của Giáo Hội đối với sự lãnh đạo sáng suốt của các cơ quan hữu quan. Ví dụ như việc xảy ra tại Long An là Thiền Am bên bờ Vũ Trụ hay Thiền Tông Tân Diệu.

⊗ Về việc Tổ chức Unesco cấp phát tùy tiện văn bằng Chùa Di tích không thông qua chính quyền, không thông qua BTSPG địa phương, không tìm hiểu cơ sở đó có đủ chuẩn không, là một chướng nạn hiện nay cần làm rõ để bảo tồn Chùa Di Sản Văn hóa thật sự.

⊗ Cũng có khi do quan điểm của một số người nhận thức sai lệch, hay cố tình quên đi sự đóng góp và đồng hành của Phật giáo trong suốt chiều dài lịch sử trong nền Văn Hóa nước nhà, nên có những phát kiến cho rằng Phật giáo là BOT, đã bôi nhọ hay làm xấu đi Nét Đặc Thù của Văn Hóa Việt Nam gắn liền với Văn Hóa Phật giáo từ 2.000 năm lịch sử. Làm thế nào để mọi tầng lớp nhận thức rõ đến với Văn Hóa Phật giáo là đến với Từ Bi và Trí Tuệ, đến với những nét đẹp thuần phong mỹ tục của ông cha mà chúng ta phải chắt chiu phát huy và làm đẹp hơn, không phải là sự mê tín mà văn hóa Phật giáo chính là nền giáo dục luân lý chánh tín làm người tốt, người hướng thiện, người sống hữu ích cho cuộc đời.

Thế nên, càng ra sức bảo tồn Di sản Văn hóa của Phật Giáo hay làm rạng danh Văn hóa của Dân tộc chính là trách nhiệm của mỗi Tăng Ni, Phật tử và thành phần yêu nước toàn Dân tộc nói chung, đó là việc làm không thể tách rời khi so sánh sự khác biệt, hay chính là một nhân tố trong Khối Đoàn Kết toàn Dân tộc trong quá trình xây dựng và bảo vệ Đất nước Dân tộc Việt Nam. Với lập trường ý chí vững chải,  khuyến khích các Tăng ni, Phật tử hoạt động tích cực hướng tới mang đến những giá trị chân thiện mỹ cho cộng đồng; các hoạt động làm gương cho quần chúng noi theo về suy nghĩ và hành động theo đạo đức Phật giáo trong quan hệ giữa người với người, giữa con người với thiên nhiên, sống tốt đời đẹp đạo, hướng thiện, giữ gìn vệ sinh, bảo vệ môi trường, yêu quý và tôn vinh nếp sống văn hóa đầy chất nhân văn do Phật giáo mang lại cho địa phương. Đó chính là trách nhiệm của tất cả chúng ta. ¤

[1] Thi sĩ  Huyền Không – tức Thích Mãn Giác trong bài thơ “Nhớ Chùa”.

[2] Di tích Long An – Bách Khoa Toàn thư.

[3] Cổng thông tin điện tử tỉnh Long An – Di tích lịch sử “Chùa Tôn Thạnh”.

[4] Kinh Đại Bổn, Trường Bộ Tập 1, Đại tạng kinh Việt Nam).

[5]  Pháp Cú – 183

[6] Ngọc Sương, 25/8/2020. Baolongan.vn; Ngọc Uyển, 09/03/2018, Báo Sài gòn giải phóng; Sơn Lâm, 18/02/2019, Tuoitre.vn.